Tussen zuivere producten aan de ene kant en zuivere diensten aan de andere zit een waaier aan product-dienst-combinaties. Poolen, sharen, leasen, outsourcen … het zijn maar enkele van de vele denkbare product-dienst-combinaties. In bovenstaande infografiek deed Plan C-programmamanager Peter Stouthuysen een eerste worp om de combinaties systematisch in kaart te brengen. Plan C wil dit jaar die product-dienst-combinaties identificeren met het grootste potentieel om duurzame waarde te creëren in de opkomende kringloopeconomie. We luisterenden tijdens de lancering van ons jaarthema ‘Tot uw dienst’ al naar de inspirerende voorbeelden van Taxipost, Floow2, EcoNation and TaBaChem (Take Back Chemicals). We wagen ons al aan een eerste conclusie. Wie duurzaam wil ondernemen heeft een kleine portie durf nodig. Het lef om traditionele business modellen op hun kop te zetten en waarde-creatie door een nieuwe bril te bekijken.

Het bericht Infografiek: wat zijn product-dienst systemen? verscheen eerst op Plan C.

Plan C organiseert tijdens de Community Day van 29 november de workshop ‘Plan C visie revisited’ waarin deelnemers de visie van Plan C kritisch onder de loep zullen nemen. Is de visie van Plan C, intussen zo’n 5 jaar oud, nog actueel en uitdagend genoeg? Dat willen we graag te weten komen.

De visie van Plan C steunt op vijf pijlers (elk vervat in intrigerende teksten die je hieronder kan downloaden) en geeft een panoramisch streefbeeld voor de toekomst van een Vlaanderen dat inzet op duurzaam materialenbeheer. De teksten geven aan dat duurzaam materialenbeheer niet iets is voor containerparken en afvalverwerkers alleen, maar dat de hele maatschappij er een rol in speelt. Maar is het streefbeeld nog actueel, fris, uitdagend? Is het voldoende wervend? Hoe kan de weelde aan inspirerende ideeën omgezet worden in concrete actie en experiment? Daarover gaat de workshop Plan C visie ‘revisited’. Philippe Vandenbroeck (shiftN), die de sessie leidt, licht kort toe wat hij er van verwacht.

Het neusje van de zalm

“Het neusje van de zalm van de transitiedenkers in Vlaanderen neemt deel aan de sessie, meteen een goeie reden om er naar uit te kijken”, aldus Philippe Vandenbroeck. “Veel van de deelnemers zijn zeer vertrouwd met de ontstaansgeschiedenis en ambitie van Plan C en hebben zelfs meegewerkt aan de oorspronkelijke visieteksten. Ik ben benieuwd te zien hoe zij aanknopen bij de teksten van een aantal jaren geleden. Waarom willen zij vandaag opnieuw aan een sessie rond visie-ontwikkeling deelnemen? Welke evolutie zit er in hun denken? Dat wil ik wel weten.”

Wervend karakter

“Ik hoop dat we in de sessie samen ook een gevoel kunnen krijgen hoe Plan C vanuit haar visie meer kan mobiliseren. Een visie ‘hebben’ is één, maar ze kunnen inzetten als een hefboom voor systeemverandering is een aparte uitdaging. Om naar de ideeën van de deelnemers te peilen zetten we een speelse oefening op tijdens de workshop. Dat gaat dan meer over het activeren van de visies bij de maatschappelijke actoren. Het streefbeeld van Plan C staat boordevol ideeën, ik denk dat het van belang is dat de sterkste ideeën weer meer aan de oppervlakte komen. Daar ligt misschien ook het belang van een antennefunctie die Plan C kan spelen: haar community informeren over belangrijke vernieuwingen die te moeite waard zijn om op in te zetten.”

Visie vernieuwen

“Zonder het kind met het badwater weg te gooien, willen we de visies voorzichtig openbreken. De sessie wordt misschien een eerste aanzet in een, in mijn ogen belangrijke oefening voor Plan C, om de visie op middellange termijn te herdenken”, aldus Philippe Vandenbroeck.

Lees meer over de visie van Plan C

Het bericht Is de visie van Plan C nog actueel, fris, uitdagend genoeg? verscheen eerst op Plan C.

