Wat is systeeminnovatie?

Het gaat hier over de noodzakelijke transitie in onze manier van produceren, consumeren, wonen, ons verplaatsen en omgaan met deze wereld, naar een duurzame economie. We kijken waar vernieuwing mogelijk is, maar in plaats van op de klassieke manier gewoon naar nieuwe producten te zoeken, koppelen we dat aan een aantal andere factoren die maken dat het een systeem wordt. Een gekend voorbeeld is mobiliteit. Als je wil overschakelen naar elektrische wagens draait het niet alleen om het op de markt brengen van die auto’s maar moet ook die hele oplaadstructuur aanwezig zijn. Als je dat hele systeem niet gelijktijdig aanpakt, kan het niet werken. En ook op andere vlakken is het nu tijd voor een grote switch. Dat voel ik zowel vanuit mijn job als vanuit een persoonlijk engagement ten aanzien van noodzakelijke maatschappelijke veranderingen.

Zoals op het vlak van industrie.

Het nieuw industrieel beleid is inderdaad een transitiebeleid. We stellen vast dat de Vlaamse industrie het niet meer zo goed doet omdat die te sterk vasthangt in het oude model van kapitaalsintensieve massaproductie. In automatisering zijn we heel sterk, maar intussen kunnen de Chinezen dat ook. Dat model heeft zijn grenzen, maar omdat het tot voor kort in ons land zo succesvol was zijn we minder bezig geweest met de overgang naar nieuwe systemen. Nu moeten we naar de fabriek van de toekomst. Want we hebben nog steeds materiële productie in eigen land nodig en mogen niet alleen op diensten steunen indien we aan de kop willen staan van innovatie.

Hoe ziet die fabriek eruit?

Helemaal anders dan we die nu kennen. Vergeet massaproductie, rokende schoorstenen en bandwerk. De fabriek van de toekomst wordt bovenal een dienstenleverancier in een nieuw economisch groeimodel dat steunt op het poolen van kennis en ook grondstoffen. Grondstoffen gaat men bijvoorbeeld leasen in plaats van verkopen. Ze blijven, zoals we nu al zien in de werking van watermaatschappijen, in een ‘common pool’ met een garantie op kwaliteit zitten waar iemand ze uit kan halen maar ook weer terug moet brengen na gebruik. Zo is de hele afvalcyclus rond. Ook productie wordt dan een dienst. De leverancier levert bijvoorbeeld de garantie dat een straat verlicht is in plaats van twintig lampen. Voor iedereen wordt het dan voordeliger om zo duurzaam mogelijk te produceren, zo efficiënt mogelijk te verbruiken en zo goed mogelijk te recycleren. De fabriek wordt een onderdeel van een heel netwerk van bedrijven, diensten, logistieke en ecologische componenten waarin elke rol opnieuw gedefinieerd moet worden in het exploiteren van die common pools. De kenniseconomie is een common pool economie omdat kennis oneindig herbruikt kan worden in nieuwe kennis door die kennis te delen, door open innovatie voor onder andere die fabriek van de toekomst. De nieuwe fabrieken zijn slim, flexibel, kleinschalig en werken op maat. Een voorbeeld is ‘digital manufacturing’ waarbij op maat van de consument een product gemaakt kan worden met innovatieve 3D-printers die overal kunnen gezet worden.. Zo’n nieuwe initiatieven zijn zeer goed voor de lokale economie en de tewerkstelling. Eigenlijk is het een soort omgekeerde beweging, weg van de massaproductie en de globalisering. De lokale economie wordt als het ware gereïndustrialiseerd. Die industriële revolutie zit er aan te komen en het komt er voor het beleid op aan nieuwe businessmodellen te promoten zodat de bedrijven er klaar voor zijn. Die opschaling naar het hele systeem door andere gedragsnormen voor het gebruiken van common pools is de grote uitdaging.

Is de maatschappij er al klaar voor?

Vanuit de industrie zelf is er veel interesse, maar de bevolking is nog niet helemaal mee omdat er te weinig positieve verhalen in de media komen in deze tijden van onzekerheid en angst voor de dag van morgen. Er heerst vaak wantrouwen tegenover vernieuwingen, zoals bijvoorbeeld op vlak van biotechnologie en genetische manipulatie, maar ook wat betreft de manier waarop we wonen en mobiliteit is het moeilijk om bestaande patronen te veranderen. Daarom is er nood aan een goede omkadering van het transitieproces dat er onvermijdelijk aankomt, al kunnen we niet voorspellen waar het ons precies zal brengen. Daarin ligt ook het nut van Plan C als forum van voortrekkers voor maatschappelijke verandering. Plan C creëert positieve verhalen en dicht de kloof tussen woord en daad.

Het bericht “De fabriek van de toekomst is een duurzame dienstenleverancier” verscheen eerst op Plan C.