De tijd van de makkelijk winbare grondstoffen is voorbij. Als één van de pioniers heeft Vlaanderen ingezien dat je van ‘afval’ waardevolle grondstoffen kunt maken door rechtlijnige materiaalketens (van grondstof tot afval) om te buigen naar materiaalkringlopen (materiaal blijft materiaal). Om dit te bereiken is het Vlaamse Afvalbeleid omgevormd naar een Materialenbeleid.

Duurzaam omgaan met materialen betekent ook nadenken of het met minder kan. Dit kan bijvoorbeeld door het opzetten van product-dienst systemen, waar niet langer het eigenaarschap centraal staat maar de dienst die het product levert. Stadsfietsen en autodeelsystemen zijn hier een voorbeeld van.

Sociale economie

Hoe past hergebruik van producten nu in dit verhaal? En wat is de rol van de sociale economie hierin? Om dit te achterhalen hebben de Limburgse Kringloopcentra een participatief transitietraject in gang gezet tezamen met een tiental belangrijke stakeholders. De gezamenlijke zoektocht naar de nieuwe rol(len) die de kringloopcentra kunnen vervullen als aanjagers van duurzame innovatie past uitstekend in de klimaatambitie van de provincie Limburg die het project financierde.

Kringwinkels

Duurzaamheid zit reeds diep ingebed in de kern van het bedrijfsmodel van de kringwinkels. Ze verzamelen, herstellen en upcyclen gebruikte goederen en geven deze goederen daarmee een tweede (derde…) leven. Tegelijkertijd stellen ze mensen uit doelgroepen te werk. Dit zijn mensen die niet in het reguliere economische circuit aan een job geraken. Door hun activiteiten creëren kringwinkels dus meerwaarde voor de economie, het milieu en de maatschappij. Zo zamelden de Vlaamse kringloopcentra in 2011, 60.000 ton afgedankte spullen in waarvan ongeveer de helft herbruikt werd. Daarmee werd er ca 52.000 ton CO2 minder uitgestoten, het equivalent van 20.000 privé gezinswagens die een jaar rondrijden.

Transitiepaden

Om een nog grotere bijdrage leveren tot het Limburgse klimaatactieplan, staken de Limburgse kringwinkels de koppen bij elkaar met de Limburgse afvalintercommunale, de provincie Limburg, het Innovatiecentrum Limburg en nog andere stakeholders. Het doel: een gemeenschappelijke toekomstvisie ontwikkelen en transitiepaden identificeren gericht op het verwezenlijken van de visie in de praktijk. Dergelijke denkoefeningen verschaffen namelijk inzicht in welke nieuwe activiteiten en rollen nodig zijn om de visie in de praktijk te realiseren. De resultaten van dit participatief traject worden samengevat in de brochure ‘De Limburgse kringloopcentra maken de cirkel rond. Samen bouwen aan een inclusieve circulaire economie en een klimaatneutraal Limburg’ . De box hieronder geeft de toekomstvisie van de Limburgse kringwinkels weer.

Material & service matchmaker

Maar hoe kan de toekomstvisie nu wortelschieten in de praktijk? Twee mogelijke transitiepaden werden geïdentificeerd in de arenasessies: de ‘material matchmaker’ om materiaalkringlopen te sluiten en de ‘service matchmaker’ om de dienstverlening naar de burger uit te breiden. De ‘matchmakers’ maken als het ware de cirkel rond en zijn gericht op het ‘ontzorgen’ van de consument. Dit wil zeggen dat de kringloopcentra het comfort voor de burger willen verhogen via het aanbieden van samenhangende diensten die de maatschappelijke verduurzaming eenvoudiger maken en dus de ‘zorg’ hiervoor overnemen van de burger. Een nieuwe rol als material match maker of service matchmaker vraagt om een omslag in denken en handelen. In een eerste vervolgtraject wordt het concept material match maker verder geconcretiseerd.

