Pas actief bij Plan C, vroeg programmamanager Peter Stouthuysen zich af hoeveel grondstoffen er nog overblijven voor zijn dochtertje van twee. “Mijn dochter Lucia zal op het einde van de eeuw 90 jaar oud zijn, in haar leven zal ze heel wat belangrijke grondstoffen zien verdwijnen, tenminste als we geen manieren ontwikkelen om ze op een slimme wijze te hergebruiken”, zegt Peter. “Dat is meteen de voornaamste reden die ik kan bedenken om me in te spannen voor een transitie naar duurzaam materialenbeheer. Het maakt de inzet levensecht.”

Peter Stouthuysen ontwierp bovenstaande infografiek met drie groepen materialen: traditioneel energie-gerelateerde grondstoffen; metalen die noodzakelijk zijn om groene energie op te wekken – dit om de spanning tussen energie en het materialentekort te visualiseren; en een derde groep grondstoffen die van belang zijn in het dagelijkse gebruik.

Uit de infografiek blijkt dat er voor Lucia niet zo gek veel overblijft in de tweede helft van deze eeuw. Kolen en een reeks zeldzame metalen. Wat sowieso een enorme omwenteling betekent in onze materialenhuishouding. Dat geeft te denken over welke uitdagingen er zoal op Lucia afkomen.

Wie meer wil weten over de activiteiten van Plan C is welkom op onze Community Day op 29 november 2012 in Brussel. Hier vind je het volledige programma. Je kan je gratis inschrijven. De netwerkdag vindt plaats in Square in Brussel.

Op 29 november 2012 organiseert Plan C haar Community Day. De Nederlandse ‘veranderkundige’ Hans Vermaak neemt er de keynote lezing voor zijn rekening. Een interactieve lezing die gegarandeerd erg geanimeerd zal verlopen. “Complexe veranderingen zijn multi-actor en multi-factor”, zegt Vermaak in een interview met Argus Actueel. “Het milieuvraagstuk is een vraagstuk van iedereen en niemand. De beste weg uit zo’n problematiek kennen we allemaal. We maken het elke dag in relaties thuis mee. Niemand gaat in zijn eentje over relaties. Die zijn ook niet maakbaar, uitrolbaar of planbaar, maar wel onderhandelbaar en experimenteerbaar. We kunnen er bovendien lessen uit trekken. Het is zelfs het meest interessante wat er bestaat. Een gezin beginnen is vragen om problemen en toch beginnen veel mensen er aan. Het voordeel van het milieuvraagstuk is dat het tot de verbeelding spreekt. Het gaat ergens over – in tegenstelling tot de afhandeling van de financiële crisis. Voor het milieuvraagstuk kan je van onderaf, met participatie van velen, op de lange termijn iets voor mekaar krijgen: via transitiemanagement.” Je leest het volledige interview op de website van Argus Actueel.

Lees het volledige programma van de Plan C Community Day en schrijf je gratis in. Onze netwerkdag vindt plaats in Square in Brussel.

Tijdens het startcongresvan I-Cleantech Vlaanderen vzw, sprak administrateur-generaal Henny De Baets van OVAM onderstaande rede uit. De toespraak schetst glashelder de uitdagingen op het vlak van duurzaam materialenbeheer waar Vlaanderen voor staat en verklaart ook de sterke banden die noodzakelijk zijn tussen de duurzame technologische evolutie die i-Cleantech Vlaanderen wil promoten en de systeeminnovatie die binnen Plan C wordt gestimuleerd. OVAM speelt een sleutelrol in de samenwerking tussen beide initiatieven, wat werd geformaliseerd in een samenwerkingsovereenkomst tussen de drie partijen.

Congres I-Cleantech Vlaanderen
Oostende – Greenbridge, 1 oktober

Mevrouw de minister,
Geachte gouverneurs,
Mijnheer de voorzitter,
Dames en heren,

Ik wil mijn toespraak vandaag beginnen met een eenvoudig vraagje? Namelijk wat de volgende drie historische feiten met elkaar te maken hebben?
Feit 1: In 1950 vonden twee Canadese uitvinders de eerste plastic vuilniszak uit. Het gebruik was oorspronkelijk enkel bedoeld voor medisch afval, maar geraakte later wereldwijd verspreid om huishoudelijk afval in te zamelen.
Feit 2: In 1953 wordt in het Waalse Monceau-sur-Sambre de eerste Belgische afvalverbrandingsoven geopend.
En feit 3: In 1985 start de OVAM in het Limburgse Bocholt met de eerste grootschalige brownfieldsanering in Vlaanderen.
Wat deze drie feiten met elkaar gemeen hebben is jullie wellicht wel duidelijk: in alle drie de gevallen ging het om nieuwe uitvindingen, innovaties die de kwaliteit van het leefmilieu er op vooruit moesten helpen.

Toegegeven, vandaag lijken deze drie feiten niet zo innovatief meer en doen we er misschien zelfs wat meewarig over maar destijds waren het wel belangrijke mijlpalen die alle drie de zoektocht van onze maatschappij naar technologische oplossingen voor een meer duurzaam leefmilieu illustreren.
En dat is precies wat ik vandaag ook met mijn toespraak wil doen, namelijk illustreren dat we ook vandaag –en vandaag misschien wel meer dan ooit tevoren- nood hebben aan schone, nieuwe technologieën die ons leefmilieu er op vooruit helpen.
Sta me dan ook toe om allereerst de vzw I-Cleantech van harte te feliciteren met haar oprichting en officiële start vandaag. Als administrateur-generaal van de OVAM wil ik vandaag ook van de gelegenheid gebruik om het belang van de samenwerking tussen de OVAM, Plan C en I-Cleantech Vlaanderen te duiden.
De afgelopen jaren dames en heren, heeft de OVAM koers gezet naar een duurzaam materialenbeleid voor Vlaanderen. Het oude, succesvolle afvalstoffenbeleid dat Vlaanderen gebracht heeft waar het vandaag staat, namelijk aan de internationale top, voldoet niet langer om de hedendaagse ecologische, economische, sociale en technologische uitdagingen aan te gaan waar Vlaanderen voor staat.
Selectieve inzameling en recyclage hebben grote successen gekend de afgelopen decennia maar stilaan hebben we op ecologisch vlak er het maximaal haalbare uitgehaald.

