Tijdens het startcongresvan I-Cleantech Vlaanderen vzw, sprak administrateur-generaal Henny De Baets van OVAM onderstaande rede uit. De toespraak schetst glashelder de uitdagingen op het vlak van duurzaam materialenbeheer waar Vlaanderen voor staat en verklaart ook de sterke banden die noodzakelijk zijn tussen de duurzame technologische evolutie die i-Cleantech Vlaanderen wil promoten en de systeeminnovatie die binnen Plan C wordt gestimuleerd. OVAM speelt een sleutelrol in de samenwerking tussen beide initiatieven, wat werd geformaliseerd in een samenwerkingsovereenkomst tussen de drie partijen.

Congres I-Cleantech Vlaanderen
Oostende – Greenbridge, 1 oktober

Mevrouw de minister,
Geachte gouverneurs,
Mijnheer de voorzitter,
Dames en heren,

Ik wil mijn toespraak vandaag beginnen met een eenvoudig vraagje? Namelijk wat de volgende drie historische feiten met elkaar te maken hebben?
Feit 1: In 1950 vonden twee Canadese uitvinders de eerste plastic vuilniszak uit. Het gebruik was oorspronkelijk enkel bedoeld voor medisch afval, maar geraakte later wereldwijd verspreid om huishoudelijk afval in te zamelen.
Feit 2: In 1953 wordt in het Waalse Monceau-sur-Sambre de eerste Belgische afvalverbrandingsoven geopend.
En feit 3: In 1985 start de OVAM in het Limburgse Bocholt met de eerste grootschalige brownfieldsanering in Vlaanderen.
Wat deze drie feiten met elkaar gemeen hebben is jullie wellicht wel duidelijk: in alle drie de gevallen ging het om nieuwe uitvindingen, innovaties die de kwaliteit van het leefmilieu er op vooruit moesten helpen.

Toegegeven, vandaag lijken deze drie feiten niet zo innovatief meer en doen we er misschien zelfs wat meewarig over maar destijds waren het wel belangrijke mijlpalen die alle drie de zoektocht van onze maatschappij naar technologische oplossingen voor een meer duurzaam leefmilieu illustreren.
En dat is precies wat ik vandaag ook met mijn toespraak wil doen, namelijk illustreren dat we ook vandaag – en vandaag misschien wel meer dan ooit tevoren- nood hebben aan schone, nieuwe technologieën die ons leefmilieu er op vooruit helpen.
Sta me dan ook toe om allereerst de vzw I-Cleantech van harte te feliciteren met haar oprichting en officiële start vandaag. Als administrateur-generaal van de OVAM wil ik vandaag ook van de gelegenheid gebruik om het belang van de samenwerking tussen de OVAM, Plan C en I-Cleantech Vlaanderen te duiden.
De afgelopen jaren dames en heren, heeft de OVAM koers gezet naar een duurzaam materialenbeleid voor Vlaanderen. Het oude, succesvolle afvalstoffenbeleid dat Vlaanderen gebracht heeft waar het vandaag staat, namelijk aan de internationale top, voldoet niet langer om de hedendaagse ecologische, economische, sociale en technologische uitdagingen aan te gaan waar Vlaanderen voor staat.
Selectieve inzameling en recyclage hebben grote successen gekend de afgelopen decennia maar stilaan hebben we op ecologisch vlak er het maximaal haalbare uitgehaald.