Product-dienstsystemen

Maar ook op vlak van het uitbreiden van de dienstverlening naar de burger ligt heel wat potentieel. Zo wordt de lokale verankering van de kringwinkels als een troef aanzien in het ondersteunen of opzetten product-dienstsystemen. De kringwinkels zijn namelijk gespecialiseerd in het ontmantelen en herstellen van toestellen en deze expertise kan zeer nuttig ingezet worden om de levensduur van toestellen te verlengen. Een voorbeeld hiervan is het succes van repaircafe’s, die vaak ondersteund worden door de lokale kringwinkel. Het verder uitwerken van het concept van diensten match maker kan bovendien aanleiding geven tot een verdere uitbreiding van de activiteiten portfolio en potentieel nieuwe rollen voor de kringwinkel aanreiken. Denk hierbij aan het opzetten van de dienstverlening van nieuwsoortige uitleendiensten zoals een tuingereedschapbibliotheek.

Pioniers

Tot slot, sociale ondernemingen zoals de kringwinkels kunnen beschouwd worden als pioniers naar een nieuwe economie. Hun bedrijfsmodel draait niet enkel op winst in de conventionele vorm. Zij streven naar een gedeelde meerwaarde voor de economie, het milieu en de maatschappij en herdenken de manier waarop we zaken doen:

• Van waarde ontlenen naar waarde creëren
• Van probleemverschuivend naar probleemoplossend from exploitation to cooperation
• Van exploitatie naar cooperatie
• Van lineair naar cyclisch
• Van last voor de klant naar ontzorgen

Leen Gorissen, Researcher bij VITO

Lees hier rapport van Vito: De Limburgse kringloopcentra maken de cirkel rond

Het bericht Worden Limburgse kringwinkels ‘material & service matchmakers’? verscheen eerst op Plan C.

Een product-dienstcombinatie is een ondernemingsmodel waarin toegevoegde waarde wordt gerealiseerd door zuivere productverkoop uit te breiden met – , of  te vervangen door – de levering van aanverwante diensten. Doorgaans worden hier drie soorten in onderscheiden:

• Productgeoriënteerde PDC: de firma verkoopt producten aan klanten en biedt hierbij een of meerdere diensten aan. De klant wordt dus eigenaar van het product. Aanvullende diensten kunnen bijvoorbeeld een garantieperiode, een opleiding, gegarandeerde inruilwaarde of een onderhoudsplan zijn.
• Gebruiksgeoriënteerde PDC: de firma verleent de klant het gebruik van het product, maar blijft er zelf eigenaar van. Een voorbeeld is verhuren of leasen. De klant betaalt een som voor een vooraf bepaalde periode waarin hij zelf het product kan gebruiken. Daarna kan een andere klant ermee aan de slag.
• Functiegeoriënteerde PDC: de firma voorziet vanuit haar expertise in een oplossing voor een specifieke nood van de klant. De klant betaalt hiervoor op basis van prestaties; de firma blijft eigenaar van het product.

Altijd milieuvriendelijker?

In de literatuur worden product-dienstcombinaties vaak aangewezen als een oplossing om de milieu-impact van producten significant te verminderen. Het is namelijk een manier om economische groei te ontkoppelen van het steeds stijgende materiaalverbruik door het verkopen van – en afdanken van – steeds grotere volumes aan producten. Een product-dienstcombinatie is echter niet noodzakelijk milieuvriendelijker dan het verkopen van een product.

Een voorbeeld van zo’n misconceptie is dat aanbieders van gebruiksgeoriënteerde of functiegeoriënteerde PDC’s de verantwoordelijkheid voor hun producten blijven dragen tijdens de afdankingsfase, omdat ze eigenaar blijven van hun producten. Dit zou betekenen dat de producten op een verantwoorde manier worden afgedankt (bijvoorbeeld een leasewagen). In de praktijk worden de bijna versleten producten verkocht aan de hoogste bieder.

De boodschap is dus dat een PDC een veel groter potentieel tot ecologisch voordeel biedt dan traditionele verkoop van producten, maar alleen als hiermee rekening gehouden is in het achterliggende business plan en productontwerp.