De primaire grondstoffen aanwezig op onze planeet worden steeds schaarser en dus kostbaarder. Door het gebruik ervan putten we niet alleen onze aarde uit maar worden we ook economisch kwetsbaarder en afhankelijker.
En een wereldbevolking van 7 miljard mensen, die -terecht- allen hunkeren naar welzijn en welvaart en zich spiegelen aan ons westers, on-duurzaam consumptiepatroon legt extra druk op de materialencrisis waarin we ons bevinden en geeft een extra sociale dimensie aan het probleem.
Daarom is ons doel vandaag niets meer of niets minder dan een kringloopeconomie te realiseren waarin duurzaam beheer van afval, materialen en bodem zorgt voor nieuwe ruimte, materialen en grondstoffen voor de huidige en voor toekomstige generaties.
Om die kringloopeconomie te realiseren, moeten we eerst en vooral nog sterker inzetten op onze bekende instrumenten, waarmee we de afgelopen jaren talrijke successen geboekt hebben, en die Vlaanderen tot internationale koploper maken op het vlak van zowel afval- als bodembeleid.
Als opwarmertje geef ik u een zestal voorbeelden. Voorbeelden van bestaande instrumenten en initiatieven die mijn inziens op de korte termijn al een belangrijke bijdrage kunnen leveren.

Ten eerste. Om zo spoedig mogelijk een antwoord te bieden op grondstofschaarste en prijsvolatiliteit, moeten we naar mijn mening sterk inzetten op urban mining, een verbeterde vorm van selectieve inzameling en recyclage, die het klassieke afvalbeheer overstijgt en die er voor zorgt dat de grondstoffen die in onze maatschappij circuleren, teruggewonnen worden en hoogwaardig ingezet worden als nieuwe grondstof.
Ten tweede moeten we dit ook onderling tussen bedrijven kunnen stimuleren. Daarom zetten we in op industriële symbiose, waarbij we gericht op zoek gaan naar bedrijven die actief met elkaar kunnen samenwerken, en waarbij afval van het ene bedrijf ingezet kan worden als grondstof voor een ander.
Ten derde: ecodesign! Vaak merken we dat al bij het ontwerp van een product keuzes gemaakt zijn die er voor zorgen dat het product heel milieubelastend is, slechts een korte levensduur heeft of niet recycleerbaar is.
Meer en meer ontwerpers ontdekken de voordelen van ecodesign, waardoor ze er al van bij het ontwerp voor zorgen dat zo efficiënt mogelijk wordt omgesprongen met energie en grondstoffen. Met de Ecolizer en de SIS-toolkit heeft de OVAM al enkele sterke instrumenten. We gaan verder op die ingeslagen weg, waarbij we ons ook naar industriële ontwerpers zullen richten en zowel particuliere als professionele aankopers moeten overtuigen van het voordeel van “duurzame aankopen”.
Ter vierde: We zegden het al eerder dames en heren, materialen zijn te waardevol, te kostbaar om zomaar verloren te laten gaan.

We moeten er dan ook voor zorgen dat we er zo weinig mogelijk verliezen, niet alleen door minder afval te produceren, maar ook door minder te lozen in lucht of water. Dat kan ook door in te zetten op eco-efficiëntie.
Met ons eco-efficiëntieprogramma reiken we aan bedrijven instrumenten aan die hen niet alleen helpen om deze doelstellingen te realiseren, maar ook om hun eigen kosten te verlagen. En dat kan toch tellen in economisch onzekere tijden.
Vijfde voorbeeld. Ondanks alle inspanningen is het soms toch echt noodzakelijk om voor verbranding te kiezen. Dan moeten we er ook voor zorgen dames en heren, dat we maximaal energie kunnen winnen uit de afvalstoffen. Zo helpen we ook de energie- en klimaatdoelstellingen realiseren én vermijden we deels de verbranding van aardolie en aardgas, die als grondstof eigenlijk te waardevol zijn om zonder meer op te stoken.
Met het zesde voorbeeld, tot slot, wil ik even benadrukken dat kringlopen sluiten geen exclusiviteit van het afval- en materialenbeheer is. Ook ruimte is een schaars goed in Vlaanderen dames en heren. We hebben nog altijd behoefte aan gronden voor onze bedrijven en woningen, we hebben ruimte nodig voor onze landbouw, maar willen ook meer groen en open ruimte in onze omgeving.
Anderzijds hebben we in het verleden al veel ruimte benomen en worden een aantal oude industrieterreinen niet meer optimaal benut. We moeten bodemsanering dan ook niet enkel inzetten om risico’s voor gezondheid of grondwater weg te nemen, maar ook om die brownfields opnieuw bruikbaar te maken voor onze maatschappij. Bovendien zorgen we ervoor dat de bodemsanering optimaal afgestemd wordt op de bouwwerken. Dat vereenvoudigt het leven voor de bouwheer en spaart tijd en geld. Daardoor kunnen we ook voor ruimte de kringloop beter sluiten.

Tot daar een aantal mooie voorbeelden van zaken waarmee we vandaag al aan de slag kunnen en aan de slag zijn. Het lijstje is zeker niet volledig, maar dames en heren, om in Vlaanderen een duurzame kringloopeconomie te realiseren, zullen we meer moeten doen dan alleen die bestaande instrumenten oppoetsen. Om een nieuwe grote stap voorwaarts te zetten, hebben we enerzijds nood aan maatschappelijke innovatie en nieuwe manieren van denken over materialen, grondstoffen, samenwerking, … en anderzijds aan nieuwe baanbrekende, schone technologieën.

Laat me beginnen met het eerste.
We merken al te vaak dames en heren dat er vandaag nog relatief weinig samenwerking is tussen verschillende partijen binnen een materiaalketen: een productontwerper heeft vaak geen kaas gegeten van scheidings- of recyclagetechnieken, en houdt dan ook geen rekening met randvoorwaarden die recyclage kunnen vergemakkelijken of juist verhinderen. Een producent wil wel graag de grondstoffen terug die hij in zijn producten heeft gestoken, maar heeft geen vat op de logistieke keten die zijn producten verdeeld heeft of op de afvalinzameling.
Om dergelijke kennislacunes in te vullen, zet de OVAM dan ook in op ketenbeheerprojecten. Voor belangrijke ketens die zich grotendeels in Vlaanderen afspelen, brengen we toonaangevende partijen samen om in overleg te zoeken naar manieren om de materiaalkringlopen beter te sluiten. Vaak is het cruciaal dat de partijen kennis en ervaringen uitwisselen, of hun samenwerking beter op elkaar afstemmen. Zo kan bij het ontwerp een product afgestemd worden op de latere scheidings- en recyclagetechnieken of zorgt een aanpassing van de logistieke keten van een afvalverwerker voor een vlotte aanlevering van voldoende secundaire grondstoffen bij de producent.

