Het industriële tijdperk dat zoveel welvaart heeft gebracht, is onze planeet kapot aan het knijpen. We moeten het snel over een andere boeg gooien, zegt duurzaamheidsspecialist Herman Wijffels. ‘Weg ook van de onvermijdelijke pervertering die opduikt aan het einde van een tijdperk.’

Onze vinger zweeft al over de stopknop van de bandopnemer als Herman Wijffels plots zegt dat hij het toch nog even wil hebben over een idee ‘dat langzaam begint rond te zingen’. ‘Een derde van het landoppervlak is woestijn. Waarom zouden we dat niet bevloeien met zeewater en halofyten telen? Die zoutminnende planten brengen bonen voort met aanzienlijke hoeveelheden olie en eiwitten.’

Dat out of the box denken is het logische uitvloeisel van zijn waarschuwing waarmee het gesprek is begonnen. ‘Voor de eerste keer in onze geschiedenis zitten we in de situatie dat we moeten nadenken over hoe we de basis van onze beschaving veilig kunnen stellen.’

“Voor de eerste keer in onze geschiedenis zitten we in de situatie dat we moeten nadenken over hoe we de basis van onze beschaving veilig kunnen stellen.”

Als hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ is Wijffels daarvoor uitstekend geplaatst. Meer dan een academische mooiprater is hij een pragmaticus die de oren doet spitsen. Je wordt immers niet zomaar ‘de beste premier die Nederland nooit heeft gehad’ genoemd. Die nom de plume heeft hij onder meer te danken aan zijn passage bij de Wereldbank als Nederlands bewindvoerder en zijn dertien jaar lange voorzitterschap van Rabobank. Het was pas na zijn vertrek in 1999 dat de bank zich vergaloppeerde aan financiële alchemie en fraude.

Onze planeet lijdt aan de groeipijnen van haar bewoners, stelt de 72-jarige econoom vast. ‘Van een bevolking van 1 miljard mensen in het begin van de 19^de eeuw ging het razendsnel naar 7 miljard zielen. Dat klimt tegen 2050 vermoedelijk naar 9 miljard. Daardoor botsen we op de fysieke grenzen van de planeet.’

Zijn stokpaardje daarbij is de ‘overshoot’, dat is het verschil tussen wat we aan ecologische middelen vragen van onze planeet, en wat die duurzaam kan voorzien. Uitgedrukt in een jaar, slaagde de aarde er midden jaren 80 nog in om tot 31 december duurzaam in de menselijke behoeften te voorzien. Vorig jaar was dat maar het geval meer tot 20 augustus.

We schrijven een wisselbrief op het ecosysteem uit die de volgende generaties moeten betalen. Is onze generatie egoïstischer dan de voorgaande?

Herman Wijffels: ’Nee, dat geloof ik niet. Mensen op deze planeet hebben tot nog toe geleefd in de verkeerde veronderstelling dat er zoveel natuurlijke rijkdom is dat we er zonder limieten uit konden putten. Dat is geen egocentrisme maar gewoon de context waarin we leefden.’

De volgende generaties zijn misschien iets minder vergevingsgezind dan u.

Wijffels: ‘Het valt niet uit te sluiten dat ze hoofdschuddend zullen terugkijken op het relatief primitieve, soms zelfs rücksichtloze karakter van hoe wij hebben geleefd. Er zal wel een tijd komen dat ze onze keuzes niet zullen begrijpen. Waarom we bijvoorbeeld een vervoerssysteem accepteerden dat jaarlijks voor duizenden gewonden en honderden doden zorgde omdat we allemaal zelf op het gaspedaal wilden duwen. Of waarom er zoveel mensen aan astmatische aandoeningen leden als gevolg van het fijn stof van fossiele brandstoffen.’

Verandering van tijdperk

“We zitten niet in een tijd van verandering maar in een verandering van tijdperk.”

Efficiënter met grondstoffen omgaan helpt om de aanslag op de natuur te verminderen, maar het is niet genoeg. ‘We zitten niet in een tijd van verandering maar in een verandering van tijdperk’, benadrukt Wijffels. ‘We zitten aan het einde van het industriële era. Dat is niet hetzelfde als het einde van de industrie, maar wel van de ideeën waarop die gebaseerd is. We hebben een nieuwe formule nodig.’

Wat is daarvan het belangrijkste ingrediënt?

Wijffels: ‘Minder putten uit eindige voorraden en steeds meer oogsten uit permanent beschikbare bronnen. Dat is de beruchte overgang van de lineaire naar de circulaire economie. In plaats van grondstoffen op te delven om er producten mee te maken die aan het eind van hun levenscyclus terug in het milieu belanden, moeten we denken aan duurzamere manieren om te leven, produceren en consumeren.’

‘Dankzij nieuwe technologie en wetenschappelijke inzichten hebben we ook de middelen om die omslag te maken. Kijk bijvoorbeeld naar de energietechnologie. Er zijn al tachtig landen in de wereld waar zonne-energie kan concurreren met fossiele brandstoffen. Als jonge technologie is er bovendien nog een enorm verbeteringspotentieel.’

“Minder putten uit eindige voorraden en steeds meer oogsten uit permanent beschikbare bronnen. Dat is de beruchte overgang van de lineaire naar de circulaire economie.”

Een pijler voor deze nieuwe wereld is de zogenaamde deeleconomie, dat het concept ‘bezitten’ inruilt voor dat van delen, lenen en uitwisselen.

Een andere pijler voor deze nieuwe wereld is de zogenaamde deeleconomie, dat het concept ‘bezitten’ inruilt voor dat van delen, lenen en uitwisselen. Time Magazine noemt het ‘een van de tien ideeën die de wereld zullen veranderen’, volgens The Economist heeft het ‘enorm potentieel’ en Forbes omschrijft het als een ‘ontwrichtende economische kracht’.