Hilde Carens-Van Gils is projectleider Bouw – Ecologie en Energie bij Colruyt. De retailer staat gekend als grote innovator. Haar expertise van bij Colruyt zal dan ook goed van pas komen als nieuwe bestuurder van Plan C. “Alleen door duurzaam te denken heeft een bedrijf toekomst.”

Waarom is Plan C voor u belangrijk?

Binnen mijn job als architecte bij Colruyt ben ik enorm bezig met de aspecten ecologie en energie van het bedrijf. Dat geldt ook voor bouwmaterialen. Daarom is het zeker interessant om bij Plan C betrokken te zijn. Ik wil er mij voor inzetten dat zij kunnen voortzetten waar ze mee bezig zijn en nog verder groeien. Wij zijn er zeker van dat het samenbrengen van kennisinstellingen, maatschappelijke verenigingen, bedrijven en burgers nog tot goede resultaten zal leiden. Zelf zullen we ook binnen Plan C werken aan projecten rond bouwmaterialen. We vinden het belangrijk dat de materialen die we gebruiken volledig passen binnen dat duurzame verhaal. Als we verbouwen, uitbreiden of een nieuwbouw plaatsen willen we dat niet doen met nieuwe materialen op basis van nieuwe grondstoffen, maar streven we naar een gesloten kringloop. We zijn daar ook nu al mee bezig, maar het probleem is dat in België nog niet alle productieprocessen daarvoor rond zijn. En dan is er nog de problematiek om alle aannemers mee te krijgen. Vaak worden zaken afgebroken, gestort en afgevoerd zonder bewust te zijn van de opportuniteiten. Bedoeling is dat we niet meer betalen voor een sloop waarbij we niet weten wat er met de afbraakresten gebeurt. Zeker niet iedereen is daar al in mee, maar goed, dat is een leerproces.

Hoe kiest Colruyt nu al voor duurzame oplossingen?

We werken met de gegevens van het Nederlands bedrijf Nibe om de materialen onder de loep te nemen. Zij bekijken materialen op verschillende vlakken zoals CO2-verbruik, lawaaihinder bij het productieproces, maar ook alle mogelijke invloeden op het milieu zoals de verzuring van het water en de opwarming van het klimaat. Aan de hand van al die factoren beoordelen ze elk materiaal en delen ze ze in in een bepaalde klasse. 1 is de beste, 7 de slechtste. Elke keer als we kiezen voor een materiaal houden we er zo rekening mee of het de ecologisch interessantste is. Voor hout kies je bijvoorbeeld niet voor tropisch hardhout zonder FSC label en beton kan dan weer gemengd worden met betonpuingranulaten, zodat je gebruikt beton kan recycleren. Maar het gaat verder dan materialen alleen. We proberen op alle vlakken ons steentje bij te dragen. Waar mogelijk proberen we zonnepanelen te plaatsen, water te recupereren en met groendaken te werken. Er lopen ook drie testprojecten rond energie. Een Bioplanet in de regio Leuven is opgetrokken in houtskeletbouw, een Okay winkel in Welle met geïsoleerde metaalpanelen en een Colruyt in Wallonië met geïsoleerde betonpanelen. In die winkels gaan we na wat daar allemaal bij komt kijken en welke de interessantste oplossingen bieden. De resultaten zijn alvast positief: we kunnen tot twee derde van de verwarming besparen. De Bioplanet, een winkel van 8.000 kubieke meter volume heeft maar een verwarmingsinstallatie nodig vergelijkbaar met die van een woning. Allemaal door slimmer te bouwen. Om de testprojecten te evalueren houden we rekening met drie peilers: het economische, het ecologische en het sociale. Door ervoor te zorgen dat in de Bioplanet veel daglicht binnenkomt spaar je bijvoorbeeld niet alleen elektriciteit uit, maar maak je het ook aangenaam winkelen voor klant en personeel. Bedoeling is dat we dit soort concepten gaan toepassen voor alle nieuwbouw.

Colruyt speelt dus een voortrekkersrol.