Natuurlijk hebben we nood aan slimme en schone, nieuwe technologieën maar technologieën alleen bieden geen sluitend antwoord op alle uitdagingen. Zoals daarjuist reeds geschetst, is de totale behoefte aan materialen om alle mensen op de planeet een minimale levenskwaliteit te bezorgen zo groot dat er moeilijk aan voldaan kan worden. En zelfs al zouden we het proberen, dan is de schade aan het milieu en aan de ganse planeet onoverzienbaar groot. De klimaatdiscussie dames en heren, is daar maar één voorbeeld van.

Meer en meer zien koplopers uit bedrijfsleven, middenveld en overheid in dat we grondige veranderingen nodig hebben en dat “de dingen beter doen” niet genoeg is. We moeten zaken fundamenteel anders durven produceren, inzetten op innovatie, onze consumptiepatronen in vraag durven stellen, op zoek gaan naar andere samenwerkingsvormen tussen diverse partijen in een materiaalketen en onze inzichten over “bezit” durven herbekijken. Kortom dames en heren, het bewustzijn van de nood aan maatschappelijke transformatie en systeeminnovatie leeft en is er.

Met de oprichting en de verzelfstandiging van Plan C heeft de OVAM haar rol als initiator gespeeld en mee gezorgd voor de creatie van een onafhankelijk platform waarin overheid, bedrijfswereld, middenveld en academische wereld kunnen nadenken over deze maatschappelijke transformatie en van waaruit experimenten opgezet kunnen worden. Zo is binnen Plan C bijvoorbeeld het idee ontstaan om te bekijken of de innovatieve techniek van 3D-printing ons kan helpen om lokaal en perfect op maat van de klant bepaalde goederen te produceren. Zo kan je bijvoorbeeld de levensduur van een aantal goederen verlengen, door onderdelen op maat te maken en dat te combineren met lokale herstelinitiatieven, bijvoorbeeld in de sociale economie.
Of soms vonden de ideeën, gerijpt binnen Plan C, vruchtbare bodem via concrete business cases zoals bijvoorbeeld het innovatieve transportconcept van Tri-Vizor of grote innovatietrajecten zoals FISCH, het initiatief van de chemische industrie om te transformeren naar een duurzame chemie.

Binnen systeeminnovatie is er dus een belangrijke technologische component. En dat brengt me naadloos bij die tweede, grote nood om een grote stap voorwaarts te zetten naar een duurzame, groene kringloopeconomie in Vlaanderen, namelijk technologie. Meer bepaald nieuwe, slimme en schone technologieën. Om bepaalde veranderingen te realiseren dames en heren, hebben we ook behoefte aan innovatieve technieken die ons helpen de gewenste maatschappelijke vernieuwingen waar te maken en moeten we er ook voor zorgen dat die nieuwe technologieën ook op een goede manier ingezet worden!!! Hier dames en heren ligt mijns inziens de grote taak en uitdaging voor de vzw I-Cleantech Vlaanderen. De missie van ICTV is even bondig als krachtig: “het stimuleren van de ontwikkeling van tools die de realisatie van een duurzame wereld versnellen”. Het is mijn overtuiging, dat cleantech een zeer belangrijke rol te spelen heeft in de totstandkoming van een succesvol, duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen én daarbuiten. De OVAM kan dan wel trachten via regelgeving drempels weg te werken en kansen te creëren om te weg te plaveien naar een duurzaam materialenbeheer, maar voor echte technologische doorbraken zijn we aangewezen op derden. Vandaar dat onze medewerking aan de vzw I-Cleantech Vlaanderen niet meer dan vanzelfsprekend is.

De OVAM heeft van meet af aan begrepen dat de overheid deze wereldwijde uitdagingen om duurzamer om te springen met materialen, niet alleen aan kan. Wij willen als moderne overheid graag onze rol spelen als beleidsmaker, als facilitator en als aanspreekpunt voor de bedrijfswereld, de academische wereld en middenveldorganisaties die zich engageren voor een duurzaam Vlaanderen, en als initiator van nieuwe projecten en initatieven. Ons engagement in het Vlaams Materialenprogramma van Vlaanderen in Actie is daar een goed voorbeeld van. Maar we beseffen ook tenvolle dat we bovenal moeten inzetten op een sterke samenwerking om die grote uitdagingen aan te gaan. Met de vzw Plan C en de zopas opgerichte vzw I-Cleantech Vlaanderen hebben we in Vlaanderen nu enerzijds het ideale netwerk en denktank om die maatschappelijk transformatie en systeeminnovatie onder de loep te nemen en anderzijds het geschikte forum om nieuwe en schone technologieën te onderzoeken en te stimuleren.

Ik hoop uit de grond van mijn hart dat we hiermee gewapend zijn om aan die twee grote noden die ik zojuist geschetst heb, tegemoet te komen. Wat vandaag al vast staat, dames en heren, is dat Plan C, de vzw I-Cleantech en de OVAM elkaar heel wat te bieden hebben en dat ze elkaars activiteiten de komende jaren ongetwijfeld zullen versterken. Die krachtenbundeling formaliseren we vandaag ook door de ondertekening van een samenwerkingsovereenkomst tussen de drie partijen met duurzaam materialenbeheer als gemeenschappelijk doel en samenwerking als gedeelde waarde. Ik nodig u allen graag uit om samen met ons, met Plan C, met ICTV en met de OVAM de ingeslagen weg verder te ontdekken én onze gemeenschappelijke ambities waar te maken.
Ik dank u!