Een eenvoudig voorbeeld maakt veel duidelijk. In plaats van vloertapijt te verkopen aan de eigenaar van een kantoorgebouw, kan een tapijtenfabrikant er voor opteren om de dienst te leveren in plaats van enkel het product. Het kan bijvoorbeeld aanbieden om de vloerbedekking te leggen en vervolgens vijftien jaar lang te onderhouden in ruil voor een soort leasevergoeding. Na afloop kan de fabrikant als eigenaar het versleten tapijt recycleren of herwerken naar een ander product.

Die paradigmashift van lineair naar circulair is niet onnatuurlijk, merkt Wijffels op. ‘Mensen hebben zich onder meer door de ideeën van de Verlichting ontwikkeld als wezens die lineair denken en handelen in wat eigenlijk in alle opzichten een circulaire context is. Het hele leven is één groot samenspel van cyclische processen. De seizoenen bijvoorbeeld, of de omwenteling van de hemellichamen. Dat geldt ook voor onszelf. Niet alleen komen we uit het niets en gaan we terug naar het niets, we vernieuwen onszelf ook tijdens ons leven constant. Op een paar jaar tijd zijn bijna alle cellen in ons lichaam vervangen.’

Maar toch. We zijn nog geprogrammeerd om in termen van bezit te denken. Dat heeft ook met sociale status te maken, geeft Wijffels toe. ‘Het is een belangrijk onderdeel van de industriële tijd dat je bent wie je bent door wat je hebt. Het ego is vaak opgebouwd vanuit het eigendomsprincipe.’ Een Ferrari huren voor een middagje is bijvoorbeeld veel goedkoper dan er een aan te schaffen die de hele dag voor de deur staat te blinken, maar misschien is dat net de bedoeling?

“Het is een belangrijk onderdeel van de industriële tijd dat je bent wie je bent door wat je hebt.”

Wijffels ziet een groeiend besef dat het geluk niet in het hebben zit. ‘Bij veel jongen mensen leeft autobezit bijvoorbeeld niet. Voor hen dient een wagen voornamelijk om je te verplaatsen. Het is niet het statussymbool dat het voor eerdere generaties wel vaak is.’

Oud en nieuw

Om van de oude naar de nieuwe economie over te schakelen, zijn er wel enkele belangrijke aanpassingen nodig. In de oude benadering van economie staat competitie en het bezitten van eigen middelen centraal. De circulaire economie is veel meer gebaseerd op samenwerken en delen. ‘Mededingingsbeleid en intellectueel eigendomsrecht zijn twee belangrijke instituties van de oude economie die soms het circulaire denken in de weg staan’, oordeelt Wijffels.

“Mededingingsbeleid en intellectueel eigendomsrecht zijn twee belangrijke instituties van de oude economie die soms het circulaire denken in de weg staan.”

Hij geeft een voorbeeld van ‘oud’ mededingingsbeleid. ‘Een tijdje geleden hadden garnalenvissers op de Waddenzee onderling afspraken gemaakt om overbevissing te voorkomen. Dat is achteraf verboden door de concurrentieautoriteit omdat het de prijs van garnalen opdreef.’

Tesla heeft al zijn patenten vrijgegeven. Zo wil het tot een standaardsysteem komen voor oplaadsystemen en accu’s. Dat is een belangrijke shift naar de economie van de toekomst.

Wijffels moet niet lang nadenken over hoe ‘intellectuele eigendomsrecht 2.0’ er kan uitzien. ‘Het vrij delen van kennis kan ons leren om efficiënter met onze grondstoffen om te springen. Neem het voorbeeld van Tesla. Die producent van elektrische auto’s heeft al zijn patenten vrijgegeven. Zo wil het tot een standaardsysteem komen voor oplaadsystemen en accu’s en zo. Dat is een belangrijke shift naar de economie van de toekomst.’

Imago

Het hele duurzaamheidsverhaal heeft zijn imago niet mee, geeft Wijffels toe. ‘Voor veel mensen klinkt “duurzaamheid” als een linksige hobby en zijn “groenen” mensen die hun genoegens willen afpakken’, zucht hij. ‘Daar heeft de milieubeweging van de jaren 80 veel schuld aan. Hun eerste reactie op het te gulzige gebruik van middelen was dat we het dan maar met minder moesten doen. De thermostaat moest een graad lager, mensen moesten maar een extra trui en paar sokken aandoen.’

Dat ‘linksige consuminderen’ ging ook nog eens gepaard met duurdere producten, legt Wijffels uit. Het milieubeleid van de eerste generatie hield in dat de lucht- en watervervuiling die ontstonden bij productie niet in het milieu mochten terechtkomen. Dus kwamen er speciale schoorstenen en waterzuiveringsinstallaties om die troep op te vangen. De producten bleven hetzelfde, maar ze werden wel duurder. Dat speelt nog altijd mee in de software van mensen. Ze beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.’

“Mensen beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.”

Nochtans is het bewustzijn dat het anders moet wel behoorlijk gegroeid, meent Wijffels. ‘Op het Wereld Economisch Forum in Davos begin dit jaar is de circulaire economie aanvaard als de richting die we uit moeten.’

Dat grotere besef vertaalt zich wel nog niet in het beleid. Wijffels is opmerkelijk hard voor het politieke bedrijf. ‘Zowel België als Nederland zit met een particratie waarover kiezers zich eens om de zoveel jaar mogen uitspreken. Dat legt de machtsverhoudingen tijdelijk vast waarna het regeerakkoord alles dichttimmert. Het is geen goed concept om geëmancipeerde burgers te betrekken bij de ontwikkeling van de samenleving.’

Mensen beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.

Wijffels ziet van onderuit wel iets bewegen. ‘Er is in Nederland bijvoorbeeld een groeiend aantal energiecoöperaties. Als lokale besturen met hen in dialoog gaan, voegt dat elementen van directe democratie toe aan het besluitvormingsproces. Het belang daarvan zie ik de komende jaren enkel toenemen.’