De primaire grondstoffen aanwezig op onze planeet worden steeds schaarser en dus kostbaarder. Door het gebruik ervan putten we niet alleen onze aarde uit maar worden we ook economisch kwetsbaarder en afhankelijker.
En een wereldbevolking van 7 miljard mensen, die -terecht- allen hunkeren naar welzijn en welvaart en zich spiegelen aan ons westers, on-duurzaam consumptiepatroon legt extra druk op de materialencrisis waarin we ons bevinden en geeft een extra sociale dimensie aan het probleem.
Daarom is ons doel vandaag niets meer of niets minder dan een kringloopeconomie te realiseren waarin duurzaam beheer van afval, materialen en bodem zorgt voor nieuwe ruimte, materialen en grondstoffen voor de huidige en voor toekomstige generaties.
Om die kringloopeconomie te realiseren, moeten we eerst en vooral nog sterker inzetten op onze bekende instrumenten, waarmee we de afgelopen jaren talrijke successen geboekt hebben, en die Vlaanderen tot internationale koploper maken op het vlak van zowel afval- als bodembeleid.
Als opwarmertje geef ik u een zestal voorbeelden. Voorbeelden van bestaande instrumenten en initiatieven die mijn inziens op de korte termijn al een belangrijke bijdrage kunnen leveren.

Ten eerste. Om zo spoedig mogelijk een antwoord te bieden op grondstofschaarste en prijsvolatiliteit, moeten we naar mijn mening sterk inzetten op urban mining, een verbeterde vorm van selectieve inzameling en recyclage, die het klassieke afvalbeheer overstijgt en die er voor zorgt dat de grondstoffen die in onze maatschappij circuleren, teruggewonnen worden en hoogwaardig ingezet worden als nieuwe grondstof.
Ten tweede moeten we dit ook onderling tussen bedrijven kunnen stimuleren. Daarom zetten we in op industriële symbiose, waarbij we gericht op zoek gaan naar bedrijven die actief met elkaar kunnen samenwerken, en waarbij afval van het ene bedrijf ingezet kan worden als grondstof voor een ander.
Ten derde: ecodesign! Vaak merken we dat al bij het ontwerp van een product keuzes gemaakt zijn die er voor zorgen dat het product heel milieubelastend is, slechts een korte levensduur heeft of niet recycleerbaar is.
Meer en meer ontwerpers ontdekken de voordelen van ecodesign, waardoor ze er al van bij het ontwerp voor zorgen dat zo efficiënt mogelijk wordt omgesprongen met energie en grondstoffen. Met de Ecolizer en de SIS-toolkit heeft de OVAM al enkele sterke instrumenten. We gaan verder op die ingeslagen weg, waarbij we ons ook naar industriële ontwerpers zullen richten en zowel particuliere als professionele aankopers moeten overtuigen van het voordeel van ‘duurzame aankopen’.
Ter vierde: We zegden het al eerder dames en heren, materialen zijn te waardevol, te kostbaar om zomaar verloren te laten gaan.

We moeten er dan ook voor zorgen dat we er zo weinig mogelijk verliezen, niet alleen door minder afval te produceren, maar ook door minder te lozen in lucht of water. Dat kan ook door in te zetten op eco-efficiëntie.
Met ons eco-efficiëntieprogramma reiken we aan bedrijven instrumenten aan die hen niet alleen helpen om deze doelstellingen te realiseren, maar ook om hun eigen kosten te verlagen. En dat kan toch tellen in economisch onzekere tijden.
Vijfde voorbeeld. Ondanks alle inspanningen is het soms toch echt noodzakelijk om voor verbranding te kiezen. Dan moeten we er ook voor zorgen dames en heren, dat we maximaal energie kunnen winnen uit de afvalstoffen. Zo helpen we ook de energie- en klimaatdoelstellingen realiseren én vermijden we deels de verbranding van aardolie en aardgas, die als grondstof eigenlijk te waardevol zijn om zonder meer op te stoken.
Met het zesde voorbeeld, tot slot, wil ik even benadrukken dat kringlopen sluiten geen exclusiviteit van het afval- en materialenbeheer is. Ook ruimte is een schaars goed in Vlaanderen dames en heren. We hebben nog altijd behoefte aan gronden voor onze bedrijven en woningen, we hebben ruimte nodig voor onze landbouw, maar willen ook meer groen en open ruimte in onze omgeving.
Anderzijds hebben we in het verleden al veel ruimte benomen en worden een aantal oude industrieterreinen niet meer optimaal benut. We moeten bodemsanering dan ook niet enkel inzetten om risico’s voor gezondheid of grondwater weg te nemen, maar ook om die brownfields opnieuw bruikbaar te maken voor onze maatschappij. Bovendien zorgen we ervoor dat de bodemsanering optimaal afgestemd wordt op de bouwwerken. Dat vereenvoudigt het leven voor de bouwheer en spaart tijd en geld. Daardoor kunnen we ook voor ruimte de kringloop beter sluiten.

