Upcycling. Het klinkt als bergop fietsen. Voor Evy Puelinckx was dat figuurlijk ook wel een beetje zo. Want hoe krijg je het idee verkocht dat je van afgedankte spullen, doorgaans beschouwd als afval en ‘brol’, nog knappe designobjecten kan maken? Evy Puelinckx heeft er al een hele odyssee opzitten om precies dat aan te tonen. Als je haar nieuw boek “Upcycling, afval wordt design” openslaat, zie je meteen dat ze daar wonderwel in slaagt. Vlag en wimpel. Hoe heeft Evy het maken van boek, na het jarenlang sleutelen naar haar eigen recept voor upcycling, ervaren?

“De kern van dat verhaal is voor mij: afgedankte materialen en producten als bronmateriaal gebruiken en ze een nieuwe functie geven. Dus niet een oud tafeltje een likje verf geven, maar er een boekenrek van maken bij voorbeeld”, dat vertelde Evy Puelinckx ons eerder al over haar upcycling. Essentieel gaat het om een flinke dosis lateraal denken. De illustraties liggen in haar boek voor het rapen: ‘handtas wordt tapijt’, ‘Melkfles wordt wandspot’, ‘broekkousen worden hangmat’ en 26 andere creatieve upcycling-design-objecten komen er in aan bod. Zowel het eindresultaat als alle ingrediënten en tussenstappen nodig om het thuis zelf ook te doen worden met prachtige foto’s geïllustreerd. Het moge duidelijk zijn: upcycling is innig verwant met creativiteit.

Je bent gestart als architecte en docent vormgeving en ongeveer 10 jaar later publiceer je een boek. Hoe kijk je zelf naar het parcours dat je hebt afgelegd?

“Bij het ontwerpen had ik al langer een voorliefde voor materialen waar al een historiek aan zit. Patine dus. Toen ik les begon te geven aan vormgevers, organiseerde ik workshops met afgedankte materialen. 8 jaar heb ik die workshops georganiseerd. Samen met de studenten ontwierpen we zo bijvoorbeeld het meest milieuvriendelijke jeugdhuis. Ik kreeg alsmaar meer zin om dit zelf te doen, ook al werkte ik nog als architecte. Van je passie je job maken, heet dat dan. Twee jaar geleden begon ik dus met een leeg blad: mijn eigen ontwerpbureau voor upcycling. Intussen is er een webplatform, een boek. Stilaan komen mensen bij me aankloppen als het om upcycling en design gaat en dat doet natuurlijk deugd. Al blijft het een constante uitdaging, zeker omdat design via upcycling nieuw is.”

Wat heeft je geholpen om vooruitgang te maken bij de ontwikkeling van je ontwerpbureau?

“Upcycling is relatief onbekend en nieuw. Je voelt wel dat er een sterke onderstroom leeft rond duurzaamheid, dat motiveert ook. Maar tegelijk pas je met iets nieuws ook niet meteen in een hokje. Dat geeft meteen uitdagingen op het vlak van communicatie. Dat gezegde zijnde. Hokjes bestaan wat mij betreft niet meer. We zijn geen één-dimensionele mensen hé. Laat je dus niet leiden door een conformistische reflex.”

Welk tips zou je nog willen meegeven aan jonge starters en ontwerpers met een hang naar duurzaamheid?

“Je moet jezelf soms verplichten om uit je comfortzone te stappen. Bij voorbeeld bij het leggen van contacten. Minstens heeft dat indirect nut als oefening om je verhaal over het brengen. Maar vaak leidt het ook tot nieuwe contacten en opportuniteiten. Ik merk daarbij dat mensen in het algemeen passie bij iemand anders heel erg weten te waarderen, ook al hebben ze niet direct affiniteit met waar jij mee bezig bent. Zij zullen je dan met plezier helpen of advies geven. Mijn advies is daarom niet te verlegen te zijn om hulp te vragen aan mensen actief in heel andere domeinen zoals bij voorbeeld marketeers. Ze kunnen je helpen om je boodschap nog beter over te brengen.”

Hoe is je boek “Upcycling, afval wordt design” tot stand gekomen?

“Ik ben aan het maken van het boek begonnen als een nitwit, je laat je daarbij dan leiden door ‘kenners’ maar stilaan vind je dan je eigen pad en word je mondiger in de keuzes die moeten gemaakt worden. Dat op zich is al een boeiend leerproces. Net als een zaak opstarten is een boek ook een proces van vallen en opstaan…het zit al eens tegen je verliest al eens de moed maar er gebeuren ook heel veel leuke zaken, verrassende ontmoetingen, hulp uit onverwachte hoek, een complimentje …die je altijd weer zin geven om door te zetten en je eigen pad te volgen. En je bent dag in dag uit met je passie bezig dus dat is ongelooflijk fijn.”

Is het nu een designboek of een doe-boek?

“Ook bij het maken van het boek werd ik overigens geconfronteerd met vakjes. Ik kreeg de vraag of het een designboek zou worden of een doe-boek. ‘Nou ja, allebei’, dacht ik. Om dat er door te krijgen, heb ik koppig moeten vasthouden aan mijn eigen ideaalboek. De uitgever is gelukkig tevreden met het resultaat want ze hebben met mij ook wel hun peren gezien (lacht). Achteraf ben ik des te meer trots op het resultaat.”

Hoe maakte je de inhoudelijke keuzes?

