“Design is beter een gemeenschapsgoed”, zegt Michel Bauwens. Open design, waarbij een gemeenschap parallel producten en diensten ontwikkelt, kan niet alleen snel resultaat leveren maar is typisch ook duurzamer. Dat is alvast één les die we onthouden van de boeiende workshop met Michel Bauwens (P2P Foundation) die shiftN en Plan C samen organiseerden. Je kan zijn lezing hier integraal bekijken.

In een brandweerkazerne in Livermore, Californië, doet een gloeilamp na 112 jaar gebruik nog steeds trouw dienst. “Vertel me waar ik die lamp kan kopen”, stelde Michel Bauwens vorige vrijdag de vraag want het lijkt een lang vervlogen droom dat producten worden gemaakt om tientallen jaren te functioneren. Want wat is heden het eerste doel van de lampenproducent? Meer lampen verkopen.

Planned obsolescence

Het is de bestaansreden voor ‘planned obsolescence’ of geplande veroudering, een industriële design strategie waarbij op voorhand wordt bepaald hoe lang een product of gebruiksvoorwerp mag meegaan. Meteen wordt zo bepaald hoe vaak de consument een nieuw model koopt. Zo is de oplaadbare batterij, die met de tijd aan kracht verliest, bij heel wat apparaten niet te vervangen zonder interventie van de fabrikant. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Apple iPod. Het is vaak geciteerde aanleiding voor de aankoop van het laatste nieuwe model van een bepaald product.

Peer-to-peer

Michel Bauwens stelt dat peer-to-peer processen toegepast op de design van producten, logischerwijze leidt tot duurzamere producten. Peer-to-peer samenwerking is het bekendst van Wikipedia, de website waarop duizenden auteurs encyclopedie-artikels invoeren om te komen tot een encyclopedie die alle andere in de vergetelheid duwt. Ander bekend voorbeeld is de software Linux die volledig gratis en open source wordt ontwikkeld door programmeurs overal in de wereld. Die manier van massaal parallel programmeren is zo krachtig dat IBM het helemaal heeft omarmd en haar Linux-code is beginnen delen en tegelijk mee profiteert van de kennis van de hele Linux-community.

Toegepast op design

Een designer-community, bestaand uit mensen die mekaar niet kennen, is gericht op het ontwikkelen van het best mogelijke product en houdt dus in de eerste plaats rekening met de gebruikswaarde en niet zozeer de handelswaarde (of ruilwaarde) ervan. De betrokken designers werken mee omwille van een intrinsieke motivatie, hun werk strekt tot eer, erkenning van hun peers en de verwondering bij een knappe oplossing voor een specifiek probleem. Bovendien beoordelen de designers elkaars werk op kwaliteit. Er is geen ander controlerend hiërarchisch orgaan dan de gemeenschap van peers. In zo’n proces maken concepten als planned obsolescence veel minder kans.

Waardecreatie

Een Canadees peer-to-peer bedrijf dat sensoren ontwikkelt, Sensorica, neemt dat bijna letterlijk en laat de ontwikkelaars elkaar karma-punten geven op basis van de merite van hun werk. Wie het meeste karma heeft, krijgt ook een groter aandeel in de opbrengst van de verkoop. Op deze wijze blijft de intrinsieke kracht van het peer-to-peer model – waarbinnen de functie of gebruikswaarde primeert op de handelswaarde – gevrijwaard maar kunnen deelnemers er ook iets aan verdienen. Een boeiend experiment dus dat hoopt de tegenstelling tussen gebruikswaarde en handelswaarde op te lossen, aldus Michel Bauwens.

Traag?

Maar is zo’n peer-to-peer design dan geen langdradig proces? “Hoeft niet”, zegt Michel Bauwens en hij citeert het voorbeeld van Wikispeed. Dat is een peer-to-peer designproject dat er in slaagde op 3 maanden tijd een zeer zuinige sportwagen te ontwikkelen. Geef design en ontwikkeling van je producten aan de gemeenschap en je zal betere, duurzamere producten krijgen, lijkt Michel Bauwens te willen zeggen.

Noot: Wie de website van de kazerne in Livermore bezoekt, kan via de webcam live naar de brandende lamp kijken. Er staat een toepasselijk commentaar bij: dat ze sinds kort weer ‘live’ zijn met een nieuwe webcam omdat de vorige na drie jaar de geest gaf. Wat een contrast!