9 voordelen van product-dienstcombinaties

1. Zowel bedrijf als klant kunnen genieten van een groener imago.
2. Producten kunnen door meerdere klanten sequentieel gebruikt worden. Er is dus minder materiaal nodig, waardoor de prijs voor de klant lager kan liggen dan bij traditioneel productbezit.
3. Het product blijft eigendom van de firma gedurende de hele levenscyclus. Omdat je er als bedrijf baat bij hebt dat producten zo veel en zo lang mogelijk gebruikt worden, doe je er het best aan de producten te ontworpen met gemakkelijke reparatie of restauratie in gedachten. Daardoor gaan de producten langer mee en zijn er dus minder van nodig om dezelfde behoefte te vervullen als in een klassiek ondernemingsmodel. Dit biedt een economisch en uiteraard ook een ecologisch voordeel. Het verlies in jobs door de verminderde productiehoeveelheid wordt gecompenseerd door de extra banen die nodig zijn voor dienstverlening.
4. Producenten kunnen product-dienstcombinaties van grotere waarde bieden (waarin performantie, kwaliteit en duurzaamheid gegarandeerd zijn), waardoor ze zich makkelijker kunnen onderscheiden van concurrenten die enkel een product aanbieden.
5. Niet alleen tijdens het gebruik zijn de producten eigendom van de firma, maar ook bij afdanking behoud je de controle. Dit wil zeggen dat je erg makkelijk de nog werkende onderdelen kunt recupereren en hergebruiken en de materialen kunt recycleren voor hergebruik. De totale kosten voor aankoop van materialen en productie kunnen hierdoor gevoelig dalen.
6. De klant hoeft de verantwoordelijkheden die het productbezit met zich meebrengt niet te dragen (onderhoud, eventuele belastingen,…) en kan zich dus beter op zijn kerncompetenties toeleggen.
7. PDC’s zijn uitermate geschikt om tot marktverbreding te komen: ze vergroten de omzet door nieuwe diensten te ontwikkelen die gebaseerd zijn op de huidige kennis en expertise van de onderneming. Zo kun je je richten op de marktsegmenten die niet tot aankoop overgaan vanwege allerlei drempels die ze daartoe ondervinden, bijvoorbeeld hoge aankoop- of investeringskosten, lage gebruiksfrequentie, hoge productcomplexiteit met als gevolg nood aan training, consultancy voor optimaal gebruik, moeilijk onderhoud, onvoorspelbare kosten,…. Deze drempels zijn natuurlijk erg productspecifiek. Het komt erop aan ze te identificeren voor je product en vervolgens te kijken welke dienstverlening hiervoor een oplossing kan bieden.
8. Nauwere betrokkenheid van de producent bij de gebruiksfase van het product in de vorm van samenwerking met de klant biedt unieke kansen voor beter inzicht in product- en dienstoptimalisatie.
9. Product-dienstcombinaties vormen doorgaans langere stabielere overeenkomsten, die een beter voorspelbare cashflow genereren en bovendien voor een betere klantenbinding staan.

Ondanks alle potentiële ecologische en economische voordelen die PDC’s bieden zijn er slechts weinig Belgische bedrijven die de stap zetten om ze toe te passen.

7 drempels voor de introductie van product-dienstcombinaties

Het toepassen van een product-dienstsysteem brengt doorgaans een hogere organisatorische complexiteit met zich mee, wat vele producenten afgeschrikt. Hierna vind je de meest voorkomende innovatiedrempels.