Ik weet natuurlijk niet waar onze concullega’s allemaal mee bezig zijn, maar wij zetten alleszins alles op alles. Dat moet ook. Wettelijk gezien moeten we tegen 2020 bijna energieneutraal bouwen. Als bedrijf kun je daarop niet wachten. 2020 is nog maar acht jaar van ons verwijderd, en vele van onze bouwprojecten lopen gemakkelijk 3 tot 5 jaar. We moeten nu al onderzoeken hoe dat op een kostenefficiënte manier kan. Stap voor stap die dingen uitzoeken en optimaliseren. Alleen zo hebben we een bedrijf met toekomst.

Het bericht “Alleen door duurzaam te denken heeft een bedrijf toekomst” verscheen eerst op Plan C.

Kris Moonen is project manager bij i-propeller, het consultancybureau voor sociale innovatie dat meewerkt aan Plan C. Met ‘De Plantrekker’ werkte i-propeller voor Plan C aan een praktische handleiding om transitie-experimenten op te zetten, te begeleiden en te evalueren. “Het is een instrument om over te gaan tot concrete actie, vanuit een ambitieuze visie op duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen.”

Wat is het nut van ‘De Plantrekker’?

Plan C gaat uit van een heel sterke en breed gedragen visie maar concrete actie moet deze realiseren. De Plantrekker geeft een methodologie, een praktische handleiding voor hoe Plan C die experimenten kan gaan coachen. Vanaf idee over concept tot experiment en eindevaluatie. Het zorgt ervoor dat we niet zomaar een beetje dromen, maar gaan kijken wie er iets wil doen, wie wat kan, welke informatie of middelen we nodig hebben en hoe we die uit het netwerk kunnen halen. Plan C is niet alleen een denktank, maar ook een doe-tank, een experimenteerruimte waar we van leren.

Waar verschilt het van klassiek project management?

Project management is het uitvoeren van een vooropgesteld recept; hier gaan we experimenteren met ‘wat er in de keukenkast’ zit. Het begint al met de evaluatie van het idee. Klassiek ga je kijken naar een aantal criteria, bijvoorbeeld of de doelstellingen en de termijn goed zijn gedefinieerd, of ze de juiste partners hebben, etcetera. Bij de projecten van Plan C heb je een groter aantal onzekerheden. Het zijn geen afgelijnde, incrementele innovaties zoals een motor tien procent zuiniger maken. Maar de experimenten draaien bijvoorbeeld rond de vraag hoe je in de procesindustrie in plaats van een hoeveelheid chemicaliën te verkopen, een dienst gaat verkopen die bepaald resultaat garandeert, ongeacht het aantal chemische stoffen die daarvoor nodig zijn. De vraag is veel abstracter en de aanpak moet dan ook flexibeler en meer padafhankelijk zijn. De methodologie laat daar de ruimte voor. Een ander verschil is dat we elk experiment sterk toetsen aan de visie. Het ambitieuze transitie-idee mag niet afglijden naar business-as-usual-oplossingen. De evaluatie gebeurt zo volgens haalbaarheid en wenselijkheid. De haalbaarheid toets je aan objectieve criteria, de wenselijkheid voor Plan C wordt onderzocht door een team van experts. Maar, niet iedereen die een experiment wil opzetten moet het hele traject stap voor stap doorlopen. Wie al ergens mee bezig is, kan er deeltjes van gebruiken. De Plantrekker is eerder een kapstok, ondersteuning en omkadering waar en wanneer het nodig is. Sommigen vinden het interessant om via het netwerk gewoon feedback te krijgen. Plan C is geen initiatiefnemer van experimenten, maar geeft ze een duwtje in de rug en kan verschillende individuele initiatiefnemers samenbrengen, links leggen tussen de verschillende experimenten en trekt er dan als organisatie lessen uit.

Waar zijn jullie, behalve De Plantrekker, nog mee bezig binnen Plan C?

Toen we twee jaar geleden voor Plan C begonnen te werken was onze opdracht om een traject en bijbehorende begeleiding te ontwikkelen Doorheen de ontwikkeling werden ook enkele concrete initiatieven opgevolgd waardoor we echt de link konden leggen tussen theorie en praktijk. We fungeerden als tussenpersoon en coachten groepjes mensen. Ook hebben we hard gewerkt aan de uitbouw van Plan C als een zelfstandige vzw,  met een eigen support team.  We gaan dus binnenkort aan kennisoverdracht doen, maar blijven graag meewerken aan projecten van Plan C.