Het bericht Michel Bauwens: “Peer-to-peer design is snel en duurzaam” verscheen eerst op Plan C.

Het bericht Fotoverslag: workshop met Michel Bauwens over de peer-to-peer economie verscheen eerst op Plan C.

Wat doet shiftN precies?

Bij de start 15 jaar geleden legden we ons toe op toekomstverkenningen: voornamelijk scenarioplanning voor privébedrijven. Intussen doen we ook aan systeemanalyse. Door allerlei methodes proberen we vat te krijgen op de architectuur van maatschappelijke en bedrijfsknelpunten  in allerlei domeinen: van groene economie, tot voedselproductie, energie, materialenbeheer, nationale en internationale veiligheid tot gezondheidszorg. Voor de Britse overheid hebben we enkele jaren terug gewerkt rond zwaarlijvigheid. In essentie een simpel probleem: je neemt meer energie op dan je verbrandt. Maar dat zit ingebed in een ongelooflijk kluwen van variabelen: hoe makkelijk kan je te voet door de stad, maar ook genetische en psychologische factoren en de hele setting rond de voedselproductie en consumptie. Hoe die factoren allemaal samenhangen, brachten wij in kaart, en dat heeft sterk doorgewerkt op beleid, in de UK en daarbuiten.

Welke methodes gebruiken jullie daarvoor?

We werken met een multistakeholderaanpak, waarbij we verschillende belangengroepen helpen om in dialoog te gaan. De laatste jaren focussen we ook op een ontwerpmatige benadering. Als een designer kijken naar complexiteit houdt in dat je vanaf dag 1 oplossingsgericht gaat denken. De combinatie met het detectivewerk, het analyserende, van een systeemdenker zorgt voor een verfrissende cocktail. Vaak werken we samen met topspecialisten in elk domein, een absoluut voorrecht. We moeten die mensen uit hun specifieke discipline proberen te trekken en meehelpen hun horizon te verbreden. We proberen zo nieuwe perspectieven aan te reiken, nieuwe denkkaders. In vele gevallen zijn we op zoek naar nieuwe modellen van waardecreatie. De modellen die er vandaag zijn, zijn uitgediend. Het is tijd voor fundamentele veranderingen. Dat is wat mij persoonlijk drijft in deze job.

Gelooft u dat die veranderingen radicaal en groots zullen zijn of eerder via kleine, haast onzichtbare stapjes?

Een heel interessant vraagstuk, en het antwoord is beiden. Er zijn twee grote scholen. De ene kiest voor de radicale aanpak om transitie in gang te zetten, de andere werkt volgens ‘small bets’. Dat houdt in dat we in een zeer complexe situatie waarin het onduidelijk is welke beslissing welk effect en risico inhoudt best heel kleine dingen doen. Ik denk dat de kunst erin bestaat beide methodes in het vizier te houden. Het radicale niet uit het oog verliezen, maar toch voorzichtig blijven.

Wat doen jullie voor Plan C?

Enkele jaren terug ontwikkelden we voor Plan C een instrument om als regisseur van een transitieproces de fit te helpen bewaren tussen een overkoepelende visie voor duurzaam materialenbeheer en lokale innovatie-experimenten. Het ging dus precies om het bewaren van de coherentie tussen radicale en het incrementele waar we daarnet over spraken. Nu bouwen we daar op verder en helpen we Plan C onder meer met nadenken over de herpositionering van de organisatie binnen het relatief complex veld van duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen. Vijf jaar geleden waren ze nog eenoog in het land der blinden, nu zitten ze ingebed in een complex netwerk.

Op 6 juni organiseert u een brainstormsessie voor Plan C. Wat is daar juist het idee achter?

Aan de hand van een selectie van 10 interessante, recente innovaties uit heel diverse domeinen gaan we nadenken over wat die kunnen betekenen voor materialenbeheer. Daar kunnen nieuwe denkpistes uit voortvloeien. Ik hoop dat we het vlot en informeel kunnen houden, en ik ben benieuwd wat het resultaat wordt.

Meer informatie:

• www.shiftn.com
• Plan C Brainstorm-sessie met Philippe Vandenbroeck (shiftN) – woensdag 6 juni, 14u, Conferentiecentrum Lamot in Mechelen. Deelname gratis.

Het bericht ShiftN brengt complexe systemen én hun knelpunten in kaart verscheen eerst op Plan C.