1. Niet alle producten zijn geschikt. Dit is een veel voorkomende barrière. Ik ben bijvoorbeeld nog geen bedrijf tegengekomen dat de verf die tegen uw muur hangt aan u wil leasen. (En al evenmin iemand die bereid is om hiervoor een contract te tekenen…). Goedkope producten en producten met een erg lange (onvoorspelbare) levenscyclus (zoals vb. bouwmaterialen) zijn nu eenmaal niet evident om in een zelf beheerde materialenkringloop te steken. Toch kan ook een verfhandelaar zijn omzet vergroten door extra diensten te leveren die passen in een groter systeem: bijv. door het verhuren van verf “kits” met een professioneel spuitsysteem, plastic afdekzeilen, mengbakken, expertise… En het terugnemen van verfoverschotten en containers voor recyclage.
2. Gebrek aan vertrouwen tussen klant en leverancier. Dit probleem kan opgelost worden door garanties aan te bieden, bijvoorbeeld een gewaarborgde besparing voor de klant of resultaatgerichte contracten. Om zeker te zijn dat je de garanties kunt nakomen, kan het aantrekkelijk zijn om een aantal taken die normaal door de klant worden uitgevoerd over te nemen, zoals onderhoud, upgrading en het beheer na afdanking. Een mooi voorbeeld hiervan is performance contracting bij renovatie van kantoorgebouwen, waarbij geen isolatie wordt verkocht maar de garantie dat er na de renovatie een verbetering zal zijn op het vlak van energie-efficiëntie.
3. Nieuwe risico’s. Mensen zijn het gewoon eigenaar te zijn van een product. Voor velen betekent het dan ook een grote stap om de overgang te maken naar een product-dienstcombinatie. Als verstrekker van de dienst kun je die vrees wegnemen door garanties te bieden in het contract. Als producent beheers je door je productkennis de risico’s van het product beter dan je klant, ook in de gebruiksfase. Bovendien kun je er beter mee omgaan als er toch iets fout gaat (diagnose, vervanging, reparatie…). De kans dat er iets misgaat (schade door verkeerd onderhoud, boetes door inbreuken op de regelgeving, enzovoort) is bovendien kleiner wanneer je hier zelf verantwoordelijk voor bent, bijvoorbeeld door preventief onderhoud. Deze risico’s zullen door je klant als groter gepercipieerd worden dan door je eigen bedrijf. Dit betekent dat je winst kunt maken door deze risico’s tegen een voor de klant aantrekkelijke prijs op je te nemen.
4. Nood aan een gedeelde visie. Hoe meer de zakenrelatie tussen bedrijven gebaseerd is op langdurige samenwerking (partnerschap), hoe groter de nood aan een gedeelde visie. Succesvolle PDC-aanbieders bieden een welomschreven en makkelijk implementeerbare manier van samenwerken aan. Het is dus belangrijk om vooraf veel aandacht te besteden aan het ontwikkelen van een optimale samenwerkingsvorm. Misschien kun je wat dit betreft ook leren uit de ervaringen die je zelf al hebt opgedaan als klant van een PDC.
5. Inertie. Veranderingen vragen tijd en inspanning om zich te voltrekken; het kan gebeuren dat klanten hun beleid moeten wijzigen. Om de doorlooptijd te verkorten kun je publiek toegankelijke businesscases publiceren die aantonen hoe jouw ondernemingsmodel inspeelt op de noden van klanten (en beleidsmakers). Het is aan te bevelen om met een zo eenvoudig mogelijk ondernemingsmodel te beginnen, waarin je kleine winstkansen laat liggen ten behoeve van eenvoud, tenminste tot de markt gewend geraakt is aan het model.
6. Transactiekosten. Aan een PDC-deal zijn doorgaans veel hogere transactiekosten verbonden dan aan een gewone verkoopdeal. Soms gaat het om (grote) gezamenlijke investeringen en wordt er een complex samenwerkingscontract opgesteld. Het is dan ook vaak moeilijk om complexe PDC-deals over te brengen aan klanten. Het kan helpen om neutrale promotors (kennisinstellingen, sectorfederaties) zonder winstkenmerk in te schakelen om de inhoud ervan toe te lichten. Ook hiervoor kun je gebruikmaken van concrete businesscases om de positieve effecten te belichten.
7. Nieuwe infrastructuur. Het kan grote veranderingen met zich meebrengen om een PDC te implementeren. Vaak is er nood aan een nieuwe infrastructuur. Door de nauwere samenwerking met klanten is een gecentraliseerde aanpak niet opportuun. Vaak zijn er lokale hubs (inzamelpunten, onderhoudswerkplaatsen…) nodig, wat duur is in de opstartfase. Succesvolle PDC-aanbieders gebruiken daarom vaak bestaande netwerken om investeringen en risico’s onder controle te houden (bijvoorbeeld samenwerken met supermarkten om gebruikte batterijen in te zamelen). Het kan ook helpen om je te beperken tot kleine marktsegmenten, tenminste in de opstartfase.