Wat ziet u als de grote uitdaging voor transitie in Vlaanderen?

Samenwerken; niet alles zelf willen doen binnen het eigen netwerk. Met Plan C hebben we bijvoorbeeld in het ISSI project ook samengewerkt met DuWoBo, een ander transitienetwerk rond duurzaam Wonen en Bouwen. In dit project werd gekeken naar een soort van Open Source aanpak, zodat je meer en sneller van elkaar kan leren. De verschillende actoren moeten zo niet elke keer opnieuw het warm water uitvinden. Transitie is een geheel van complexe uitdagingen waarvoor je bijna altijd buiten je organisatie, een vaak ook buiten je netwerk moet treden om ze het hoofd te bieden; dat gaat sneller en beter dan als je het allemaal zelf wil doen of ontwikkelen. Dat zorgt er ook voor dat subsidies efficiënter kunnen worden ingezet, omdat de overheid bij ieder nieuw netwerk niet telkens opnieuw moet betalen voor hetzelfde werk rond capaciteitsopbouw en uitbouw van een toolkit. Uit het ISSI project hebben we uit een beperkte steekproef geconstateerd dat ondanks het feit dat Vlaanderen rijk is aan netwerken is, er verrassend weinig overlap is qua achterban. Deze netwerken hebben dus zeker allemaal hun bestaansreden, een beetje zoals in ‘supercomputer’ waarin de processors samenwerken aan een gezamenlijke uitkomst.  Slim samenwerken is dan ook dé uitdaging om de competenties, creativiteit en kennis in Vlaanderen in te zetten rond duurzame ideeën en acties.

Het bericht “Samenwerken is dé grote uitdaging voor transitie in Vlaanderen” verscheen eerst op Plan C.

Wat is systeeminnovatie?

Het gaat hier over de noodzakelijke transitie in onze manier van produceren, consumeren, wonen, ons verplaatsen en omgaan met deze wereld, naar een duurzame economie. We kijken waar vernieuwing mogelijk is, maar in plaats van op de klassieke manier gewoon naar nieuwe producten te zoeken, koppelen we dat aan een aantal andere factoren die maken dat het een systeem wordt. Een gekend voorbeeld is mobiliteit. Als je wil overschakelen naar elektrische wagens draait het niet alleen om het op de markt brengen van die auto’s maar moet ook die hele oplaadstructuur aanwezig zijn. Als je dat hele systeem niet gelijktijdig aanpakt, kan het niet werken. En ook op andere vlakken is het nu tijd voor een grote switch. Dat voel ik zowel vanuit mijn job als vanuit een persoonlijk engagement ten aanzien van noodzakelijke maatschappelijke veranderingen.

Zoals op het vlak van industrie.

Het nieuw industrieel beleid is inderdaad een transitiebeleid. We stellen vast dat de Vlaamse industrie het niet meer zo goed doet omdat die te sterk vasthangt in het oude model van kapitaalsintensieve massaproductie. In automatisering zijn we heel sterk, maar intussen kunnen de Chinezen dat ook. Dat model heeft zijn grenzen, maar omdat het tot voor kort in ons land zo succesvol was zijn we minder bezig geweest met de overgang naar nieuwe systemen. Nu moeten we naar de fabriek van de toekomst. Want we hebben nog steeds materiële productie in eigen land nodig en mogen niet alleen op diensten steunen indien we aan de kop willen staan van innovatie.

Hoe ziet die fabriek eruit?

