Peer-to-peer coöperaties die co-creatie en co-eigenaarschap integreren, leveren een sterk model voor duurzame transitie. De trend “van bezit naar toegang tot” heeft een aanzienlijke, positieve impact op het milieu en de efficiënte inzet van materialen. De dynamische peer-to-peer economie versnelt dat door producten en diensten toegankelijk te maken voor iedereen.

In een recent interview haalde curator Paola Antonelli van het MoMa, één van de belangrijkste designmusea ter wereld, het reeds aan: op de vraag ‘Wat zijn de grootste uitdagingen of thema’s in de designwereld van morgen?’, antwoordde zij:

“Onze houding tegenover begrippen als bezit en eigendom is de laatste jaren drastisch veranderd. Dat vind ik fascinerend. We voelen minder de neiging om alles zelf te bezitten. Het is oké om bepaalde dingen gewoon te delen, zoals een auto of een grasmachine. We leven momenteel tussen de fysieke en de digitale wereld. Soms willen we gewoon toegang tot informatie of een netwerk, zonder dat we per se van alles eigenaar moeten zijn. Mijn vader zou het in de jaren zestig enorm beledigend hebben gevonden als iemand hem suggereerde om te carpoolen. Je eigen auto hebben was in de twintigste eeuw een statussymbool, een teken dat je het gemaakt had. Terwijl we in de eenentwintigste eeuw ook de negatieve gevolgen van allerlei producten en maakprocessen kennen. Die verschuiving is een belangrijk onderzoeksdomein voor de toekomst.”

De positieve gevolgen

Door deze opkomende trend “van bezit naar toegang tot” kunnen heel wat producten veel efficiënter ingezet worden. Neem het voorbeeld van een boormachine, zoals een van de grondleggers van deze trend, Rachel Botsman in haar boek “What’s mine is yours” reeds aanhaalde wordt een boormachine gedurende de gehele levensduur maar 12 minuten gebruikt! Door deze in de plaats te delen met andere mensen kan deze natuurlijk veel efficienter ingezet worden. Met alle voordelen van dien: buren die blij zijn dat ze deze van u kunnen lenen, meer onderling vertrouwen en sterkere sociale cohesie: met minder materiaal en dus minder kosten meer mensen bedienen. En natuurlijk wat daaruit voortvloeit: minder productie dus minder vervuiling tijdens de productie en een efficiëntere inzet van onze gelimiteerde materiaalbronnen.

Formidabele immobiliteit

Neem het voorbeeld van de wagen; voor de meeste mensen is dat na hun huis hun meest kostbare bezit en toch staat de auto gemiddeld meer dan 90% van de tijd stil! Het is dus 90% van de tijd dood kapitaal die parkeerplaatsen blokkeert. Een formidabele inefficiëntie waar autodelen een antwoord op biedt.

Volgens recent onderzoek vervangt eén gedeelde wagen tot 9 à13 andere wagens. Kortom een potentieel om met aanzienlijk minder wagens evenveel mensen te kunnen bedienen terwijl er meer parkeerruimte vrijkomt die ingevuld kan worden met groene stadsontwikkeling.

De klassieke aanpak bij autodelen

Er zijn bedrijven die hier al langer op inspelen zoals Cambio. De impact van hun model op het milieu is positief maar blijft beperkt omdat het functioneert als een traditioneel verhuurbedrijf en nog meer wagens naar de stad brengt. In dit systeem moet je een lange, omslachtige inschrijvingsprocedure (inclusief cursusdag) doorlopen, wordt inschrijvingsgeld gevraagd en moet je een maandabonnement nemen. Kortom, tal van barrières die het grote publiek van weerhouden om kennis te maken met de voordelen van het autodelen.

De peer-to-peer aanpak

Er is sinds kort in België ook een geheel andere optie, zowel voor huurders als voor verhuurders. Bij Tapazz delen we wagens via een peer-to-peer model: Tapazz. Tapazz laat u toe uw wagen te delen met andere mensen van uw keuze wanneer u er zelf geen gebruik van wenst te maken. U zet uw eigen prijs per uur en per kilometer. en bepaalt zelf aan wie wel en wie niet. Een huurder hoeft geen inschrijvingsgelden te betalen en geen abonnementskosten maar betaalt enkel voor zijn gebruik via een prepaid krediet. Ook de verhuurder kan hier via een ‘no cure no pay’-systeem lid worden waarbij hij enkel wanneer hij geld verdient aan de verhuur van zijn wagen een percentage betaalt aan de coöperatie achter Tapazz. Door het gebruik van moderne technologie en het wegnemen van barrières wordt autodelen op deze manier toegankelijk en financieel interessant voor een groter publiek. Quasi elke wagen die u op straat ziet staan, komt hier nu voor in aanmerking.