Tips voor een succesvolle product-dienstcombinatie

1. Zoek naar opportuniteiten om gewenste resultaten in plaats van producten te verkopen (denk bijv. aan de verfhandelaar).
2. De relatie tussen bedrijf en klant speelt een sleutelrol in het ontwerpen van een effectieve PDC en het systeem er rond. Betrek je klant erbij, vanaf het begin van het ontwerpproces van zowel product als dienst. Dit is essentieel om het geheel af te kunnen stemmen op de noden van de gebruikers.
3. Houd er rekening mee dat gebruikers niet altijd even goed zorg dragen voor leaseproducten als voor producten die ze zelf bezitten. Je kunt incentives aanbieden voor het zorgzaam omgaan met producten, waar zowel de gebruiker als je eigen bedrijf voordeel bij hebben.

Benjamin Vanelslande, KU Leuven Materials Research Centre

Voor meer inspiratie rond het toepassen van businessmodel-, product-, proces-, en materiaalinnovatie binnen uw bedrijf kan u terecht in het boek “Innoveren met materialen” en op de OpenRaam website (www.openraam.eu). Voor meer informatie specifiek rond PDC’s heeft OVAM volgende studie gepubliceerd: “Producten worden diensten: een duurzame waardepropositie voor Vlaanderen” (2010)

Het bericht Voordelen en drempels van product-dienstcombinaties verscheen eerst op Plan C.

Toen ik op kampeerterrein van Rock Werchter liep – vlak ná het festival – en daar een waar slagveld aan achtergelaten kampeermateriaal zag liggen, ging mijn ecologisch hart bloeden. Ik besloot Sheltercare op te richten en dus zelf tentenfabrikant te worden. Hier is waarom.

Wat is het probleem eigenlijk? Waarom zelf tenten fabriceren? Mensen die nu kamperen op festivals, nemen liefst een spotgoedkope – oncomfortabele tent mee. Om verschillende redenen: veel tenten raken beschadigd – dat doet met een goedkope tent minder pijn. Daarnaast zijn vele festivalgangers geen echte kampeerders. Ze gebruiken hun tent uitsluitend die paar dagen per jaar tijdens het festival.  Waarom zouden ze dan een dure, kwaliteitstent meenemen? Eens het festival gedaan is, dumpen ze de tent. Volgens onze berekening gaat het alleen al in Europa over honderden tonnen kampeerafval.

Niet bewust van impact

De festivalgangers zijn heus niet kwaadwillig. Ze zijn zich in veel gevallen niet bewust van hun impact. Bovendien vaak zijn ze doodmoe aan ’t einde van het festival wat niet aanzet tot helder denken. Standaard zijn de stoffen van tenten ook niet recyclebaar. Ze bestaan uit zoveel verschillende materialen dat recycleren een aartsmoeilijke opdracht wordt.

Hier en daar is er al tentenverhuur maar meestal wordt er niet gewerkt met degelijk materiaal. Liefst nog worden de tenten na het festival meegegeven met de huurders.

De perfecte festivaltent

Daarom hadden we het idee om degelijke tenten te verhuren. Tenten die jarenlang meegaan en op verschillende festivals worden gebruikt. Tenten die ook makkelijk kunnen worden uitgerust met een degelijke matras en eventueel slaapzak. De tenten die we bij Sheltercare ontwikkelen hebben heel wat voordelen voor de festivalgangers én voor de organisatie.

De festivalgangers krijgen een comfortabel ruime tent met slaapmat. Niet meer zeulen van de parking tot de camping met allerlei materiaal. Niet meer opzetten en terug afbreken. Gewoon genieten in een veilige tent.

Ook voor de festivalorganisator zijn er heel wat voordelen. Ze bieden een mooie extra service aan de festivalgangers. Er kunnen meer tenten op de weide gezet worden terwijl de veiligheid verhoogt. Er kan immers een duidelijke brandgang gemaakt worden tussen de tenten. Mensen komen met minder bagage aandraven wat openbaar vervoer vereenvoudigd. De ecologische voetafdruk van het festival wordt kleiner.