Helemaal anders dan we die nu kennen. Vergeet massaproductie, rokende schoorstenen en bandwerk. De fabriek van de toekomst wordt bovenal een dienstenleverancier in een nieuw economisch groeimodel dat steunt op het poolen van kennis en ook grondstoffen. Grondstoffen gaat men bijvoorbeeld leasen in plaats van verkopen. Ze blijven, zoals we nu al zien in de werking van watermaatschappijen, in een ‘common pool’ met een garantie op kwaliteit zitten waar iemand ze uit kan halen maar ook weer terug moet brengen na gebruik. Zo is de hele afvalcyclus rond. Ook productie wordt dan een dienst. De leverancier levert bijvoorbeeld de garantie dat een straat verlicht is in plaats van twintig lampen. Voor iedereen wordt het dan voordeliger om zo duurzaam mogelijk te produceren, zo efficiënt mogelijk te verbruiken en zo goed mogelijk te recycleren. De fabriek wordt een onderdeel van een heel netwerk van bedrijven, diensten, logistieke en ecologische componenten waarin elke rol opnieuw gedefinieerd moet worden in het exploiteren van die common pools. De kenniseconomie is een common pool economie omdat kennis oneindig herbruikt kan worden in nieuwe kennis door die kennis te delen, door open innovatie voor onder andere die fabriek van de toekomst. De nieuwe fabrieken zijn slim, flexibel, kleinschalig en werken op maat. Een voorbeeld is ‘digital manufacturing’ waarbij op maat van de consument een product gemaakt kan worden met innovatieve 3D-printers die overal kunnen gezet worden.. Zo’n nieuwe initiatieven zijn zeer goed voor de lokale economie en de tewerkstelling. Eigenlijk is het een soort omgekeerde beweging, weg van de massaproductie en de globalisering. De lokale economie wordt als het ware gereïndustrialiseerd. Die industriële revolutie zit er aan te komen en het komt er voor het beleid op aan nieuwe businessmodellen te promoten zodat de bedrijven er klaar voor zijn. Die opschaling naar het hele systeem door andere gedragsnormen voor het gebruiken van common pools is de grote uitdaging.

Is de maatschappij er al klaar voor?

Vanuit de industrie zelf is er veel interesse, maar de bevolking is nog niet helemaal mee omdat er te weinig positieve verhalen in de media komen in deze tijden van onzekerheid en angst voor de dag van morgen. Er heerst vaak wantrouwen tegenover vernieuwingen, zoals bijvoorbeeld op vlak van biotechnologie en genetische manipulatie, maar ook wat betreft de manier waarop we wonen en mobiliteit is het moeilijk om bestaande patronen te veranderen. Daarom is er nood aan een goede omkadering van het transitieproces dat er onvermijdelijk aankomt, al kunnen we niet voorspellen waar het ons precies zal brengen. Daarin ligt ook het nut van Plan C als forum van voortrekkers voor maatschappelijke verandering. Plan C creëert positieve verhalen en dicht de kloof tussen woord en daad.

Het bericht “De fabriek van de toekomst is een duurzame dienstenleverancier” verscheen eerst op Plan C.

Wat doet shiftN precies?

Bij de start 15 jaar geleden legden we ons toe op toekomstverkenningen: voornamelijk scenarioplanning voor privébedrijven. Intussen doen we ook aan systeemanalyse. Door allerlei methodes proberen we vat te krijgen op de architectuur van maatschappelijke en bedrijfsknelpunten  in allerlei domeinen: van groene economie, tot voedselproductie, energie, materialenbeheer, nationale en internationale veiligheid tot gezondheidszorg. Voor de Britse overheid hebben we enkele jaren terug gewerkt rond zwaarlijvigheid. In essentie een simpel probleem: je neemt meer energie op dan je verbrandt. Maar dat zit ingebed in een ongelooflijk kluwen van variabelen: hoe makkelijk kan je te voet door de stad, maar ook genetische en psychologische factoren en de hele setting rond de voedselproductie en consumptie. Hoe die factoren allemaal samenhangen, brachten wij in kaart, en dat heeft sterk doorgewerkt op beleid, in de UK en daarbuiten.

Welke methodes gebruiken jullie daarvoor?

We werken met een multistakeholderaanpak, waarbij we verschillende belangengroepen helpen om in dialoog te gaan. De laatste jaren focussen we ook op een ontwerpmatige benadering. Als een designer kijken naar complexiteit houdt in dat je vanaf dag 1 oplossingsgericht gaat denken. De combinatie met het detectivewerk, het analyserende, van een systeemdenker zorgt voor een verfrissende cocktail. Vaak werken we samen met topspecialisten in elk domein, een absoluut voorrecht. We moeten die mensen uit hun specifieke discipline proberen te trekken en meehelpen hun horizon te verbreden. We proberen zo nieuwe perspectieven aan te reiken, nieuwe denkkaders. In vele gevallen zijn we op zoek naar nieuwe modellen van waardecreatie. De modellen die er vandaag zijn, zijn uitgediend. Het is tijd voor fundamentele veranderingen. Dat is wat mij persoonlijk drijft in deze job.

