Pas actief bij Plan C, vroeg programmamanager Peter Stouthuysen zich af hoeveel grondstoffen er nog overblijven voor zijn dochtertje van twee. “Mijn dochter Lucia zal op het einde van de eeuw 90 jaar oud zijn, in haar leven zal ze heel wat belangrijke grondstoffen zien verdwijnen, tenminste als we geen manieren ontwikkelen om ze op een slimme wijze te hergebruiken”, zegt Peter. “Dat is meteen de voornaamste reden die ik kan bedenken om me in te spannen voor een transitie naar duurzaam materialenbeheer. Het maakt de inzet levensecht.”

Peter Stouthuysen ontwierp bovenstaande infografiek met drie groepen materialen: traditioneel energie-gerelateerde grondstoffen; metalen die noodzakelijk zijn om groene energie op te wekken – dit om de spanning tussen energie en het materialentekort te visualiseren; en een derde groep grondstoffen die van belang zijn in het dagelijkse gebruik.

Uit de infografiek blijkt dat er voor Lucia niet zo gek veel overblijft in de tweede helft van deze eeuw. Kolen en een reeks zeldzame metalen. Wat sowieso een enorme omwenteling betekent in onze materialenhuishouding. Dat geeft te denken over welke uitdagingen er zoal op Lucia afkomen.

Wie meer wil weten over de activiteiten van Plan C is welkom op onze Community Day op 29 november 2012 in Brussel. Hier vind je het volledige programma. Je kan je gratis inschrijven. De netwerkdag vindt plaats in Square in Brussel.

Het bericht Hoeveel grondstoffen blijven er nog over voor een meisje van twee? verscheen eerst op Plan C.

Peter Tom Jones is onderzoeksmanager aan de KULeuven, gespecialiseerd in industriële ecologie. Hij is één van de 15 pioniers van Plan C en van Terra Reversa, de denktank voor ecologische economie, en voorzitter van de vzw I-Cleantech. Dat maakt hem zowat dé stem van het transitiedenken in Vlaanderen.

Is transitiedenken al goed ingeburgerd in Vlaanderen?

Als we kijken naar het transitielandschap in Vlaanderen zien we dat er op enkele jaren tijd toch bijzonder veel is gebeurd. Een aantal jaren geleden hinkten we achterop achter Nederland, nu nemen wij de leiding met een heel arsenaal aan initiatieven. Wel valt op dat er nog een paar sectoren zijn die ontbreken; meer bepaald energie, water en mobiliteit. Maar het is één van de doelstellingen van I-Cleantech om samen met de relevante actoren van die ontbrekende domeinen samen te zitten en te zien wat mogelijk is. Zeker voor duurzaam energiebeheer wordt het dringend tijd. We willen dat faciliteren en ervoor zorgen dat de technologische component in al die transitiedomeinen kan werken. Het is een meerwaarde om er zo voor te zorgen dat die domeinen niet zomaar los van elkaar staan. Dat is namelijk het gevaar, dat we op één domein vooruit gaat door de milieudruk te verschuiven naar de andere. Bijvoorbeeld enerzijds duurzaam bouwen en wonen maar niet duurzaam reizen. In huis een lagere energiefactuur betalen, maar met het gespaarde geld naar Antarctica op vakantie gaan. Dat kan zeker niet de bedoeling zijn.

Wat is de belangrijkste factor om transitie te doen slagen?

Om de doelstellingen te bereiken is sociale inclusie cruciaal. Het mag niet alleen een technologisch verhaal zijn met een batterij dure maatregelen. We moeten ecologisch en efficiënt te werk gaan, en niet ten koste van de zwaksten van de samenleving. Transitiedenken vertrekt altijd vanuit een aantal koplopers, maar als je op termijn geen draagvlak hebt bij de burgers, dan lukt het niet. Daarom is het zo belangrijk dat bij een transitienetwerk het middenveld een belangrijke rol krijgt toebedeeld.

Waarom is de nood aan transitie nu zo groot?

Kort gezegd: omdat de CO2-concentratie meer dan 400 ppm bedraagt, terwijl 450 ppm de bovengrens is. Het kan niet duidelijker: we stevenen af op een ecologische catastrofe. Een versnelling brengen in het maatschappelijk veranderingsproces is dan ook cruciaal. Bovendien is een continent als Europa heel erg kwetsbaar omdat we afhankelijk zijn van de import van energie en grondstoffen.In een turbulente wereld waarin die steeds duurder en schaarser worden is het dringend tijd voor vernieuwing. Enerzijds moeten we gaan voor een lage koolstofeconomie, anderzijds voor een gesloten kringloop en dan vooral in de vier grote sectoren mobiliteit, bouw, toerisme en voeding. Nu, dit gevaar is het negatieve verhaal, de negatieve druk om het anders te gaan. Wat we al te vaak uit het oog verliezen is de positieve kant. We creëren veel sterkere steden, die autonoom staan op vlak van energie en materialen, waarin de levenskwaliteit verbetert en de gezondheidskosten dalen. We kunnen doen aan kennisexport, maar er hangen aan transitie ook economische voordelen vast en massale jobcreatie. Een voorbeeld is Enhanced Landfill Mining, een project van Plan C waarbij oude stortplaatsen opnieuw worden opgegraven en de grondstoffen hergebruikt. We zijn wereldwijd één van de enigen die daarmee bezig zijn. En in Europa alleen al spreken we over een jobpotentieel van 200.000 à  800.000 jobs.

Wat is uw persoonlijke motivatie?