“De uitdaging was om ontwerpen te maken voor designobjecten die je in enkele stappen zelf kan maken. Wat niet evident was. Voor ieder ontwerp in het boek heb ik er wel 20 ontworpen, 10 in verschillende uitvoeringen gemaakt en bleef er maar één over dat aan m’n voorwaarden voor het boek voldeed. Ik heb ze dus ook niet zomaar van ’t net geplukt maar zelf ontwikkeld. Bovendien was er ontzettend veel voorbereiding nodig om het designproces goed in beeld te brengen. Dat had ik op voorhand zwaar onderschat. Zo moest ik van ieder designobject 5 à 6 exemplaren maken, om de fotografe de kans te geven om het object in al haar ontwerpfases in beeld te brengen. Tegelijk hebben we ook heel wat humor in de beelden gestopt. Leuk was het dus zeker ook.”

Dank en succes!

Het boek ‘Upcycling, afval wordt design’ kan je online bestellen via het webplatform van Evy Puelinckx: Het Vindingrijk.

Het bericht Designboek Evy Puelinckx is ode aan creatieve upcycling verscheen eerst op Plan C.

“Design is beter een gemeenschapsgoed”, zegt Michel Bauwens. Open design, waarbij een gemeenschap parallel producten en diensten ontwikkelt, kan niet alleen snel resultaat leveren maar is typisch ook duurzamer. Dat is alvast één les die we onthouden van de boeiende workshop met Michel Bauwens (P2P Foundation) die shiftN en Plan C samen organiseerden. Je kan zijn lezing hier integraal bekijken.

In een brandweerkazerne in Livermore, Californië, doet een gloeilamp na 112 jaar gebruik nog steeds trouw dienst. “Vertel me waar ik die lamp kan kopen”, stelde Michel Bauwens vorige vrijdag de vraag want het lijkt een lang vervlogen droom dat producten worden gemaakt om tientallen jaren te functioneren. Want wat is heden het eerste doel van de lampenproducent? Meer lampen verkopen.

Planned obsolescence

Het is de bestaansreden voor ‘planned obsolescence’ of geplande veroudering, een industriële design strategie waarbij op voorhand wordt bepaald hoe lang een product of gebruiksvoorwerp mag meegaan. Meteen wordt zo bepaald hoe vaak de consument een nieuw model koopt. Zo is de oplaadbare batterij, die met de tijd aan kracht verliest, bij heel wat apparaten niet te vervangen zonder interventie van de fabrikant. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Apple iPod. Het is vaak geciteerde aanleiding voor de aankoop van het laatste nieuwe model van een bepaald product.

Peer-to-peer

Michel Bauwens stelt dat peer-to-peer processen toegepast op de design van producten, logischerwijze leidt tot duurzamere producten. Peer-to-peer samenwerking is het bekendst van Wikipedia, de website waarop duizenden auteurs encyclopedie-artikels invoeren om te komen tot een encyclopedie die alle andere in de vergetelheid duwt. Ander bekend voorbeeld is de software Linux die volledig gratis en open source wordt ontwikkeld door programmeurs overal in de wereld. Die manier van massaal parallel programmeren is zo krachtig dat IBM het helemaal heeft omarmd en haar Linux-code is beginnen delen en tegelijk mee profiteert van de kennis van de hele Linux-community.

Toegepast op design

Een designer-community, bestaand uit mensen die mekaar niet kennen, is gericht op het ontwikkelen van het best mogelijke product en houdt dus in de eerste plaats rekening met de gebruikswaarde en niet zozeer de handelswaarde (of ruilwaarde) ervan. De betrokken designers werken mee omwille van een intrinsieke motivatie, hun werk strekt tot eer, erkenning van hun peers en de verwondering bij een knappe oplossing voor een specifiek probleem. Bovendien beoordelen de designers elkaars werk op kwaliteit. Er is geen ander controlerend hiërarchisch orgaan dan de gemeenschap van peers. In zo’n proces maken concepten als planned obsolescence veel minder kans.

Waardecreatie

Een Canadees peer-to-peer bedrijf dat sensoren ontwikkelt, Sensorica, neemt dat bijna letterlijk en laat de ontwikkelaars elkaar karma-punten geven op basis van de merite van hun werk. Wie het meeste karma heeft, krijgt ook een groter aandeel in de opbrengst van de verkoop. Op deze wijze blijft de intrinsieke kracht van het peer-to-peer model – waarbinnen de functie of gebruikswaarde primeert op de handelswaarde – gevrijwaard maar kunnen deelnemers er ook iets aan verdienen. Een boeiend experiment dus dat hoopt de tegenstelling tussen gebruikswaarde en handelswaarde op te lossen, aldus Michel Bauwens.

Traag?

Maar is zo’n peer-to-peer design dan geen langdradig proces? “Hoeft niet”, zegt Michel Bauwens en hij citeert het voorbeeld van Wikispeed. Dat is een peer-to-peer designproject dat er in slaagde op 3 maanden tijd een zeer zuinige sportwagen te ontwikkelen. Geef design en ontwikkeling van je producten aan de gemeenschap en je zal betere, duurzamere producten krijgen, lijkt Michel Bauwens te willen zeggen.

Noot: Wie de website van de kazerne in Livermore bezoekt, kan via de webcam live naar de brandende lamp kijken. Er staat een toepasselijk commentaar bij: dat ze sinds kort weer ‘live’ zijn met een nieuwe webcam omdat de vorige na drie jaar de geest gaf. Wat een contrast!

Het bericht Michel Bauwens: “Peer-to-peer design is snel en duurzaam” verscheen eerst op Plan C.