Beleven we een doorbraakmoment voor 3D-printen? Vind je weldra een 3D-printer in elke huiskamer, elke garage? Sommige believers denken van wel. Vanuit het perspectief van duurzaam materialenbeheer, kan men zich afvragen of dit wel een goed idee is. Plan C lanceerde recent het project iMade  dat de nieuwe productietechnieken op een heel andere manier toegankelijk wil maken. Een uitgelezen moment dus om een overzicht te geven van de actualiteit omtrent 3D-printing. 

iMade kiest voor lokale dienstencentra

Plan C lanceert – tijdens onze netwerkdag op 29 november  -  samen met 19 partners het project ‘iMade, lokale productie op maat’. Binnen iMade staan rapid manufacturing technologieën zoals 3D-printing, laser sintering en stereolithografie centraal. Het zijn technologieën die toelaten op basis van digitale computermodellen objecten als het ware te vervaardigen met één druk op de knop.  iMade zal onder meer onderzoeken hoe lokale dienstencentra kunnen worden ingeschakeld om deze technieken toegankelijk te maken voor bedrijven, ontwerpers en individuen.

Ieder zijn eigen 3D-printer?

Volgens Chris Anderson, hoofdredacteur van Wired magazine, zullen we allemaal een 3D-printer in de huiskamer krijgen. Volgens Anderson maken we met de komst van een nieuw desktop 3D-printer Replicator 2, van het bedrijf Makerbot, het Macintosh-moment van de sector mee – verwijzend naar het moment in de jaren ’80 waarin Apple met de Macintosh de doorbraak van desktop computer mét grafische interface lanceerde. De Replicator 2 brengt desktop manufacturing binnen ieders bereik, volgens de makers is de installatie niet moeilijker dan die van een gewone printer. Chris Anderson mag je gerust een believer noemen. Hij is de auteur van de bestseller ‘The Long Tail: Why the Future of Business Is Selling Less of More’. Zijn nieuwe boek ‘Makers: The New Industrial Revolution’ verschijnt in oktober 2012.

Goedkoper en preciezer

De trend van consument-vriendelijke 3D-printers valt alvast niet te ontkennen, zo komen er momenteel heel wat goedkope 3D-printers op de markt. Eén bijzonder toestel dat hoogwaardige fabricage naar de huiskamer brengt is de ‘Form 1’ van Formlabs. Het is een machine die objecten maakt met behulp van stereolithografie. Opmerkelijk aan dit toestel is dat je er met afmetingen van  0,025 millimeter op kan produceren, terwijl de prijs van het apparaat rond de 2.000 euro zal schommelen, wat in verhouding vrij laag is.

Intussen wordt duidelijk naar de gewone consument gelonkt. Makerbot startte recent met het openen van winkels om hun 3D-printers en bijhorende materialen te slijten. Terwijl het Nederlandse warenhuis De Bijenkorf al voor het tweede jaar op rij een 3D-printer in de etalage plaatst.

Speelgoed krijgt nieuwe dimensie

Voor beginners leent 3D-printen zich nog het makkelijkst tot het  maken van gadgets en speelgoed. Zo kan je je zoon of dochter een huis laten tekenen, de prent in 3D-renderen, online opladen bij i.materialise en op maat laten produceren. Disney is dat ook niet ontgaan. Het Amerikaanse bedrijf onderzoekt de mogelijkheden om elektronische  speelfiguurtjes in één keer te fabriceren, met behulp van geavanceerde optische technieken. Maar 3D-printen kan de speelgoed-fanaten ook bevrijden, zo wordt het eindelijk mogelijk om Lego en Meccano-stukken met elkaar te verbinden.

Spullen herstellen

3D-printen is ook uitermate geschikt om spullen te herstellen. Wanneer de knop van de koffiezet of de afstandsbediening stuk is, kan je in principe een nieuw stukje printen. Op die manier kunnen spullen langer in gebruik worden gehouden. Ondanks de duidelijke voordelen, reageren producenten niet altijd even enthousiast. Hoe moet het ook met de verzekering als je zelf aan een elektrisch toestel hebt gemorreld. Eén producent van synthesizers ligt daar blijkbaar niet van wakker en laat gebruikers toe zelf vervangstukken en accessoires te printen. Dat bedrijf, genaamd Teenage Engineering, stelt gratis digitale 3D-modellen ter beschikking van haar klanten via de digitale marktplaats Shapeways.

Op mensenmaat

Enkele belangrijke toepassingen van 3D-printen en aanverwante technieken hebben te maken met het menselijke lichaam. Zo haalde het bedrijf Layerwise de internationale pers met de fabricage van een implant-kaakbeen en staat Melotte bekend voor de productie van medische implantaten voor het gebit. Eén van de pakkendste verhalen is dat van Emma. De tweejarige Emma kon haar armen niet gecontroleerd bewegen door een zeldzame aandoening. Vorsers van een ziekenhuis in Delaware vonden de oplossing met het printen van een harnas (ook ‘exoskeleton’), gemaakt van lichte kunststof. Het harnas is modulair opgebouwd en groeit mee met het kind. Is een stukje kapot of beschadigd, wordt in geen tijd een nieuw geprint. Deze protheses zijn op dit ogenblik de krachtigste toepassingen van 3D-printing. Maar ook dieren in nesten worden geholpen, zo kreeg een beschermde Amerikaanse Zeearend een nieuwe snavel. De toepassingen hoeven niet enkel medisch van aard te zijn maar kunnen ook prestatieverhogend zijn, zoals deze olympische spikes illustreren.

Groot, groter, grootst

‘Wat in het klein kan moet ook groot, groter, grootst lukken’, denken sommigen. Zo creëerde de Nederlandse ontwerper Dirk Van Der Kooij de ‘Endless Chair’ op basis van gerecycleerd materiaal van afgedankte koelkasten. Maar daar blijft het niet bij. Sommige ingenieurs dromen ervan hele huizen in één keer te bouwen met reuze-printers. Zo ontwikkelt Enrico Dini een techniek grote stenen constructies te printen. Aan de Britse Loughborough University gebeurt intensief onderzoek naar het printen met beton en mortel. Drie Spaanse architectuurstudenten hebben een apparaat ontwikkeld dat zandsculpturen maakt. Tenslotte is er nog ‘Contour crafting‘, een theoretisch bouwconcept van professor Behrokh Khoshnevis van de University of Southern California voor de snelbouw van huizen. Met het systeem dat hij ontwikkelt, worden fundamenten, muren, loodgieterij en elektriciteit in één ruk aangelegd met behulp van een huizenhoge 3D-printer.