Ik ben al lang maatschappelijk geëngageerd. In 2001 schreef ik mijn eerste boek als andersglobalist. Sindsdien ben ik een iets veiligere toer opgegaan, van straat-activisme naar pen-activisme. Ik geloof in transitie, vandaar dat ik ook al sinds 2006 bij Plan C ben betrokken. Toen waren we met enkelen, nu begint het serieus vooruit te gaan. Achter de schermen gebeurt er al heel wat, en we zitten in de buurt van het kantelmoment, waarop die veranderingen plots zichtbaar worden voor iedereen. Dan kan het héél snel gaan. Laat ons hopen.

Het bericht “Een versnelling in het maatschappelijk veranderingsproces is cruciaal” verscheen eerst op Plan C.

Wat is systeeminnovatie?

Het gaat hier over de noodzakelijke transitie in onze manier van produceren, consumeren, wonen, ons verplaatsen en omgaan met deze wereld, naar een duurzame economie. We kijken waar vernieuwing mogelijk is, maar in plaats van op de klassieke manier gewoon naar nieuwe producten te zoeken, koppelen we dat aan een aantal andere factoren die maken dat het een systeem wordt. Een gekend voorbeeld is mobiliteit. Als je wil overschakelen naar elektrische wagens draait het niet alleen om het op de markt brengen van die auto’s maar moet ook die hele oplaadstructuur aanwezig zijn. Als je dat hele systeem niet gelijktijdig aanpakt, kan het niet werken. En ook op andere vlakken is het nu tijd voor een grote switch. Dat voel ik zowel vanuit mijn job als vanuit een persoonlijk engagement ten aanzien van noodzakelijke maatschappelijke veranderingen.

Zoals op het vlak van industrie.

Het nieuw industrieel beleid is inderdaad een transitiebeleid. We stellen vast dat de Vlaamse industrie het niet meer zo goed doet omdat die te sterk vasthangt in het oude model van kapitaalsintensieve massaproductie. In automatisering zijn we heel sterk, maar intussen kunnen de Chinezen dat ook. Dat model heeft zijn grenzen, maar omdat het tot voor kort in ons land zo succesvol was zijn we minder bezig geweest met de overgang naar nieuwe systemen. Nu moeten we naar de fabriek van de toekomst. Want we hebben nog steeds materiële productie in eigen land nodig en mogen niet alleen op diensten steunen indien we aan de kop willen staan van innovatie.

Hoe ziet die fabriek eruit?

Helemaal anders dan we die nu kennen. Vergeet massaproductie, rokende schoorstenen en bandwerk. De fabriek van de toekomst wordt bovenal een dienstenleverancier in een nieuw economisch groeimodel dat steunt op het poolen van kennis en ook grondstoffen. Grondstoffen gaat men bijvoorbeeld leasen in plaats van verkopen. Ze blijven, zoals we nu al zien in de werking van watermaatschappijen, in een ‘common pool’ met een garantie op kwaliteit zitten waar iemand ze uit kan halen maar ook weer terug moet brengen na gebruik. Zo is de hele afvalcyclus rond. Ook productie wordt dan een dienst. De leverancier levert bijvoorbeeld de garantie dat een straat verlicht is in plaats van twintig lampen. Voor iedereen wordt het dan voordeliger om zo duurzaam mogelijk te produceren, zo efficiënt mogelijk te verbruiken en zo goed mogelijk te recycleren. De fabriek wordt een onderdeel van een heel netwerk van bedrijven, diensten, logistieke en ecologische componenten waarin elke rol opnieuw gedefinieerd moet worden in het exploiteren van die common pools. De kenniseconomie is een common pool economie omdat kennis oneindig herbruikt kan worden in nieuwe kennis door die kennis te delen, door open innovatie voor onder andere die fabriek van de toekomst. De nieuwe fabrieken zijn slim, flexibel, kleinschalig en werken op maat. Een voorbeeld is ‘digital manufacturing’ waarbij op maat van de consument een product gemaakt kan worden met innovatieve 3D-printers die overal kunnen gezet worden.. Zo’n nieuwe initiatieven zijn zeer goed voor de lokale economie en de tewerkstelling. Eigenlijk is het een soort omgekeerde beweging, weg van de massaproductie en de globalisering. De lokale economie wordt als het ware gereïndustrialiseerd. Die industriële revolutie zit er aan te komen en het komt er voor het beleid op aan nieuwe businessmodellen te promoten zodat de bedrijven er klaar voor zijn. Die opschaling naar het hele systeem door andere gedragsnormen voor het gebruiken van common pools is de grote uitdaging.

Is de maatschappij er al klaar voor?

Vanuit de industrie zelf is er veel interesse, maar de bevolking is nog niet helemaal mee omdat er te weinig positieve verhalen in de media komen in deze tijden van onzekerheid en angst voor de dag van morgen. Er heerst vaak wantrouwen tegenover vernieuwingen, zoals bijvoorbeeld op vlak van biotechnologie en genetische manipulatie, maar ook wat betreft de manier waarop we wonen en mobiliteit is het moeilijk om bestaande patronen te veranderen. Daarom is er nood aan een goede omkadering van het transitieproces dat er onvermijdelijk aankomt, al kunnen we niet voorspellen waar het ons precies zal brengen. Daarin ligt ook het nut van Plan C als forum van voortrekkers voor maatschappelijke verandering. Plan C creëert positieve verhalen en dicht de kloof tussen woord en daad.

Het bericht “De fabriek van de toekomst is een duurzame dienstenleverancier” verscheen eerst op Plan C.