Gelooft u dat die veranderingen radicaal en groots zullen zijn of eerder via kleine, haast onzichtbare stapjes?

Een heel interessant vraagstuk, en het antwoord is beiden. Er zijn twee grote scholen. De ene kiest voor de radicale aanpak om transitie in gang te zetten, de andere werkt volgens ‘small bets’. Dat houdt in dat we in een zeer complexe situatie waarin het onduidelijk is welke beslissing welk effect en risico inhoudt best heel kleine dingen doen. Ik denk dat de kunst erin bestaat beide methodes in het vizier te houden. Het radicale niet uit het oog verliezen, maar toch voorzichtig blijven.

Wat doen jullie voor Plan C?

Enkele jaren terug ontwikkelden we voor Plan C een instrument om als regisseur van een transitieproces de fit te helpen bewaren tussen een overkoepelende visie voor duurzaam materialenbeheer en lokale innovatie-experimenten. Het ging dus precies om het bewaren van de coherentie tussen radicale en het incrementele waar we daarnet over spraken. Nu bouwen we daar op verder en helpen we Plan C onder meer met nadenken over de herpositionering van de organisatie binnen het relatief complex veld van duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen. Vijf jaar geleden waren ze nog eenoog in het land der blinden, nu zitten ze ingebed in een complex netwerk.

Op 6 juni organiseert u een brainstormsessie voor Plan C. Wat is daar juist het idee achter?

Aan de hand van een selectie van 10 interessante, recente innovaties uit heel diverse domeinen gaan we nadenken over wat die kunnen betekenen voor materialenbeheer. Daar kunnen nieuwe denkpistes uit voortvloeien. Ik hoop dat we het vlot en informeel kunnen houden, en ik ben benieuwd wat het resultaat wordt.

Meer informatie:

• www.shiftn.com
• Plan C Brainstorm-sessie met Philippe Vandenbroeck (shiftN) – woensdag 6 juni, 14u, Conferentiecentrum Lamot in Mechelen. Deelname gratis.

Het bericht ShiftN brengt complexe systemen én hun knelpunten in kaart verscheen eerst op Plan C.

“Duurzaam materialenbeheer is een domein waarin Vlaanderen het verschil kan maken”, vindt KU Leuven-professor Karel Van Acker. “Maar dan moeten we er geen drie jaar meer mee wachten.”

Duurzamer omgaan met materialen is eigenlijk geen kostenpost voor een bedrijfsleider”, glimlacht Karel Van Acker, professor duurzaam materialenbeheer aan de KU Leuven en coördinator van het Leuven Materials Research Centre. “Dat niét doen, dat kost pas veel geld. Want dan zal de prijs die hij betaalt voor zijn grondstoffen, alleen maar stijgen.”

De wetenschapper wijst op de macro-economische tendensen. De jongste decennia is de prijs van grondstoffen en materialen, onder andere door de technologische ontwikkeling, stelselmatig gedaald. Maar sinds 2002 is die trend omgebogen. “Gemiddeld is de prijs gestegen met een factor 2,5. Voor sommige materialen, zoals indium dat wordt gebruikt in zonnecellen, of neodymium dat nodig is voor permanente magneten, spreek je van een vertienvoudiging.”

Die grondstoffenschaarste gaat gepaard met meer aandacht voor de ecologische impact. Productie en verwerking van materialen staat nog altijd voor een kwart van de CO2-uitstoot in Europa.

De bevoorradingszekerheid en de vermindering van de milieu-impact kunnen op zijn minst gedeeltelijk bereikt worden door op een hoogwaardige manier de kring productie-gebruik-recyclage te sluiten. “Bedrijven en consumenten moeten er zich van bewust zijn dat materialen in economisch opzicht ‘dragers’ zijn, die je niet noodzakelijk in bezit moet hebben. In het Verenigd Koninkrijk zijn er bedrijven die straatverlichting verkopen aan de staat: niet de lantaarnpalen, maar het verlichten. Het gevolg is dat zo’n bedrijf niet probeert zoveel mogelijk lantaarns of lampen te verkopen, maar zo efficiënt mogelijk zorgt voor verlichting.”