Verre toekomst en donkere kantjes

De toekomstige toepassingen van direct manufacturing zijn zo mogelijk nog spectaculairder. Zo wil Airbus vliegtuigen uit de 3D-printer laten rollen. Wie dat moeilijk kan geloven … wat te denken van het drukken van biefstuk, leer, bloedvaten en organen? Wat er ook van zij, het is waarschijnlijk om ook oog te hebben voor de donkere kantje van deze snel ontwikkelende technologieën. Zo zijn er enkele Amerikanen die een open source vuurwapen via internet beschikbaar willen maken, zodat iedereen er thuis eentje kan maken.

Jiska Verhulst, directeur Plan C

Jiska Verhulst is de allereerste netwerkdirecteur van Plan C, een mijlpaal voor het Vlaams Transitienetwerk voor Duurzaam Materialenbeheer dat al sinds 2006 als informeel netwerk actief is. “De uitdaging voor mij is het pionierswerk de nodige slagkracht te geven door de visie verder te vertalen in concrete acties en doorbraken.”

Jiska Verhulst was tot voor kort actief bij OVAM als hoofd van het team beleidsondersteuning van de afdeling Bodembeheer. “Ook in die functie werkte ik aan visie-ontwikkeling waarvoor een draagvlak moest worden gecreëerd. Om die visie te kunnen realiseren was het daarbij telkens belangrijk de juiste medestanders te vinden om gezamenlijk vooropgestelde doelen te bereiken. Dat is ook precies wat Plan C doet. Ik weet dus waar me aan te verwachten. De reden waarom ik voor Plan C heb gekozen is dat ik sterk geloof dat nieuwe coalities ontzettend belangrijk zijn geworden. We leven in een steeds complexer wordende wereld en moeten het sectorale denken durven overstijgen om de hedendaagse uitdagingen aan te gaan. De aanpak van Plan C is vooruitstrevend op dat vlak: door het laten samenwerken van zeer diverse maatschappelijke actoren komen tot oplossingen in het teken van duurzame transitie. Het is precies die integrale aanpak die voortkomt uit het transitiedenken, waar ik me voor engageer bij Plan C. Het is mijn aanvoelen dat we in Vlaanderen qua duurzaamheid op het punt staan enkele doorbraken te realiseren. Dat geeft extra motivatie om Plan C professioneel mee uit te bouwen.”

Tot nu toe was Plan C eerder een informeel netwerk. Hoe zie je de nieuwe werking?

“In de slagzin van Plan C staat ‘Verder denken, durven doen.’ Ik wil het accent vooral leggen op dat tweede, ‘durven doen’. Plan C heeft een  organisatiestructuur nodig die de visie van Plan C de nodige handen en voeten kan geven. Er is binnen Plan C al heel diep en op een boeiende manier nagedacht. De Plan C-visie staat er. We hebben ook een sterke raad van bestuur. In afwachting van de oprichting van de vzw, heeft het team van i-propeller knap werk geleverd in het ontwerpen van een Plan C-methode en het organiseren van activiteiten. Plan C staat nu eindelijk op eigen benen en kan – met op termijn een team 4 à 5 mensen – haar slagkracht volop ontplooien.”

Er liggen al concrete projecten zoals ‘iMade’ en ‘Symbiose’ op de plank. Welke aanpak heb je hier in gedachten?

“De centrale rol van Plan C is het realiseren van de transitie in duurzaam materialenbeheer. We zullen die focus leggen in alle projecten waarbij we betrokken zijn. Bij ons eigen project iMade komt daar nog de rol van projectbeheerder bij. Dat is een nieuw gegeven voor Plan C.  Niettegenstaande is Plan C uitstekend geplaatst om zo’n project te leiden. iMade, een project met 19 diverse partners, bevat zo’n veelheid aan aandachtspunten dat de know-how van Plan C hier van pas komt. Plan C kan buigen op ervaring in het smeden van nieuwe coalities in het nastreven van ambitieuze nieuwe doelen. We hebben nu de kans om dat in de praktijk te zetten met iMade, dat nota bene een systeemverandering op het vlak van materialenbeheer als het ware in de genen draagt.”

Welke andere acties wil je binnen Plan C verder ontwikkelen?

“Plan C zet de deuren open voor duurzame innovators die een sterk concept hebben en zoeken naar partners. Plan C wil daarbij vooral een enabler zijn, bijvoorbeeld door het aanbieden van  expertise en ondersteuning. We hebben al een knappe set tools en methodologieën  om experimenten te evalueren en te begeleiden. Die zullen we inzetten. De typische Plan C-activiteiten, zoals de ideajams en visie-ateliers, zullen we verder blijven organiseren als instrumenten in dienst van de concrete dorbraken die we willen realiseren. Op termijn kunnen we toewerken naar een afgelijnd dienstenportfolio.”

“Eén ander aspect dat ik cruciaal vind, is de draagvlakcreatie. Als we transitie willen waarmaken, moeten we de bredere samenleving mobiliseren. We willen daar mee voor ijveren want we kunnen niet van op een eiland opereren. Ik besef dat dit geen gemakkelijke opgave is. Ik heb des te meer bewondering voor de Plan C-pioniers Karel Van Acker en Walter Tempst. Zonder hun doortastendheid was er van Plan C geen sprake geweest.”

Proficiat en veel succes!

Hilde Carens-Van Gils (Colruyt)

Hilde Carens-Van Gils is projectleider Bouw – Ecologie en Energie bij Colruyt. De retailer staat gekend als grote innovator. Haar expertise van bij Colruyt zal dan ook goed van pas komen als nieuwe bestuurder van Plan C. “Alleen door duurzaam te denken heeft een bedrijf toekomst.”

Waarom is Plan C voor u belangrijk?