De nooit-premier verwijt politici een gebrek aan visie, maar geeft ze toch ook wat clementie. ‘Ik heb nog nooit gezien dat grote fundamentele veranderingen van bovenaf komen. Het moet van onderuit groeien vooraleer politici de legitimiteit hebben om ermee aan de slag te gaan. Dat punt komt steeds dichterbij, maar het is nog niet bereikt.’

“Ik heb nog nooit gezien dat grote fundamentele veranderingen van bovenaf komen.”

Hoe ver zitten we er nog vandaan dan?

Wijffels: ‘Vooraleer er genoeg consensus is over de richting die we uit moeten, zijn we nog wel vijf of tien jaar verder. Er zijn nog te veel mensen die willen doorgaan op de lijn van het verleden, hoewel we daar zijn vastgelopen in te veel financiële en ecologische schuld. Een minderheid wil het roer omgooien naar een meer duurzame richting. Eens we die omslag gemaakt hebben, kan het snel gaan.’

Wie moet daarbij het voortouw nemen?

Wijffels: ‘Het bedrijfsleven. Er zijn individuele ondernemingen die al behoorlijke stappen gezet hebben. Consumentengroep Unilever heeft bijvoorbeeld een plan uitgewerkt om de ecologische voetafdruk van zijn producten tegen 2020 te halveren en enkel nog landbouwgrondstoffen te gebruiken die afkomstig zijn van duurzame bronnen. De Nederlandse Participatie Maatschappij houdt bij de keuze van zijn deelnemingen dan weer rekening met wat een bedrijf doet op het vlak van duurzaamheid. Sterker nog, het heeft zelf expertise in huis om die participaties te ondersteunen bij het uitwerken van hun duurzaamheidsbeleid.’

Met veel enthousiasme verwijst de hoogleraar naar de oproep van een groep multinationals, verenigd in de Sustainable Growth Coalition, om werk te maken van een strenger klimaatbeleid, en liever vandaag dan morgen. Onder hen Unilever, Shell, Philips, Heineken,… ‘Zij pleiten onder meer voor een hogere CO₂-prijs. Dat moet innovatie aanmoedigen zodat we de fossiele brandstoffeneconomie kunnen afbouwen.’

Volgens cynici doen die bedrijven dat enkel omdat ze vrezen dat de overheid hen anders zal belasten of meer gaat reguleren.

Wijffels: ‘Visionaire bedrijfsleiders gaan er van uit dat er vroeg of laat een zeer stevige CO₂-belasting komt of een handelssysteem dat de kostprijs van CO₂ fors zal opdrijven. Er is ook vaak een financieel belang. Heel wat Amerikaanse institutionele beleggers weigeren om geld te stoppen in bedrijven die groot zijn in de fossiele energie.’

Dat brengt het gesprek naadloos bij de opwarming van de aarde. Wijffels gaat volmondig akkoord met de stelling van de voormalige Amerikaanse minister van Financiën Hank Paulson dat het goedkoper is om nu op te treden tegen klimaatverandering dan het over ons heen te laten komen en later de schade te betalen.

Wijffels maakt de vergelijking met de bankencrisis. ‘We hebben gezien hoe de financiële sector zich ontwikkelde, en we wisten eigenlijk ook dat het vroeg of laat eens fout zou lopen, maar we hebben er niets aan gedaan. Ik geef Paulson gelijk dat we niet dezelfde fout mogen maken met het klimaat, want dat is nog zoveel desastreuzer als de hele financiële crisis.’

Een nobele doelstelling, dat zeker, maar hoe haalbaar is dat? Ambitieuze klimaatakkoorden blijven uit omdat er altijd landen zijn die de inspanning willen overlaten aan andere economieën. Wijffels houdt er de moed in. ‘Er zijn kleinschalige precedenten zoals het akkoord over schadelijke drijfgassen (CFK’s, verantwoordelijk voor het gat in de ozonlaag, nvdr.). Mondiale akkoorden kunnen dus wel. Waarom dan niet voor CO₂-uitstoot of wereldwijd visserijbeleid? Je zou vissersvrije zones kunnen afbakenen en ze in de gaten houden met satelliettechnologie. Het besef groeit dat er iets moet gebeuren. Ook de Chinezen vinden dat we moeten werken aan een herstel van de harmonie tussen mens en aarde.’

Is het niet hypocriet dat China oproept om samen te werken aan een ecologische beschaving terwijl het weigert om een toegift te doen bij de klimaatonderhandelingen? Wijffels: ‘Nee, dat vind ik niet. Er is geen land ter wereld dat meer investeert in duurzame technologie. Op langere termijn wil China de grondstoffenefficiëntie verhogen met factor twintig. Het is ook een voorloper in duurzame energie. Onlangs was ik nog in Shanghai. Daar mogen er geen scooters meer rijden op fossiele brandstoffen. Met al dat fijn stof is daar natuurlijk wel een reden voor.’

“Er is geen land ter wereld dat meer investeert in duurzame technologie dan China.”

U haalde zonet Hank Paulson aan, net als u een voormalige bankier. Hoe kijkt u terug naar de financiële crisis, ook al was u nog voor de eeuwwende Rabobank-voorzitter af.

Wijffels: ‘Ik zie het als de onvermijdelijke pervertering die optreedt aan het einde van een tijdperk, waarbij zich een elite vormt die zich meester maakt van de instituties en die voor eigen gewin zijn gaan gebruiken.’

Hoe moet het anders?

Wijffels: ‘We hebben een stabiele banksector nodig die dienstbaar is aan wat de reële economie nodig heeft. En bij dat laatste gaat het om de transitie naar de circulaire economie. We moeten duidelijk maken wat we van de banken verwachten.’