Tot daar een aantal mooie voorbeelden van zaken waarmee we vandaag al aan de slag kunnen en aan de slag zijn. Het lijstje is zeker niet volledig, maar dames en heren, om in Vlaanderen een duurzame kringloopeconomie te realiseren, zullen we meer moeten doen dan alleen die bestaande instrumenten oppoetsen. Om een nieuwe grote stap voorwaarts te zetten, hebben we enerzijds nood aan maatschappelijke innovatie en nieuwe manieren van denken over materialen, grondstoffen, samenwerking, … en anderzijds aan nieuwe baanbrekende, schone technologieën.

Laat me beginnen met het eerste.
We merken al te vaak dames en heren dat er vandaag nog relatief weinig samenwerking is tussen verschillende partijen binnen een materiaalketen: een productontwerper heeft vaak geen kaas gegeten van scheidings- of recyclagetechnieken, en houdt dan ook geen rekening met randvoorwaarden die recyclage kunnen vergemakkelijken of juist verhinderen. Een producent wil wel graag de grondstoffen terug die hij in zijn producten heeft gestoken, maar heeft geen vat op de logistieke keten die zijn producten verdeeld heeft of op de afvalinzameling.
Om dergelijke kennislacunes in te vullen, zet de OVAM dan ook in op ketenbeheerprojecten. Voor belangrijke ketens die zich grotendeels in Vlaanderen afspelen, brengen we toonaangevende partijen samen om in overleg te zoeken naar manieren om de materiaalkringlopen beter te sluiten. Vaak is het cruciaal dat de partijen kennis en ervaringen uitwisselen, of hun samenwerking beter op elkaar afstemmen. Zo kan bij het ontwerp een product afgestemd worden op de latere scheidings- en recyclagetechnieken of zorgt een aanpassing van de logistieke keten van een afvalverwerker voor een vlotte aanlevering van voldoende secundaire grondstoffen bij de producent.

Natuurlijk hebben we nood aan slimme en schone, nieuwe technologieën maar technologieën alleen bieden geen sluitend antwoord op alle uitdagingen. Zoals daarjuist reeds geschetst, is de totale behoefte aan materialen om alle mensen op de planeet een minimale levenskwaliteit te bezorgen zo groot dat er moeilijk aan voldaan kan worden. En zelfs al zouden we het proberen, dan is de schade aan het milieu en aan de ganse planeet onoverzienbaar groot. De klimaatdiscussie dames en heren, is daar maar één voorbeeld van.

Meer en meer zien koplopers uit bedrijfsleven, middenveld en overheid in dat we grondige veranderingen nodig hebben en dat ‘de dingen beter doen’ niet genoeg is. We moeten zaken fundamenteel anders durven produceren, inzetten op innovatie, onze consumptiepatronen in vraag durven stellen, op zoek gaan naar andere samenwerkingsvormen tussen diverse partijen in een materiaalketen en onze inzichten over ‘bezit’ durven herbekijken. Kortom dames en heren, het bewustzijn van de nood aan maatschappelijke transformatie en systeeminnovatie leeft en is er.

Met de oprichting en de verzelfstandiging van Plan C heeft de OVAM haar rol als initiator gespeeld en mee gezorgd voor de creatie van een onafhankelijk platform waarin overheid, bedrijfswereld, middenveld en academische wereld kunnen nadenken over deze maatschappelijke transformatie en van waaruit experimenten opgezet kunnen worden. Zo is binnen Plan C bijvoorbeeld het idee ontstaan om te bekijken of de innovatieve techniek van 3D-printing ons kan helpen om lokaal en perfect op maat van de klant bepaalde goederen te produceren. Zo kan je bijvoorbeeld de levensduur van een aantal goederen verlengen, door onderdelen op maat te maken en dat te combineren met lokale herstelinitiatieven, bijvoorbeeld in de sociale economie.
Of soms vonden de ideeën, gerijpt binnen Plan C, vruchtbare bodem via concrete business cases zoals bijvoorbeeld het innovatieve transportconcept van Tri-Vizor of grote innovatietrajecten zoals FISCH, het initiatief van de chemische industrie om te transformeren naar een duurzame chemie.