Binnen mijn job als architecte bij Colruyt ben ik enorm bezig met de aspecten ecologie en energie van het bedrijf. Dat geldt ook voor bouwmaterialen. Daarom is het zeker interessant om bij Plan C betrokken te zijn. Ik wil er mij voor inzetten dat zij kunnen voortzetten waar ze mee bezig zijn en nog verder groeien. Wij zijn er zeker van dat het samenbrengen van kennisinstellingen, maatschappelijke verenigingen, bedrijven en burgers nog tot goede resultaten zal leiden. Zelf zullen we ook binnen Plan C werken aan projecten rond bouwmaterialen. We vinden het belangrijk dat de materialen die we gebruiken volledig passen binnen dat duurzame verhaal. Als we verbouwen, uitbreiden of een nieuwbouw plaatsen willen we dat niet doen met nieuwe materialen op basis van nieuwe grondstoffen, maar streven we naar een gesloten kringloop. We zijn daar ook nu al mee bezig, maar het probleem is dat in België nog niet alle productieprocessen daarvoor rond zijn. En dan is er nog de problematiek om alle aannemers mee te krijgen. Vaak worden zaken afgebroken, gestort en afgevoerd zonder bewust te zijn van de opportuniteiten. Bedoeling is dat we niet meer betalen voor een sloop waarbij we niet weten wat er met de afbraakresten gebeurt. Zeker niet iedereen is daar al in mee, maar goed, dat is een leerproces.

Hoe kiest Colruyt nu al voor duurzame oplossingen?

We werken met de gegevens van het Nederlands bedrijf Nibe om de materialen onder de loep te nemen. Zij bekijken materialen op verschillende vlakken zoals CO2-verbruik, lawaaihinder bij het productieproces, maar ook alle mogelijke invloeden op het milieu zoals de verzuring van het water en de opwarming van het klimaat. Aan de hand van al die factoren beoordelen ze elk materiaal en delen ze ze in in een bepaalde klasse. 1 is de beste, 7 de slechtste. Elke keer als we kiezen voor een materiaal houden we er zo rekening mee of het de ecologisch interessantste is. Voor hout kies je bijvoorbeeld niet voor tropisch hardhout zonder FSC label en beton kan dan weer gemengd worden met betonpuingranulaten, zodat je gebruikt beton kan recycleren. Maar het gaat verder dan materialen alleen. We proberen op alle vlakken ons steentje bij te dragen. Waar mogelijk proberen we zonnepanelen te plaatsen, water te recupereren en met groendaken te werken. Er lopen ook drie testprojecten rond energie. Een Bioplanet in de regio Leuven is opgetrokken in houtskeletbouw, een Okay winkel in Welle met geïsoleerde metaalpanelen en een Colruyt in Wallonië met geïsoleerde betonpanelen. In die winkels gaan we na wat daar allemaal bij komt kijken en welke de interessantste oplossingen bieden. De resultaten zijn alvast positief: we kunnen tot twee derde van de verwarming besparen. De Bioplanet, een winkel van 8.000 kubieke meter volume heeft maar een verwarmingsinstallatie nodig vergelijkbaar met die van een woning. Allemaal door slimmer te bouwen. Om de testprojecten te evalueren houden we rekening met drie peilers: het economische, het ecologische en het sociale. Door ervoor te zorgen dat in de Bioplanet veel daglicht binnenkomt spaar je bijvoorbeeld niet alleen elektriciteit uit, maar maak je het ook aangenaam winkelen voor klant en personeel. Bedoeling is dat we dit soort concepten gaan toepassen voor alle nieuwbouw.

Colruyt speelt dus een voortrekkersrol.

Ik weet natuurlijk niet waar onze concullega’s allemaal mee bezig zijn, maar wij zetten alleszins alles op alles. Dat moet ook. Wettelijk gezien moeten we tegen 2020 bijna energieneutraal bouwen. Als bedrijf kun je daarop niet wachten. 2020 is nog maar acht jaar van ons verwijderd, en vele van onze bouwprojecten lopen gemakkelijk 3 tot 5 jaar. We moéten nu al onderzoeken hoe dat op een kostenefficiënte manier kan. Stap voor stap die dingen uitzoeken en optimaliseren. Alleen zo hebben we een bedrijf met toekomst.

Peter Tom Jones - I-Cleantech Vlaanderen vzw

Peter Tom Jones is onderzoeksmanager aan de KULeuven, gespecialiseerd in industriële ecologie. Hij is één van de 15 pioniers van Plan C en van Terra Reversa, de denktank voor ecologische economie, en voorzitter van de vzw I-Cleantech. Dat maakt hem zowat dé stem van het transitiedenken in Vlaanderen.

Is transitiedenken al goed ingeburgerd in Vlaanderen?

Als we kijken naar het transitielandschap in Vlaanderen zien we dat er op enkele jaren tijd toch bijzonder veel is gebeurd. Een aantal jaren geleden hinkten we achterop achter Nederland, nu nemen wij de leiding met een heel arsenaal aan initiatieven. Wel valt op dat er nog een paar sectoren zijn die ontbreken; meer bepaald energie, water en mobiliteit. Maar het is één van de doelstellingen van I-Cleantech om samen met de relevante actoren van die ontbrekende domeinen samen te zitten en te zien wat mogelijk is. Zeker voor duurzaam energiebeheer wordt het dringend tijd. We willen dat faciliteren en ervoor zorgen dat de technologische component in al die transitiedomeinen kan werken. Het is een meerwaarde om er zo voor te zorgen dat die domeinen niet zomaar los van elkaar staan. Dat is namelijk het gevaar, dat we op één domein vooruit gaat door de milieudruk te verschuiven naar de andere. Bijvoorbeeld enerzijds duurzaam bouwen en wonen maar niet duurzaam reizen. In huis een lagere energiefactuur betalen, maar met het gespaarde geld naar Antarctica op vakantie gaan. Dat kan zeker niet de bedoeling zijn.

Wat is de belangrijkste factor om transitie te doen slagen?

Om de doelstellingen te bereiken is sociale inclusie cruciaal. Het mag niet alleen een technologisch verhaal zijn met een batterij dure maatregelen. We moeten ecologisch en efficiënt te werk gaan, en niet ten koste van de zwaksten van de samenleving. Transitiedenken vertrekt altijd vanuit een aantal koplopers, maar als je op termijn geen draagvlak hebt bij de burgers, dan lukt het niet. Daarom is het zo belangrijk dat bij een transitienetwerk het middenveld een belangrijke rol krijgt toebedeeld.

Waarom is de nood aan transitie nu zo groot?