Vragen naar concrete maatregelen zijn een slag in het water. Wijffels is meer een man van de grote ideeën, waar hij gloedvol over vertelt. Centraal daarin staat zijn optimisme. Wanhopen is geen optie. ‘De mens is uitgegroeid tot de meest succesvolle diersoort op aarde omdat we bewezen hebben ons het best te kunnen aanpassen aan nieuwe omstandigheden. We kunnen nadenken over problemen en daar oplossingen voor bedenken. Waarom zou dat nu opeens niet meer lukken? Het is niet toevallig dat met de broeikasgassen en de klimaatverandering plots een nieuwe energietechnologie opduikt.’

Nee, als de mens op zijn best is, kan hij de mensheid redden. Wijffels is maar al te bereid om zijn grijze cellen mee in de strijd te gooien. ‘Zeg, heb ik je al verteld over een idee dat langzaam begint rond te zingen? Het heeft te maken met halofyten…’

Ga in debat met Herman Wijffels!

Op dinsdag 2 september nodigt Plan C Herman Wijffels uit om zijn kijk te geven op het economisch bestel van de toekomst. Na de lezing van Wijffels volgt een panelgesprek met experts. Hebben bevestigd: Olivier Beys (Vlaamse Jeugdraad), Ivan Van de Cloot (hoofdeconoom, Itinera instituut), Erik Paredis (onderzoeker transitiemanagement CDO universiteit Gent), Jan Sap (directeur-generaal UNIZO) en Erik van Acker (CSR manager KBC bank). Ine Renson (De Tijd) modereert.

Meer info en inschrijven op: http://planc.fikket.be/

Het bericht ‘We moeten dringend onze beschaving veilig stellen’ verscheen eerst op Plan C.

Jeroen Gillabel (Bond Beter Leefmilieu)
en Barbara Janssens (Netwerk Bewust Verbruiken)

Van hebben naar delen in Vlaanderen

 

“Het succes van de vele Repair Cafés het voorbije jaar bewijst dat de bevolking zin heft in een ander model van consumeren.”

Delen is in. Autodelen, fietsdelen, samenhuizen, kennis, gereedschap of infrastructuur delen. Een parkeerplaats, een tuin, een maaltijd of lege kamers: in zowat alle domeinen van ons privé- en werkleven is het vandaag mogelijk kennis, producten of ruimte te delen met anderen. Die deeleconomie levert heel wat voordelen op voor de maatschappij. Mensen en bedrijven die delen, besparen kosten. Verschillende vormen van gedeeld gebruik zorgen voor meer sociale cohesie. En tot slot profiteert ook het milieu.

Lees het volledige stuk hier (pdf).

Lees de blog ‘Van hebben naar Delen’ van de Bond Beter Leefmilieu.

Bekijk de lezing van Rachel Botsman over de deeleconomie

En ook nog…

Karen Hiergens (Sociale InnovatieFabriek)

“De sociale innovaties van vandaag werken, soms nog schuchter, een mentaliteitswijziging in de hand.”

Lees het volledige stuk hier (pdf).

David Leyssens (Kauri)

“Het valideren van eerlijke en transparante relaties tussen betrokkenen lijkt mij de bouwsteen voor een radicaal ander systeem op de lange termijn.”

Lees het volledige stuk hier (pdf).

Jan Van den Bergh (Holaba)

“We zullen de sociale herverdeling angstvallig moeten bewaken.”

Lees het volledige stuk hier (pdf).

Je vindt het integrale e-boek “Product ⇔ Dienst” terug op deze link.

Het bericht Mens en ‘community’ in de circulaire economie verscheen eerst op Plan C.

Begin augustus werd in San Francisco Peers.Org in de steigers gezet, een organisatie die de ambitie heeft om de ‘deeleconomie’ wereldwijd te ondersteunen. Het werken onder ‘gelijken’ of ‘peers’ zit in hun naam en in het hart van de beweging. Bent u ook een ‘peer’? Walter Tempst en Elmar Willems geven in deze gastblog een introductie.

Volgens de opvattingen van de nieuwe deeleconomie, is iedereen een ‘peer’. Het gaat niet over die welgevormde vrucht, maar de mens als ‘gelijke’ in (sociale) netwerken. Het Engelse ‘peer-to-peer’ drukt dit uit en verwijst naar een mens- of community-gedreven economie met een nieuw ‘sociaal contract’.  Het plaatst mensen in een nieuwe, constructieve relatie tegenover elkaar. In de plaats van het ongelijke gevecht tegen een ‘regime’ worden individuen – als ‘gelijken’ en tegelijk rijk in verscheidenheid – gedreven door een simpele vraag: “Wat kunnen we samen bereiken?”.  Dat is goed, want er worden alternatieven gecreëerd vóór verandering,  en het is veel slimmer dan vechten tégen iets.  Die bypass om maatschappelijke problemen op te lossen wordt mogelijk door nieuwe instrumenten, technologie en organisatiestrategieën.

Peers.Org en hun doel

Bij Peers geloven ze rotsvast dat ‘delen’ het verhaal is dat een verschil kan maken, zeg maar: hoe de economie in de 21^ste eeuw zou moeten werken.  Natalie Foster, CEO en mede-oprichter van Peers: “The sharing economy is helping us pay the bills, work flexible hours, meet new people or spend more time with our families. We believe that by sharing what we already have – like cars, homes, skills and time – everyone benefits in the process. We think it’s how the 21st century economy should work, so we’re coming together to grow, mainstream and protect the sharing economy”.