De invloed van coöperaties

Peer-to-peer modellen veranderen de wereld. Niet alleen wordt de community in het gebruik van het systeem betrokken, zij wordt ook betrokken in de co-creatie en het verder vormgeven van een constant evoluerend systeem (wikipedia, wikihouses). En bij de meest vooruitstrevende modellen is er (ook bij Tapazz) sprake van een coöperatie waar de leden ook aandeelhouder en dus mede-eigenaar van kunnen worden. Op die manier wordt het bedrijf eigendom van de community. Dat leidt tot een veel groter medezeggenschap en een deel van de eventuele winsten. Met gebundelde krachten worden zo grote uitdagingen in de maatschappij aangepakt.

Maarten Kooiman is mede-oprichter van Tapazz en Sustainability en Change Management expert.

Het bericht Trend ‘van bezit naar toegang’ stuwt peer-to-peer coöperatie vooruit verscheen eerst op Plan C.

…what we want is the hole, not the drill…

‘Collaborative consumption’, wordt omschreven als de verschuiving van het consumeren van goederen, die eigendom zijn van een individu, naar een systeem van vlotte toegang tot producten onder de vorm van diensten.

Ruilen, delen en herverdelen zijn gekende voorbeelden van co-consumptie. Denk maar aan voorbeelden als Ebay of ruilsites voor boeken. Daarnaast zijn ook het delen en uitwisselen van ervaringen, tijd, voedsel, ruimte, competenties en geld een vorm van co-consumptie. Zo kennen we in Vlaanderen bijvoorbeeld het couchsurfen of het LETS-muntssysteem.

Tot slot zijn ook product-dienst-systemen (PDS) een vorm van co-consumptie. Product-dienst-systemen als het autodelen of het delen van fietsen gaan uit van het principe dat je betaalt voor de dienst die een product levert – wat het voor jou doet – zonder dat de noodzaak bestaat het product zelf te bezitten. De huidige verschuiving van eigenaarshap naar vlotte toegang tot een dienst worden door een aantal belangrijke ontwikkelingen versterkt…

Mentaliteitswijziging

Een eerste ontwikkeling zijn de verandering in mindset bij een deel van de bevolking. Verschillende studies tonen dat de jongerengeneratie de status van het bezitten van producten steeds minder waarde toekent. Waarom aankopen, wanneer je hetzelfde gebruik kunt genieten via het huren, leasen, delen of uitwisselen? Een belangrijke succesfactor lijkt daarbij de mogelijkheid tot verpersoonlijking en verbetering van het product.

Gemeenschapsgedreven

Een belangrijke vermindering van transactie-, coördinatie- en communicatiekosten zorgt als tweede ontwikkeling voor de verschuiving naar product-dienst-systemen. Het delen, ruilen en schenken van goederen speelt meer in op persoonlijke en gemeenschapsgedreven relaties en houdt op deze manier meestal een hoger persoonsgebonden engagement in dan neutrale markttransacties.

Anders ontworpen

Een derde ontwikkeling is het verhoogd bewustzijn van materiaalschaarste en de druk op onze leefomgeving die we creëren door onze huidige levensstijl. De jongste generatie eco-designers gaat dan ook volop aan de slag met duurzaam ontwerpen vanuit de insteek van product-dienst-systemen.

Lagere kost

Co-consumptie vermindert kosten bij bedrijven, gemeenschappen en individuen (vraagzijde) enerzijds en infrastructuur- en dienstverleners (aanbodzijde) anderzijds omdat gelijkwaardige dienstverlening kan aangeboden worden tegen veel lagere kostprijs. In een economische moeilijke tijd doet ook dit de vraag naar product-dienst systemen toenemen.

Performante businessmodellen

Tot slot haken ook hoe langer hoe meer traditionele ondernemers aan, omdat meer en meer praktijkvoorbeelden tonen dat er een winstgevend businessmodel kan opgezet en uitgevoerd worden.

Bron: “Synthetic Overview of the Collaborative Economy“, P2P Foundation.