We hebben bij Sheltercare een uniek systeem ontwikkeld dat toelaat om met een beperkte groep mensen op dag 1.000 tenten op te zetten en even snel terug af te breken. De tenten zijn onderhoudsarm en houden schimmelvorming langer tegen dan andere modellen.

“Leven-na-de-dood” scenario

We zijn er ons van bewust dat ook onze tenten na enkele jaren rijp zullen zijn voor het stort. Er zijn een drietal redenen: slijtage, veranderende noden van festivals maar ook omdat de klant ze gewoon beu is. Daarom maken we nu werk van een “leven-na-de-dood” scenario. Ook al heeft dat financieel voor ons geen direct nut, we zijn er van overtuigd dat we onze verantwoordelijkheid in de keten niet stopt aan de afvalcontainer. Pas als we als rendabel bedrijf zowel een positieve impact hebben op het sociaal ecologische systeem als een meerwaarde betekenen voor onze klanten, kunnen we onszelf succesvol noemen.

Helaas – onze tenten gaan pas de volgende festivalzomer in productie. Daarom deze kleine smeekbede… dump je tent niet wanneer de beats stoppen. Love your tent!

Jakob De Proft

www.sheltercare.info
info@sheltercare.info

Het bericht Sheltercare: “Koester je festivaltent!” verscheen eerst op Plan C.

Product-dienst combinaties en peer-to-peer: De ene het verdienmodel, de andere het ontwikkelmodel op weg naar duurzaam materialenbeheer? Tijdens de workshop rond peer-to-peer met Michel Bauwens, gingen we op zoek naar de mogelijke koppeling met product-dienst combinaties. We tastten zo het terrein af aan de hand van de voorbeelden Qolors, Etsy en Patagonia.

Peer-to-peer (P2P) is een vorm van ontwikkeling die gerealiseerd wordt door ‘gelijken’ in een open netwerk wars van bureaucratische structuren. Het bekendste model is Wikipedia waarbij een heterogene en continu van samenstelling wisselende groep mensen zonder betaald of gemanaged te worden de grootste, belangrijkste en meest uitgebreide encyclopedie ooit heeft gemaakt. Elke seconde wordt een nieuwe versie gepubliceerd. Dit peer-to-peer concept is ook zeer succesvol in software ontwikkeling. En tot recent leek het ook tot deze vormen van immateriële samenwerking beperkt te blijven.

Lokale productie op maat

Echter, nieuwe technologische ontwikkelingen zoals additive manufacturing die het toelaten om hoogtechnologische producten op lokale schaal en in kleine oplage goedkoop te produceren, lijken ook de maakindustrie vatbaar te maken voor een peer-to-peer (r)evolutie. Een voorbeeld is de Wikispeed auto. Een auto ontwikkeld door peers die allen gepassioneerd zijn door de uitdaging om de ‘ultieme’ auto te bouwen. Samen hebben ze, een auto ontwikkeld die mooier, goedkoper en veel milieu-vriendelijker is dan het gemiddelde toonzaalmodel. Nieuwe technologieën laten toe om deze in kleine hoeveelheden lokaal te produceren.

Dominant model: meer verkopen

Het Wikispeed voorbeeld laat zien dat peer-to-peer product ontwikkeling kan leiden tot veel duurzamere producten. Echter bij het vermarkten zullen deze producten botsen op de wetten van de huidige dominante businessmodellen. In dat model maakt een producent een product en verkoopt dit aan een consument. Hoe meer producten hij kan verkopen, hoe groter zijn omzet en winst. Producten met een lange levensduur of een hoge mate van modulariteit – om hen bijvoorbeeld aan te passen aan nieuwe technologische ontwikkelingen – zijn binnen dit kader weinig interessant.