“We’re moving from a world where we’re organized around ownership to one organized around access to assets.”
— Lisa Gansky, Auteur van ‘The Mesh’

Peers bouwt verder op iets heel bijzonders, namelijk dat ‘delen’ een diep engagement van individuen inhoudt. Het is leuk en het voorziet in onze behoeften met wederzijds voordeel voor alle betrokkenen. Het is uitzonderlijk dat een beweging zo’n sterke combinatie kent van persoonlijke, psychologische en economische ‘drivers’ . Bovendien is ‘delen’ ook een dringende noodzaak wegens oprukkende armoede, de uitputting en beschikbaarheid van grondstoffen, en de toegang tot diensten en producten. De deeleconomie is dan een aantrekkelijk strategie omdat het deze maatschappelijke uitdagingen tegelijk aanpakt en daarmee ook nog eens de lokale economie versterkt.

Bekijk hier een video voor een introductie op de deeleconomie:

Hindernissen

De zoektocht naar opportuniteiten om te delen is nog maar pas begonnen en verschillende hindernissen moeten nog worden weggewerkt. Peers is ervan overtuigd dat, als de juiste ondersteuning wordt gegeven, alle betrokkenen in de deeleconomie meer bereiken door samen te werken, over communities-steden-regio’s heen, wereldwijd dus. De kern van Peers’ ‘theory of change’  is het ondersteunen van de deeleconomie door het ‘beschermen’, ‘laten groeien’ en ‘mainstreamen’ van de deeleconomie. “You first need to change culture, behaviors and politics before changing the economy. It won’t happen overnight but it’s a big audacious goal that we get fired up about every day”,  voegt Natalie Foster eraan toe.

Peers van peers.org

‘Connecting the Collaborative Economy’ is ook de missie van andere bewegingen en organisaties zoals OuiShare, Shareable en The People Who Share. Peers zal actief met deze organisaties samenwerken, maar het verschil zit in het feit dat ze zich niet tot enkele regio’s of landen zal beperken, maar de ambitie heeft om de hele wereld als hun actieterrein te zien.

Leden, partners, ambassadeurs, en ‘champions’

De leden of ‘peers’ staan centraal bij Peers. Partners zijn organisaties en start-ups in de deeleconomie zoals Airbnb, Lyft en vele anderen. Ze brengen Peers bij hun leden onder de aandacht en werken mee aan het beschermen, laten groeien en mainstreamen van de deeleconomie.

De meest invloedrijke opiniemakers wereldwijd, zoals Lisa Gansky (Auteur ‘The Mesh. Why The Future of Business Is Sharing’), Rachel Botsman (Auteur ‘What’s Mine Is Yours. How Collaborative Consumption is Changing the Way We Live’), Antonin Leonard (medeoprichter OuiShare), Neal Goreflo (Shareable),  geven Peers extra ruggensteun. ‘Champions’ zijn stichtingen en individuen die Peers financieel of strategisch ondersteunen.

Bent u ook een ‘peer’?

Bent u ook een ‘peer’? Wij meldden ons al bij de eerste 7.000 leden van Peers. Walter startte zijn eerste eigen experiment in Gent, door beschikbare ruimte in zijn huis te delen met jonge designers.  Elmar was mede-initiatiefnemer van LETS Mechelen.

Walter Tempst en Elmar Willems

Walter Tempst @wtempst - Walter Tempst is innovatieadviseur bij de OVAM en bestuurder bij Plan C
Elmar Willems @elmarwillems - Elmar Willems is beleidsmedewerker bij de OVAM

Bronnen:

• Definitie van “Peers”
• Interview met medeoprichter en directeur Natalie Foster van Peers.org
• De Deeleconomie, infografiekenbonanza 

Het bericht Nieuwe Peers.org ondersteunt wereldwijd de deeleconomie verscheen eerst op Plan C.

Peer-to-peer coöperaties die co-creatie en co-eigenaarschap integreren, leveren een sterk model voor duurzame transitie. De trend “van bezit naar toegang tot” heeft een aanzienlijke, positieve impact op het milieu en de efficiënte inzet van materialen. De dynamische peer-to-peer economie versnelt dat door producten en diensten toegankelijk te maken voor iedereen.

In een recent interview haalde curator Paola Antonelli van het MoMa, één van de belangrijkste designmusea ter wereld, het reeds aan: op de vraag ‘Wat zijn de grootste uitdagingen of thema’s in de designwereld van morgen?’, antwoordde zij:

“Onze houding tegenover begrippen als bezit en eigendom is de laatste jaren drastisch veranderd. Dat vind ik fascinerend. We voelen minder de neiging om alles zelf te bezitten. Het is oké om bepaalde dingen gewoon te delen, zoals een auto of een grasmachine. We leven momenteel tussen de fysieke en de digitale wereld. Soms willen we gewoon toegang tot informatie of een netwerk, zonder dat we per se van alles eigenaar moeten zijn. Mijn vader zou het in de jaren zestig enorm beledigend hebben gevonden als iemand hem suggereerde om te carpoolen. Je eigen auto hebben was in de twintigste eeuw een statussymbool, een teken dat je het gemaakt had. Terwijl we in de eenentwintigste eeuw ook de negatieve gevolgen van allerlei producten en maakprocessen kennen. Die verschuiving is een belangrijk onderzoeksdomein voor de toekomst.”

De positieve gevolgen

Door deze opkomende trend “van bezit naar toegang tot” kunnen heel wat producten veel efficiënter ingezet worden. Neem het voorbeeld van een boormachine, zoals een van de grondleggers van deze trend, Rachel Botsman in haar boek “What’s mine is yours” reeds aanhaalde wordt een boormachine gedurende de gehele levensduur maar 12 minuten gebruikt! Door deze in de plaats te delen met andere mensen kan deze natuurlijk veel efficienter ingezet worden. Met alle voordelen van dien: buren die blij zijn dat ze deze van u kunnen lenen, meer onderling vertrouwen en sterkere sociale cohesie: met minder materiaal en dus minder kosten meer mensen bedienen. En natuurlijk wat daaruit voortvloeit: minder productie dus minder vervuiling tijdens de productie en een efficiëntere inzet van onze gelimiteerde materiaalbronnen.