Het bericht Minder eigenaars, meer gebruikers verscheen eerst op Plan C.

Wat is jullie rol binnen Plan C?

Via onze directeur zijn we vertegenwoordigd in de raad van bestuur. Voor ons is het belangrijk om een actieve rol te spelen en mee te werken aan de visie, vanuit een ecologisch standpunt. Daarnaast willen we ook inhoudelijke ondersteuning geven bij concrete experimenten en meedenken over nieuwe. Er zijn zeker zaken die wij gerealiseerd willen zien binnen de maatschappij.

Zoals?

Naast het sluiten van de kringloop is het een must om minder te gaan consumeren. Dat kan bijvoorbeeld door dingen te delen of te ruilen. Autodelen is momenteel hét typevoorbeeld. Cambio slaat aan. Wij zien een grote toekomst in dit systeem voor een hele reeks andere producten. Bovendien zie je ook peer-to-peer-autodelen opduiken, waarbij mensen een wagen kopen en die ter beschikking stellen van mensen uit de buurt om de kosten te delen. Belangrijk is dat men gaat beseffen dat het niet altijd nodig is om dure zaken die je maar af en toe gebruikt alleen te bezitten. Denk maar aan tuingerief of ander gereedschap en spullen voor de kinderen. We willen ze allemaal in huis halen, terwijl het voor iedereen beter is er op een andere manier mee om te gaan. Het is goed voor de portemonnee en voor de maatschappij. Zulke initiatieven worden trouwens steeds makkelijker. In het huidige klimaat maken de sociale netwerken het eenvoudig om nieuwe manieren uit te dokteren om die zaken te delen of te ruilen, waar dat vroeger heel omslachtig was. Eigenlijk zijn websites als Ebay of Kapaza al goede voorbeelden van hoe je spullen een tweede leven laat leiden. Maar er zijn ook initiatieven waar je bijvoorbeeld een grote partytent kan delen. Het platform is er, nu nog het businessmodel waarbij het ook voor bedrijven economisch interessant wordt. De mogelijkheden zijn eindeloos. Los van producten kan het ook gaan om wonen, zoals cohousen en delen van gemeenschappelijke ruimten. Je deelt dan bijvoorbeeld de keuken of de wasruimte en meteen ook de producten die je daarin gebruikt. Eén wasmachine voor meerdere gezinnen. Dat vergt uiteraard een grote transitie. In de VS en het Verenigd Koninkrijk zijn er al heel wat voorbeelden van vergelijkbare initiatieven. De uitdaging is nu om na te gaan hoe we dat bij ons kunnen invoeren én opschalen. Zodanig dat er niet gewoon een beperkt groepje enthousiastelingen meedoet, maar het een gangbare oplossing wordt voor iedereen.

Hoe past Plan C in het plaatje?

In het huidige model van innovatiefinanciering kom je met zulke ideeën niet aan de bak. Logisch, het is nog volledig gestoeld op het idee om zo veel mogelijk spullen te verkopen. In het klassieke model waarbij innovatie steeds gelinkt is aan economische winsten op korte termijn is er geen plaats voor systeeminnovatie, binnen Plan C wél. Dat is uniek en waardevol. Momenteel proberen we ons systeem nog te veel te verbeteren door hier en daar wat efficiëntiemaatregelen, maar dat loopt tegen zijn limieten aan. In Vlaanderen zijn we goed in het foute wat beter doen. We zijn bijvoorbeeld sterk qua afvalbeleid en zaken als roetfilters voor wagens. Terwijl je eigenlijk moet nadenken over het verminderen van het afval en van het aantal wagens op de weg. Er is daarom ruimte nodig om aan experimenten te doen, en die creëert Plan C. Nu de vzw een eigen plaats heeft en een nieuw statuut kan het die experimenten ook veel onafhankelijker beginnen begeleiden en meer zijn dan alleen een informeel lerend netwerk. De grote meerwaarde van Plan C is dat het mensen samenbrengt. Enerzijds zijn er partijen die zeer technologisch, industrieel haast over duurzaamheid nadenken, anderzijds zij die meer focussen op de maatschappelijke rol en hoe je daar het best een draagvlak voor creëert. Voor ons is de ecologisch en maatschappelijke component zeer belangrijk, hoe we met de beperkte middelen van de planeet omgaan. Met de milieubeweging hebben we daarrond ook net een langetermijnvisie op papier gezet.