Als voorzitter van Plan C wil Van Acker dat soort businessplannen in Vlaanderen een duwtje in de rug geven. De vzw, voluit het Vlaams Transitienetwerk Duurzaam Materialenbeheer, werd op woensdag 28 maart officieel opgericht, al is ze, op initiatief van Ovam, als informeel netwerk al actief sinds 2006. Stichtende leden zijn Ovam namens de overheid, essenscia (federatie chemiesector), Febem (federatie milieubedrijven), Colruyt, Indaver, KU Leuven, UGent, Vito, Bond Beter Leefmilieu, Netwerk Bewust Verbruiken en de adviesbedrijven Sustenuto en Advizers. De juridische entiteit is nodig om zelf in projecten te kunnen instappen en de visibiliteit van de organisatie te verhogen.

De naam van de organisatie is niet toevallig gekozen. Plan A staat voor voortdoen zoals we bezig zijn. Optie B is meer regelgeving, en bedrijven die, op eigen houtje of door wetgeving gedwongen, de weg naar meer duurzaamheid inslaan. Plan C wil het systeem veranderen. De organisatie ontwikkelde eerst een visie, zette nadien werkgroepen op om die visie te koppelen aan concrete innovaties, waarvan de resultaten worden gedeeld en versterkt in het 500 mensen sterke netwerk van Plan C.

“Ook voor de overheid is dit nieuw”, weet Van Acker. “Normaliter stuurt die zaken aan, via wetten en belastingen, of ze ondersteunt initiatieven, door infrastructuur of subsidies. Soms heeft ze een voorbeeldfunctie, bijvoorbeeld in haar openbare aanbestedingen. Maar bij Plan C fungeert ze als geëngageerde partner, waarbij ze zelf deelneemt aan het proces. Dat is een nieuwe rol, die heel sterk kan zijn, maar moet worden uitgetest.”

Dat Vlaanderen het dertig jaar oude Afvaldecreet, dat mee de milieusector in dit land vorm gaf én tot de Europese top deed behoren, nu vervangt door een Materialendecreet, vindt Van Acker een logische evolutie. “Toen Plan C begon, was er rond duurzaam materialenbeheer nog niet veel gebeurd. Nu is het een prioriteit voor Europa. De Europese Commissie heeft een roadmap toward resource efficiency uitgetekend. Als Plan C voegen we daar nog een zo klein mogelijke milieu-impact aan toe voor de materialen die je gebruikt.”

Plan C wil vooral de risicovolle experimenten uitproberen, uitzoeken waar de bottlenecks zitten in die overgang naar een duurzaam materialenbeheer. “Wij willen eigenlijk de voorbereidende stappen doen. Precies daarom is het belangrijk dat we onafhankelijk kunnen denken, maar dat tegelijk de overheid aanwezig is, en de communicatie met die overheid verzekerd. Het moet een wisselwerking zijn. Wij gaan geen nieuwe wetgeving initiëren, maar wel bekijken waar er barriëres kunnen zijn.”

Zo wordt er in het netwerk van Plan C stevig nagedacht over concrete initiatieven voor bijvoorbeeld de recyclage van zonnepanelen, iets waarin Vlaanderen achterop hinkt bij Wallonië en Brussel. “Of chemical leasing . Denk aan schuurmiddelen. In plaats van het schuurmiddel te verkopen, zouden bedrijven ook de garantie kunnen verkopen dat ze een bepaalde oppervlakte zullen schuren, waardoor het schuurproduct in het bedrijf blijft.”

Dat soort nieuwe businessmodellen opent nieuwe mogelijkheden voor Vlaanderen, mits er snel wordt gehandeld. Duitsland bijvoorbeeld staat traditioneel technologisch zeer sterk. Toen flessen op basis van biomaterialen werden vrijgesteld van de uitgebreide terugnameverplichtingen, kreeg de innovatie in dat domein een boost. Zelfs een traditionele laatkomer als het Verenigd Koninkrijk stampte een National Industrial Symbiosis Program uit de grond. Tot voor een paar jaar werd meer dan de helft van het gebruikte materiaal er nog gestort, maar de eilandbewoners zijn aan een enorme inhaalrace bezig.