Binnen systeeminnovatie is er dus een belangrijke technologische component. En dat brengt me naadloos bij die tweede, grote nood om een grote stap voorwaarts te zetten naar een duurzame, groene kringloopeconomie in Vlaanderen, namelijk technologie. Meer bepaald nieuwe, slimme en schone technologieën. Om bepaalde veranderingen te realiseren dames en heren, hebben we ook behoefte aan innovatieve technieken die ons helpen de gewenste maatschappelijke vernieuwingen waar te maken en moeten we er ook voor zorgen dat die nieuwe technologieën ook op een goede manier ingezet worden!!! Hier dames en heren ligt mijns inziens de grote taak en uitdaging voor de vzw I-Cleantech Vlaanderen. De missie van ICTV is even bondig als krachtig: ‘het stimuleren van de ontwikkeling van tools die de realisatie van een duurzame wereld versnellen’. Het is mijn overtuiging, dat cleantech een zeer belangrijke rol te spelen heeft in de totstandkoming van een succesvol, duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen én daarbuiten. De OVAM kan dan wel trachten via regelgeving drempels weg te werken en kansen te creëren om te weg te plaveien naar een duurzaam materialenbeheer, maar voor echte technologische doorbraken zijn we aangewezen op derden. Vandaar dat onze medewerking aan de vzw I-Cleantech Vlaanderen niet meer dan vanzelfsprekend is.

De OVAM heeft van meet af aan begrepen dat de overheid deze wereldwijde uitdagingen om duurzamer om te springen met materialen, niet alleen aan kan. Wij willen als moderne overheid graag onze rol spelen als beleidsmaker, als facilitator en als aanspreekpunt voor de bedrijfswereld, de academische wereld en middenveldorganisaties die zich engageren voor een duurzaam Vlaanderen, en als initiator van nieuwe projecten en initatieven. Ons engagement in het Vlaams Materialenprogramma van Vlaanderen in Actie is daar een goed voorbeeld van. Maar we beseffen ook tenvolle dat we bovenal moeten inzetten op een sterke samenwerking om die grote uitdagingen aan te gaan. Met de vzw Plan C en de zopas opgerichte vzw I-Cleantech Vlaanderen hebben we in Vlaanderen nu enerzijds het ideale netwerk en denktank om die maatschappelijk transformatie en systeeminnovatie onder de loep te nemen en anderzijds het geschikte forum om nieuwe en schone technologieën te onderzoeken en te stimuleren.

Ik hoop uit de grond van mijn hart dat we hiermee gewapend zijn om aan die twee grote noden die ik zojuist geschetst heb, tegemoet te komen. Wat vandaag al vast staat, dames en heren, is dat Plan C, de vzw I-Cleantech en de OVAM elkaar heel wat te bieden hebben en dat ze elkaars activiteiten de komende jaren ongetwijfeld zullen versterken. Die krachtenbundeling formaliseren we vandaag ook door de ondertekening van een samenwerkingsovereenkomst tussen de drie partijen met duurzaam materialenbeheer als gemeenschappelijk doel en samenwerking als gedeelde waarde. Ik nodig u allen graag uit om samen met ons, met Plan C, met ICTV en met de OVAM de ingeslagen weg verder te ontdekken én onze gemeenschappelijke ambities waar te maken.
Ik dank u!

Het bericht Henny De Baets (OVAM): ‘krachtenbundeling essentieel voor duurzaam materialenbeheer’ verscheen eerst op Plan C.