Het bericht “In Vlaanderen zijn we goed in het foute wat beter doen” verscheen eerst op Plan C.

Coördinatrice Tineke Van Engeland van het Netwerk Bewust Verbruiken is één van de pioniers van Plan C. Zij waakt er mee over dat de vzw zich niet enkel richt op bedrijven en de link met de consument niet verliest. ‘De belangrijkste uitdaging voor de toekomst is om de manier waarop we consumeren te veranderen’.

Wat is uw rol binnen Plan C ?

We zijn een stichtend lid van de vzw, maar zitten niet in de Raad van Bestuur. We beschouwen het als onze rol om de aandacht te vestigen op de consument zodat Plan C niet enkel een technologisch verhaal is van bedrijven maar ook een softere, maatschappelijke component heeft. Plan C zit nogal verankerd in de ondernemershoek; toch blijft het belangrijk om ook andere perspectieven niet uit het oog te verliezen. De mensen moeten mee zijn. We hebben immers ook gedragsverandering nodig. Duurzaam materiaalbeheer kan je enerzijds benaderen vanuit de kant van de bedrijven: minder materialen gebruiken of efficiëntere, nieuwe producten op de markt brengen. Maar er is ook een belangrijke rol weggelegd voor de consument. Die kan bijvoorbeeld dingen gaan delen, uitlenen of ruilen waardoor er geen nieuwe producten meer nodig zijn.

Staat dat niet haaks op de belangen van de ondernemers?

Het veronderstelt een andere manier van kijken naar de traditionele relatie tussen consument, verkoper en producent. He inbrengen van het dienstenverhaal is voor ons een van de interessantste en meest vernieuwende piste. De werking van het Netwerk Bewust Verbruiken is opgedeeld in consuminderen en consumanderen. Enerzijds minder verbruiken, minder materialen, energie, water, etc., en anderzijds anders kopen, kiezen voor duurzame producten. We bereiden momenteel een campagne voor rond consudelen, zoals bijvoorbeeld het autodelen, Letsen of kledingruil. Die initiatieven willen we in de verf zetten. Rond dergelijke thema’s kan ook worden samengewerkt met een nieuw soort bedrijven en Plan C kan daar een goede rol in spelen. We moeten overgaan naar meer diensten in plaats van de focus te leggen op productie. En die overgang zijn we in Vlaanderen ook aan het maken.

Is de publieke opinie er klaar voor?

Dat is de laatste jaren fel verbeterd. Ik denk dat de mensen steeds meer die urgentie beseffen. De tijdsgeest is er. Eigenlijk heeft de financiële crisis daarbij geholpen. De mensen voelen dat verandering nodig is. Ze hebben minder financiële mogelijkheden en zoeken naar nieuwe manieren om hun welvaart te verbeteren. Dan krijgen initiatieven rond delen en ruilen plots veel meer aandacht. De grote massa moet wel nog volgen. Dat iedereen die omschakeling maakt is een grote uitdaging. Het vergt een heel nieuwe ingesteldheid. Nu consumeren mensen goederen in de traditionele zin, omdat ze denken zo gelukkig te worden. Ze vinden plezier in nieuwe dingen kopen, oude weggooien en weer nieuwe kopen. Verbruiken bepaalt ook onze identiteit. Dat moet vervangen worden door iets nieuws: genieten van producten op een andere manier, door creatief te zijn, producten te delen en te hergebruiken. Als we naar zo’n duurzame en delende samenleving kunnen, heeft dat meteen ook een interessante ecologische component. Wat men vaak vergeet is dat het verhaal van minderen eigenlijk een positief verhaal is. Als je minder geld uitgeeft heb je er ook minder nodig, moet je minder werken en heb je meer tijd voor andere dingen, die echt gelukkig maken.

Al zal het allicht niet makkelijk zijn om die verandering te verwezenlijken.

Het feit dat Plan C bestaat is al een stap in de goeie richting, maar we zijn er nog lang niet. Kijk maar naar het mobiliteitsprobleem, de heerschappij van koning auto en onze ruimtelijke ordening. De manier waarop onze woningen beslag leggen op de open ruimte is totaal niet duurzaam. Ze staan superversnipperd en zijn bovendien weinig of niet energiezuinig. Al is ook daar wel stilaan wat aan het bewegen.

Meer info: 

• http://www.bewustverbruiken.be/

Het bericht “Consumanderen, consuminderen en consudelen” verscheen eerst op Plan C.