“De trein is aan het vertrekken, en we moeten er nu op springen. Er zijn nog altijd redenen om te zeggen dat Vlaanderen een koploper is, maar met de Europese stimuleringsmaatregelen is het nu tijd om een versnelling hoger te schakelen. Wij zetten proeftuinen op, maar we zijn ook slechts één netwerk, met onze beperkingen. Sommige bedrijven zijn koplopers, nu is het zaak ook het peloton mee te krijgen.”

“Wij moeten proactief zoeken naar opportuniteiten, voor de samenleving en voor onze bedrijven. Volgens een studie van de Internationale Arbeids Organisatie zijn duurzame energie en recyclage dé twee groeisectoren van de toekomst.”

Stortplaatsen hebben dan ook geen toekomst meer, tenzij, zoals bij Group Machiels in Limburg, als bron van materialen en energie. Ook verbranden is minder interessant dan recycleren of hergebruiken. “30 procent van het gewicht dat in een oven gaat, komt eruit als assen. Mits die zuiver genoeg zijn, kan je ze gebruiken als bouwmateriaal, maar we zullen wellicht altijd een aantal hoogtechnologische materialen blijven verbranden. De kunst voor onze bedrijven zal zijn dat zoveel mogelijk te vermijden, door bij het design al rekening te houden met recyclage of recuperatie. Maar er is nog veel kennis nodig, onder andere over thermodynamica, die er nu nog onvoldoende is.”

De Leuvense prof verwijst naar de printed circuit boards in computers en gsm’s, waar meer dan vijftig elementen in zitten. “Een bedrijf als Umicore haalt veel van die elementen eruit, via een hogetemperatuurproces. Het plastic van het apparaat, dat als brandstof dienstdoet, kan worden vervangen door biogebaseerde polymeren, waardoor je over de levenscyclus van het component minder CO2-emissies hebt.”

Helaas is voor veel producten het recyclaat nog altijd duurder dan de primaire grondstof, ook omdat bij die laatste een aantal externe kosten, zoals de milieulasten, niet wordt doorgerekend. Maar intussen worden grondstoffen steeds moeilijker te ontginnen, en dus duurder. Uit kopererts werd vroeger 0,8 procent koper gewonnen, nu nog 0,3 procent. Of indium, dat samen met tin wordt gewonnen. De vraag naar lcd-schermen stuwt de vraag naar indium omhoog, maar niet voldoende om de meerprijs van extra tinwinning te verantwoorden.

“Duurzaam materialengebruik zal altijd zeer complex zijn. Voor sommige kunststoffen zal het zinvol zijn ze na recyclage opnieuw te upgraden, voor andere niet. In het Westen zijn wij heel sterk technologisch gericht. Umicore recycleert 95 tot 98 procent van die printed circuit boards , maar als je het totale plaatje bekijkt – inclusief inzamelen, shredderen, componenten sorteren – komen we aan een recyclagepercentage van amper 15 procent, ongeveer evenveel als China, dat het de helft minder goed doet in het pure recycleren. Maar wij exporteren een pak oude gsm’s en computers. Dus moeten we meer kijken naar de totale keten, systeeminnovatie, de tussenstappen verzorgen.”

Al moeten we realistisch blijven. “Niet alles is 100 procent recycleerbaar. Maar we moeten naar de grenzen zoeken. Daarvoor kan de overheid specifieke maatregelen nemen. Recyclagecertificaten kunnen een oplossing zijn, maar veel hangt af van het materiaal en de sector in kwestie. Op lange termijn moeten we durven te denken aan een verschuiving van de lasten: weg van die op arbeid, en meer lasten op grondstoffen. Durven de bads te belasten, niet de goods . Dat is een lange weg, dus het zal stapje voor stapje gaan, maar dat is wel de richting.”

© 2012 Roularta Media Group

Datum publicatie: 05 april 2012
Bron: Trends
Editie: Trends
Pagina: 28
Aantal woorden: 1411
Auteur: LUC HUYSMANS / FOTOGRAFIE FILIP VAN LOOCK

Download PDF-versie van dit artikel

Het bericht Trends Magazine: “De weg naar de gesloten kring” verscheen eerst op Plan C.

Het bericht Kringwinkels streven naar groter hergebruik ingezamelde goederen verscheen eerst op Plan C.