Formidabele immobiliteit

Neem het voorbeeld van de wagen; voor de meeste mensen is dat na hun huis hun meest kostbare bezit en toch staat de auto gemiddeld meer dan 90% van de tijd stil! Het is dus 90% van de tijd dood kapitaal die parkeerplaatsen blokkeert. Een formidabele inefficiëntie waar autodelen een antwoord op biedt.

Volgens recent onderzoek vervangt eén gedeelde wagen tot 9 à13 andere wagens. Kortom een potentieel om met aanzienlijk minder wagens evenveel mensen te kunnen bedienen terwijl er meer parkeerruimte vrijkomt die ingevuld kan worden met groene stadsontwikkeling.

De klassieke aanpak bij autodelen

Er zijn bedrijven die hier al langer op inspelen zoals Cambio. De impact van hun model op het milieu is positief maar blijft beperkt omdat het functioneert als een traditioneel verhuurbedrijf en nog meer wagens naar de stad brengt. In dit systeem moet je een lange, omslachtige inschrijvingsprocedure (inclusief cursusdag) doorlopen, wordt inschrijvingsgeld gevraagd en moet je een maandabonnement nemen. Kortom, tal van barrières die het grote publiek van weerhouden om kennis te maken met de voordelen van het autodelen.

De peer-to-peer aanpak

Er is sinds kort in België ook een geheel andere optie, zowel voor huurders als voor verhuurders. Bij Tapazz delen we wagens via een peer-to-peer model: Tapazz. Tapazz laat u toe uw wagen te delen met andere mensen van uw keuze wanneer u er zelf geen gebruik van wenst te maken. U zet uw eigen prijs per uur en per kilometer. en bepaalt zelf aan wie wel en wie niet. Een huurder hoeft geen inschrijvingsgelden te betalen en geen abonnementskosten maar betaalt enkel voor zijn gebruik via een prepaid krediet. Ook de verhuurder kan hier via een ‘no cure no pay’-systeem lid worden waarbij hij enkel wanneer hij geld verdient aan de verhuur van zijn wagen een percentage betaalt aan de coöperatie achter Tapazz. Door het gebruik van moderne technologie en het wegnemen van barrières wordt autodelen op deze manier toegankelijk en financieel interessant voor een groter publiek. Quasi elke wagen die u op straat ziet staan, komt hier nu voor in aanmerking.

De invloed van coöperaties

Peer-to-peer modellen veranderen de wereld. Niet alleen wordt de community in het gebruik van het systeem betrokken, zij wordt ook betrokken in de co-creatie en het verder vormgeven van een constant evoluerend systeem (wikipedia, wikihouses). En bij de meest vooruitstrevende modellen is er (ook bij Tapazz) sprake van een coöperatie waar de leden ook aandeelhouder en dus mede-eigenaar van kunnen worden. Op die manier wordt het bedrijf eigendom van de community. Dat leidt tot een veel groter medezeggenschap en een deel van de eventuele winsten. Met gebundelde krachten worden zo grote uitdagingen in de maatschappij aangepakt.

Maarten Kooiman is mede-oprichter van Tapazz en Sustainability en Change Management expert.

Het bericht Trend ‘van bezit naar toegang’ stuwt peer-to-peer coöperatie vooruit verscheen eerst op Plan C.

Product-dienst combinaties en peer-to-peer: De ene het verdienmodel, de andere het ontwikkelmodel op weg naar duurzaam materialenbeheer? Tijdens de workshop rond peer-to-peer met Michel Bauwens, gingen we op zoek naar de mogelijke koppeling met product-dienst combinaties. We tastten zo het terrein af aan de hand van de voorbeelden Qolors, Etsy en Patagonia.

Peer-to-peer (P2P) is een vorm van ontwikkeling die gerealiseerd wordt door ‘gelijken’ in een open netwerk wars van bureaucratische structuren. Het bekendste model is Wikipedia waarbij een heterogene en continu van samenstelling wisselende groep mensen zonder betaald of gemanaged te worden de grootste, belangrijkste en meest uitgebreide encyclopedie ooit heeft gemaakt. Elke seconde wordt een nieuwe versie gepubliceerd. Dit peer-to-peer concept is ook zeer succesvol in software ontwikkeling. En tot recent leek het ook tot deze vormen van immateriële samenwerking beperkt te blijven.

Lokale productie op maat

Echter, nieuwe technologische ontwikkelingen zoals additive manufacturing die het toelaten om hoogtechnologische producten op lokale schaal en in kleine oplage goedkoop te produceren, lijken ook de maakindustrie vatbaar te maken voor een peer-to-peer (r)evolutie. Een voorbeeld is de Wikispeed auto. Een auto ontwikkeld door peers die allen gepassioneerd zijn door de uitdaging om de ‘ultieme’ auto te bouwen. Samen hebben ze, een auto ontwikkeld die mooier, goedkoper en veel milieu-vriendelijker is dan het gemiddelde toonzaalmodel. Nieuwe technologieën laten toe om deze in kleine hoeveelheden lokaal te produceren.

Dominant model: meer verkopen

Het Wikispeed voorbeeld laat zien dat peer-to-peer product ontwikkeling kan leiden tot veel duurzamere producten. Echter bij het vermarkten zullen deze producten botsen op de wetten van de huidige dominante businessmodellen. In dat model maakt een producent een product en verkoopt dit aan een consument. Hoe meer producten hij kan verkopen, hoe groter zijn omzet en winst. Producten met een lange levensduur of een hoge mate van modulariteit – om hen bijvoorbeeld aan te passen aan nieuwe technologische ontwikkelingen – zijn binnen dit kader weinig interessant.