Kort gezegd: omdat de CO2-concentratie meer dan 400 ppm bedraagt, terwijl 450 ppm de bovengrens is. Het kan niet duidelijker: we stevenen af op een ecologische catastrofe. Een versnelling brengen in het maatschappelijk veranderingsproces is dan ook cruciaal. Bovendien is een continent als Europa heel erg kwetsbaar omdat we afhankelijk zijn van de import van energie en grondstoffen.In een turbulente wereld waarin die steeds duurder en schaarser worden is het dringend tijd voor vernieuwing. Enerzijds moeten we gaan voor een lage koolstofeconomie, anderzijds voor een gesloten kringloop en dan vooral in de vier grote sectoren mobiliteit, bouw, toerisme en voeding. Nu, dit gevaar is het negatieve verhaal, de negatieve druk om het anders te gaan. Wat we al te vaak uit het oog verliezen is de positieve kant. We creëren veel sterkere steden, die autonoom staan op vlak van energie en materialen, waarin de levenskwaliteit verbetert en de gezondheidskosten dalen. We kunnen doen aan kennisexport, maar er hangen aan transitie ook economische voordelen vast en massale jobcreatie. Een voorbeeld is Enhanced Landfill Mining, een project van Plan C waarbij oude stortplaatsen opnieuw worden opgegraven en de grondstoffen hergebruikt. We zijn wereldwijd één van de enigen die daarmee bezig zijn. En in Europa alleen al spreken we over een jobpotentieel van 200.000 à 800.000 jobs.

Wat is uw persoonlijke motivatie?

Ik ben al lang maatschappelijk geëngageerd. In 2001 schreef ik mijn eerste boek als andersglobalist. Sindsdien ben ik een iets veiligere toer opgegaan, van straat-activisme naar pen-activisme. Ik geloof in transitie, vandaar dat ik ook al sinds 2006 bij Plan C ben betrokken. Toen waren we met enkelen, nu begint het serieus vooruit te gaan. Achter de schermen gebeurt er al heel wat, en we zitten in de buurt van het kantelmoment, waarop die veranderingen plots zichtbaar worden voor iedereen. Dan kan het héél snel gaan. Laat ons hopen.

1. Duurzaam design
2. Slim samenwerken
3. Slim investeren
4. Betere regelgeving
5. Duurzaam materialenbeheer in de bouw
6. Duurzame chemie en kunststoffen in een continue kringloop
7. Bio-gebaseerde economie
8. (Kritische) metalen in een continue kringloop
9. Nieuwe materialen en materiaaltechnologieën

Je vindt ze hier, verklaard, in 9 infografieken met belangrijke toekomstbeelden.

Meer info:

• http://www.vlaamsmaterialenprogramma.be/

Jeroen Gillabel - Bond Beter Leefmilieu

De Bond Beter Leefmilieu is één van de kersverse bestuurders van Plan C. Jeroen Gillabel volgt voor BBL de dagelijkse werking van Plan C op. ‘Voor ons is het een zeer belangrijke samenwerking. In Vlaanderen waren we tot nu toe nog te veel bezig met de foute dingen goed te doen in plaats van het goede te doen en ons consumptiegedrag te veranderen.’

Wat is jullie rol binnen Plan C?

Via onze directeur zijn we vertegenwoordigd in de raad van bestuur. Voor ons is het belangrijk om een actieve rol te spelen en mee te werken aan de visie, vanuit een ecologisch standpunt. Daarnaast willen we ook inhoudelijke ondersteuning geven bij concrete experimenten en meedenken over nieuwe. Er zijn zeker zaken die wij gerealiseerd willen zien binnen de maatschappij.

Zoals?

Naast het sluiten van de kringloop is het een must om minder te gaan consumeren. Dat kan bijvoorbeeld door dingen te delen of te ruilen. Autodelen is momenteel hét typevoorbeeld. Cambio slaat aan. Wij zien een grote toekomst in dit systeem voor een hele reeks andere producten. Bovendien zie je ook peer-to-peer-autodelen opduiken, waarbij mensen een wagen kopen en die ter beschikking stellen van mensen uit de buurt om de kosten te delen. Belangrijk is dat men gaat beseffen dat het niet altijd nodig is om dure zaken die je maar af en toe gebruikt alleen te bezitten. Denk maar aan tuingerief of ander gereedschap en spullen voor de kinderen. We willen ze allemaal in huis halen, terwijl het voor iedereen beter is er op een andere manier mee om te gaan. Het is goed voor de portemonnee en voor de maatschappij. Zulke initiatieven worden trouwens steeds makkelijker. In het huidige klimaat maken de sociale netwerken het eenvoudig om nieuwe manieren uit te dokteren om die zaken te delen of te ruilen, waar dat vroeger heel omslachtig was. Eigenlijk zijn websites als Ebay of Kapaza al goede voorbeelden van hoe je spullen een tweede leven laat leiden. Maar er zijn ook initiatieven waar je bijvoorbeeld een grote partytent kan delen. Het platform is er, nu nog het businessmodel waarbij het ook voor bedrijven economisch interessant wordt. De mogelijkheden zijn eindeloos. Los van producten kan het ook gaan om wonen, zoals cohousen en delen van gemeenschappelijke ruimten. Je deelt dan bijvoorbeeld de keuken of de wasruimte en meteen ook de producten die je daarin gebruikt. Eén wasmachine voor meerdere gezinnen. Dat vergt uiteraard een grote transitie. In de VS en het Verenigd Koninkrijk zijn er al heel wat voorbeelden van vergelijkbare initiatieven. De uitdaging is nu om na te gaan hoe we dat bij ons kunnen invoeren én opschalen. Zodanig dat er niet gewoon een beperkt groepje enthousiastelingen meedoet, maar het een gangbare oplossing wordt voor iedereen.

Hoe past Plan C in het plaatje?

In het huidige model van innovatiefinanciering kom je met zulke ideeën niet aan de bak. Logisch, het is nog volledig gestoeld op het idee om zo veel mogelijk spullen te verkopen. In het klassieke model waarbij innovatie steeds gelinkt is aan economische winsten op korte termijn is er geen plaats voor systeeminnovatie, binnen Plan C wél. Dat is uniek en waardevol. Momenteel proberen we ons systeem nog te veel te verbeteren door hier en daar wat efficiëntiemaatregelen, maar dat loopt tegen zijn limieten aan. In Vlaanderen zijn we goed in het foute wat beter doen. We zijn bijvoorbeeld sterk qua afvalbeleid en zaken als roetfilters voor wagens. Terwijl je eigenlijk moet nadenken over het verminderen van het afval en van het aantal wagens op de weg. Er is daarom ruimte nodig om aan experimenten te doen, en die creëert Plan C. Nu de vzw een eigen plaats heeft en een nieuw statuut kan het die experimenten ook veel onafhankelijker beginnen begeleiden en meer zijn dan alleen een informeel lerend netwerk. De grote meerwaarde van Plan C is dat het mensen samenbrengt. Enerzijds zijn er partijen die zeer technologisch, industrieel haast over duurzaamheid nadenken, anderzijds zij die meer focussen op de maatschappelijke rol en hoe je daar het best een draagvlak voor creëert. Voor ons is de ecologisch en maatschappelijke component zeer belangrijk, hoe we met de beperkte middelen van de planeet omgaan. Met de milieubeweging hebben we daarrond ook net een langetermijnvisie op papier gezet.