Naar product-dienst-combinaties

Peer-to-peer laat ons toe om op een ongelooflijk goedkope en effectieve manier de beste producten te ontwerpen maar het business model vormt een drempel om ze ook effectief marktwaardig te maken. Hier kunnen product-dienst-combinaties (PDC) misschien de oplossing bieden. PDC’s zijn businessmodellen waar minstens een gedeelte van de (markt)waarde gerealiseerd wordt door een aan het product gelinkte dienst aan te bieden. Zo zijn er PDC’s te bedenken waarbij het product geen eigendom meer is van de consument maar dat hij wel geniet van de dienst die het product hem kan bieden. Een eenvoudig voorbeeld is het ontlenen van een boek uit de bibliotheek. De lezer kan het boek lezen zonder het zelf te bezitten. Ook voor auto’s bestaan businessmodellen waarbij de consument zelf niet langer ene auto bezit maar er over kan beschikken wanneer het hem uitkomt. In Vlaanderen zijn Cambio en Autopia bekende voorbeelden. De opkomst en verspreiding van internet heeft het mogelijk gemaakt dat zulke huur of deel-oplossingen zeer lage organisatie- en transactiekosten bevatten wat hen economisch interessant maakt.

De functie is de waarde

Vanuit duurzaamheidsoogpunt hebben deze PDC’s het voordeel dat zij een aantal prikkels verleggen. Indien een producent geld verdient aan de functie die producten leveren en niet meer aan het product zelf, dan heeft hij er geen baat mee dat zijn producten snel verouderen, uit de mode zijn of helemaal niet meer werken. In dit model wordt het dus wel aantrekkelijk om een wikispeed auto te kunnen betrekken in je te vermarkten dienst.

Volgens Michel Bauwens (P2P foundation) kan je P2P  initiatieven indelen volgens de as winstgedreven versus doelgedreven en volgens de as centraal versus decentraal georganiseerd. In de blogpost Wat is de peer-to-peer economie? vind je een uitgebreide uitleg over deze indeling. Naar aanleiding van de workshop met Michel Bauwens hebben we een aantal initiatieven met P2P eigenschappen bestudeerd: Patagonia, Qolors en Etsy (Klik om een .doc met beschrijving te downloaden). In de onderstaande figuur zie je hun positionering volgens de P2P-indeling van Michel Bauwens.

Deze initiatieven vinden een evenwicht tussen hun doel- en winstgedreven karakter. Ze hebben elk een verdienmodel dat hen toelaat om hun doelgedreven activiteiten te realiseren binnen een marktcontext.

• Patagonia: aanbieden duurzame outdoor kledij die mee er voor zorgt dat er nog ‘outdoor’ is
• Qolors: duurzame dameskledij aanbieden
• Etsy: community van kunstenaars, makers, verzamelaars die kunst, juwelen, kledij ontwerpen, maken en vermarkten

Bij Patagonia en Etsy is het het verdiensten van het businessmodel dat toelaat om de gestelde doelen te realiseren. Zo biedt Patagonia hersteldiensten aan en een marktplaats voor 2^e handskledij met kwaliteitswaarborg. Hierdoor kunnen zij hun charter met de consument ‘om geen nieuwe kleren meer te kopen’ ook daadwerkelijk aangaan. Etsy lijkt op het eerste zicht een gewone marktplaats maar biedt meer diensten dan dat. Het is ook een lerend netwerk waar informatie uitgewisseld wordt over het maken van kunst, kledij, juwelen, etc. Mensen met gelijke interesses vinden er elkaar en er worden ook heel wat offline events georganiseerd. De markplaats laat toe om deze P2P werking gefinancieerd te krijgen (per verkocht product dient een fee betaald te worden).

Het bericht Krachtige koppeling: peer-to-peer en product-dienst combinaties verscheen eerst op Plan C.

Er circuleren een aantal verschillende definities over wat peer-to-peer is. Michel Bauwens’ peer-to-peer foundation definieert peer-to-peer systemen als volgt:

Een peer-to-peer systeem is een sociaal-economisch systeem waarbij een individu een transactie kan aangaan met dat systeem.

Als voorbeeld hiervoor neemt Michel Bauwens het concept van couchsurfing. Ik kan als individu gebruik maken van het systeem als ik op zoek ben naar een kamer, maar ben hierdoor niet verplicht om ook zelf mijn huis ter beschikking van het systeem te stellen. Op deze manier komen we tot een soort “communal shareholding’, een gemeenschappelijk aandeelhouderschap waarbij elke deelnemer kan genieten van de voordelen die het systeem met zich meebrengt. Of zoals Michel Bauwens het verwoordde: “Give a brick, get a house”.

Vier soorten peer-to-peer systemen

Dat we richting een peer-to-peer economie evolueren staat volgens Michel Bauwens buiten kijf. De uitkomst van deze evolutie is echter nog koffiedik kijken. “Je kan het vergelijken met de uitvinding van de boekdrukkunst. Niemand wist wat het gevolg van deze uitvinding ging zijn, maar iedereen wist dat het voor een mondiale revolutie zou zorgen. Volgens mij is de impact van peer-to-peer hiermee te vergelijken.” Aldus Michel Bauwens. Hoewel de uitkomst van deze revolutie nog op zich laat wachten, zijn we toch al in staat om een aantal duidelijke patronen te herkennen via onderstaande grafiek:

Netarchisch kapitalisme

Een goed voorbeeld van netarchisch kapitalisme is Facebook. De bedoeling van Facebook is de peer-to-peer dynamiek van de gebruikers om te zetten in ruilwaarde voor de aandeelhouders. Om die reden kunnen we Facebook als een duidelijk winstgedreven systeem omschrijven. Dit systeem is duidelijk een peer-to-peer systeem omdat gebruikers er gratis gebruik van kunnen maken. Je kan Facebook gebruiken hoe jij dat wil en bent tot niets verplicht binnen het systeem. Het centrale aspect zit hem er in dat je als gebruiker niet betrokken wordt in het ontwerp van het platform én dat je niets te zeggen hebt over de privé data die je ter beschikking stelt op het platform.
Er is steeds een zekere tweestrijd verscholen in dergelijke systemen. Langs de ene kant krijgt de gebruiker de mogelijkheid om gratis van een bepaalde dienst gebruik te maken, langs de andere kant wordt de waarde van het systeem bepaalt door de gebruikers, die er niet voor betaald worden, een systeem waarop veel freemium-modellen gebaseerd zijn.