Meer info:

• http://www.bondbeterleefmilieu.be/
• http://www.bondbeterleefmilieu.be/page.php/458

Kris Moonen - i-propeller

Kris Moonen is project manager bij i-propeller, het consultancybureau voor sociale innovatie dat meewerkt aan Plan C. Met ‘De Plantrekker’ werkte  i-propeller voor Plan C aan een praktische handleiding om transitie-experimenten op te zetten, te begeleiden en te evalueren. ‘Het is een instrument om over te gaan tot concrete actie, vanuit een ambitieuze visie op duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen.’

Wat is het nut van ‘De Plantrekker’?

Plan C gaat uit van een heel sterke en breed gedragen visie maar concrete actie moet deze realiseren. De Plantrekker geeft een methodologie, een praktische handleiding voor hoe Plan C die experimenten kan gaan coachen. Vanaf idee over concept tot experiment en eindevaluatie. Het zorgt ervoor dat we niet zomaar een beetje dromen, maar gaan kijken wie er iets wil doen, wie wat kan, welke informatie of middelen we nodig hebben en hoe we die uit het netwerk kunnen halen. Plan C is niet alleen een  denktank, maar ook een doe-tank, een experimenteerruimte waar we van leren.

Waar verschilt het van klassiek project management?

Project management is het uitvoeren van een vooropgesteld recept; hier gaan we experimenteren met “wat er in de keukenkast” zit. Het begint al met de evaluatie van het idee. Klassiek ga je kijken naar een aantal criteria, bijvoorbeeld of de doelstellingen en de termijn goed zijn gedefinieerd, of ze de juiste partners hebben, etcetera. Bij de projecten van Plan C heb je een groter aantal onzekerheden. Het zijn geen afgelijnde, incrementele innovaties zoals een motor tien procent zuiniger maken. Maar de experimenten draaien bijvoorbeeld rond de vraag hoe je in de procesindustrie in plaats van een hoeveelheid chemicaliën te verkopen, een dienst gaat verkopen die bepaald resultaat garandeert, ongeacht het aantal chemische stoffen die daarvoor nodig zijn. De vraag is veel abstracter en de aanpak moet dan ook flexibeler en meer padafhankelijk zijn. De methodologie laat daar de ruimte voor. Een ander verschil is dat we elk experiment sterk toetsen aan de visie. Het ambitieuze transitie-idee mag niet afglijden naar business-as-usual-oplossingen. De evaluatie gebeurt zo volgens haalbaarheid en wenselijkheid. De haalbaarheid toets je aan objectieve criteria, de wenselijkheid voor Plan C wordt onderzocht door een team van experts. Maar, niet iedereen die een experiment wil opzetten moet het hele traject stap voor stap doorlopen. Wie al ergens mee bezig is, kan er deeltjes van gebruiken. De Plantrekker is eerder een kapstok, ondersteuning en omkadering waar en wanneer het nodig is. Sommigen vinden het interessant om via het netwerk gewoon feedback te krijgen. Plan C is geen initiatiefnemer van experimenten, maar geeft ze een duwtje in de rug en kan verschillende individuele initiatiefnemers samenbrengen, links leggen tussen de verschillende experimenten en trekt er dan als organisatie lessen uit.

Waar zijn jullie, behalve De Plantrekker, nog mee bezig binnen Plan C?

Toen we twee jaar geleden voor Plan C begonnen te werken was onze opdracht om een traject en bijbehorende begeleiding te ontwikkelen Doorheen de ontwikkeling werden ook enkele concrete initiatieven opgevolgd waardoor we echt de link konden leggen tussen theorie en praktijk. We fungeerden als tussenpersoon en coachten groepjes mensen. Ook hebben we hard gewerkt aan de uitbouw van Plan C als een zelfstandige vzw,  met een eigen support team.  We gaan dus binnenkort aan kennisoverdracht doen, maar blijven graag meewerken aan projecten van Plan C.

Wat ziet u als de grote uitdaging voor transitie in Vlaanderen?

Samenwerken; niet alles zelf willen doen binnen het eigen netwerk. Met Plan C hebben we bijvoorbeeld in het ISSI project ook samengewerkt met DuWoBo, een ander transitienetwerk rond duurzaam Wonen en Bouwen. In dit project werd gekeken naar een soort van Open Source aanpak, zodat je meer en sneller van elkaar kan leren.  De verschillende actoren moeten zo niet elke keer opnieuw het warm water uitvinden. Transitie is een geheel van complexe uitdagingen waarvoor je bijna altijd buiten je organisatie, een vaak ook buiten je netwerk moet treden om ze het hoofd te bieden; dat gaat sneller én beter dan als je het allemaal zelf wil doen of ontwikkelen. Dat zorgt er ook voor dat subsidies efficiënter kunnen worden ingezet,  omdat de overheid bij ieder nieuw netwerk niet telkens opnieuw moet betalen voor hetzelfde werk rond capaciteitsopbouw en uitbouw van een toolkit.  Uit het ISSI project hebben we uit een beperkte steekproef geconstateerd dat ondanks het feit dat Vlaanderen rijk is aan netwerken is, er verrassend weinig overlap is qua achterban. Deze netwerken hebben dus zeker allemaal hun bestaansreden, een beetje zoals in ‘supercomputer’ waarin de processors samenwerken aan een gezamenlijke uitkomst.  Slim samenwerken is dan ook dé uitdaging om de competenties, creativiteit en kennis in Vlaanderen in te zetten rond duurzame ideeën en acties.

Meer info:

• www.i-propeller.com
• www.systeeminnovatie.be