Verspreid kapitalisme

Verspreid kapitalisme of persoonlijk kapitalisme bestaat uit systemen gebaseerd op individuele kapitaaltransacties zonder monopolievorming. Het merendeel van de peer-to-peer marktplaatsen (vb. Ebay) zijn een vorm van verspreid kapitalisme. Gebruikers kunnen gebruik maken van het systeem om zichzelf te verrijken. Ook de online munt Bitcoin kan gezien worden als een vorm van verspreid kapitalisme.
De manier waarop een verspreid kapitalistisch systeem zich ontwikkelt, hangt af van de intentie van de gebruiker ervan. Zo kan Airbnb door een werkloze gebruikt worden om het wegvallen van zijn inkomen deels te compenseren, maar eveneens door een huisjesmelker die op die manier meer geld kan ontvangen dan via traditionele verhuurkanalen.

Global commons

Een global commons-systeem is een systeem dat op een centrale plaats georganiseerd wordt maar met als doel de gebruikers in staat te stellen van de diensten gebruik te maken. Een goed voorbeeld hiervan is Couchsurfing. De waarde van het systeem wordt gegenereerd door de gebruikers, en output van het systeem staat ook ten dienste van de gebruikers (niet per se dezelfde gebruikers). Couchsurfing is wat Michel Bauwens omschrijft als een globaal-lokaal systeem. Het systeem is wereldwijd universeel, maar de output is erg lokaal gericht.

Lokale veerkracht

In het laatste kwadrant vinden we decentrale doelgedreven systemen terug. Deze systemen bevinden zich traditioneel in de transitie-sfeer. Voorbeelden van deze systemen zijn zaken als stadslandbouwgroepen, buurttuinen, alternatieve (lokale) munten of collectieve aankoopsgroepen. Het doel van deze systemen is het uitbouwen van een veerkrachtige lokale gemeenschap.

Hybride peer-to-peer modellen

Volgens Michel Bauwens kan peer-to-peer in deze vier vormen (of een mix ervan) voorkomen. Hoewel de uitkomst van de peer-to-peer revolutie nog niet vaststaat, meent Michel Bauwens al een duidelijke tendens te herkennen richting decentrale systemen die zich op lokaal niveau manifesteren maar een globale impact inhouden (in principe een mengvorm van global commons met lokale veerkracht).

Eén van de belangrijke uitdagingen waar de peer-to-peer modellen mee te maken hebben, is hoe zij zich kunnen ontplooien binnen het bestaande economisch kader. Vooral peer-to-peer initiatieven, zoals peer-to-peer product design, die kunnen bijdragen tot meer duurzaamheid in het algemeen en duurzaam materialenbeheer in het bijzonder botsen met de realiteit van traditionele businessmodellen. Product-dienst gebaseerde business modellen bieden misschien een uitweg: lees hier onze analyse.

De lezing van Michel Bauwens kan je hier integraal herbekijken.

Het bericht Wat is de peer-to-peer economie? verscheen eerst op Plan C.

Initiatieven als autodelen, couchsurfing, kledingruil en tal van varianten komen overal massaal op. Met de onlangs gelanceerde website www.gedeelddoor.be bundelt Netwerk Bewust Verbruiken de meer dan bestaande 170 ruil- en deelinitiatieven in Vlaanderen en Brussel. Want delen is het nieuwe hebben.

Toegang tot in plaats van bezit

Het concept ‘collaborative consumption‘ – gezamenlijke consumptie – is overal aan een opmars bezig. Burgers komen via lenen, ruilen, delen, huren op een andere manier in het bezit van spullen of diensten. Toegang hebben tot (en het gebruik van) een product wordt op die manier belangrijker en waardevoller dan het product zelf bezitten. Gedeeld:Door geeft een overzicht over alles wat leeft rond consudelen in Vlaanderen. En dat aanbod blijkt heel divers.

Van voeding tot reizen

Hoofdrubrieken op www.gedeelddoor.be zijn Voeding, Wonen, Werk, Mobiliteit, Reizen, Kennen & Kunnen, Goederen & Diensten, Economische modellen en Free Culture. Bij Voeding valt Thuisafgehaald.be op, een concept waarbij je overschotten van maaltijden doorverkoopt aan inwoners uit je buurt. Fablabs zijn dan weer coöperatieve werkplaatsen, waar uitvinders en ontwikkelaars gebruik kunnen maken van een gezamenlijke infrastructuur. Ook weggeefwinkels kennen een opmars. Dat zijn ontmoetingspunten waar je spullen die je niet meer gebruikt heen kan brengen. Iedereen mag de spullen van anderen gratis mee naar huis nemen.

Over Gedeeld:Door

Gedeelddoor.be is een spin-off van de Franstalige website ouishare.be, opgezet door het Franstalige Gsara en onderhouden door écoconso. De Nederlandstalige versie kwam tot stand dankzij Netwerk Bewust Verbruiken, met steun van het Fonds Duurzaam Materialen- en Energiebeheer. De website maakt deel uit van een breder project rond consudelen, waarvoor Netwerk Bewust Verbruiken samenwerkt met Bond Beter Leefmilieu. Later dit jaar vinden in Vlaanderen extra activiteiten rond het thema plaats, waaronder een groot deelevenement in Gent op 22 september 2013.

Dit is een guestblog van An Kokken van www.bewustverbruiken.be

Het bericht Deeleconomie: van consument naar co-sument verscheen eerst op Plan C.