Naar product-dienst-combinaties

Peer-to-peer laat ons toe om op een ongelooflijk goedkope en effectieve manier de beste producten te ontwerpen maar het business model vormt een drempel om ze ook effectief marktwaardig te maken. Hier kunnen product-dienst-combinaties (PDC) misschien de oplossing bieden. PDC’s zijn businessmodellen waar minstens een gedeelte van de (markt)waarde gerealiseerd wordt door een aan het product gelinkte dienst aan te bieden. Zo zijn er PDC’s te bedenken waarbij het product geen eigendom meer is van de consument maar dat hij wel geniet van de dienst die het product hem kan bieden. Een eenvoudig voorbeeld is het ontlenen van een boek uit de bibliotheek. De lezer kan het boek lezen zonder het zelf te bezitten. Ook voor auto’s bestaan businessmodellen waarbij de consument zelf niet langer ene auto bezit maar er over kan beschikken wanneer het hem uitkomt. In Vlaanderen zijn Cambio en Autopia bekende voorbeelden. De opkomst en verspreiding van internet heeft het mogelijk gemaakt dat zulke huur of deel-oplossingen zeer lage organisatie- en transactiekosten bevatten wat hen economisch interessant maakt.

De functie is de waarde

Vanuit duurzaamheidsoogpunt hebben deze PDC’s het voordeel dat zij een aantal prikkels verleggen. Indien een producent geld verdient aan de functie die producten leveren en niet meer aan het product zelf, dan heeft hij er geen baat mee dat zijn producten snel verouderen, uit de mode zijn of helemaal niet meer werken. In dit model wordt het dus wel aantrekkelijk om een wikispeed auto te kunnen betrekken in je te vermarkten dienst.

Volgens Michel Bauwens (P2P foundation) kan je P2P  initiatieven indelen volgens de as winstgedreven versus doelgedreven en volgens de as centraal versus decentraal georganiseerd. In de blogpost Wat is de peer-to-peer economie? vind je een uitgebreide uitleg over deze indeling. Naar aanleiding van de workshop met Michel Bauwens hebben we een aantal initiatieven met P2P eigenschappen bestudeerd: Patagonia, Qolors en Etsy (Klik om een .doc met beschrijving te downloaden). In de onderstaande figuur zie je hun positionering volgens de P2P-indeling van Michel Bauwens.

Deze initiatieven vinden een evenwicht tussen hun doel- en winstgedreven karakter. Ze hebben elk een verdienmodel dat hen toelaat om hun doelgedreven activiteiten te realiseren binnen een marktcontext.

• Patagonia: aanbieden duurzame outdoor kledij die mee er voor zorgt dat er nog ‘outdoor’ is
• Qolors: duurzame dameskledij aanbieden
• Etsy: community van kunstenaars, makers, verzamelaars die kunst, juwelen, kledij ontwerpen, maken en vermarkten

Bij Patagonia en Etsy is het het verdiensten van het businessmodel dat toelaat om de gestelde doelen te realiseren. Zo biedt Patagonia hersteldiensten aan en een marktplaats voor 2^e handskledij met kwaliteitswaarborg. Hierdoor kunnen zij hun charter met de consument ‘om geen nieuwe kleren meer te kopen’ ook daadwerkelijk aangaan. Etsy lijkt op het eerste zicht een gewone marktplaats maar biedt meer diensten dan dat. Het is ook een lerend netwerk waar informatie uitgewisseld wordt over het maken van kunst, kledij, juwelen, etc. Mensen met gelijke interesses vinden er elkaar en er worden ook heel wat offline events georganiseerd. De markplaats laat toe om deze P2P werking gefinancieerd te krijgen (per verkocht product dient een fee betaald te worden).

Het bericht Krachtige koppeling: peer-to-peer en product-dienst combinaties verscheen eerst op Plan C.

De twee transitienetwerken DuWoBo en Plan C slaan de handen in mekaar en organiseren op 18 juni samen de workshop ‘De bouwsector staat tot uw dienst’. Aanleiding om ook in Vlaanderen eens na te gaan hoe product-dienstsystemen, waar Plan C een heel jaar rond werkt, kunnen worden aangewend in de woon- en bouwsector. Hoe kunnen we, aanvullend op duurzaam bouwen, renoveren en cradle-to-cradle design, product-dienstsystemen ontwikkelen die duurzaam zijn?

Plan C werkt in 2013 een jaar lang rond product-dienstsystemen omdat ze het potentieel hebben om het materialenverbruik te verduurzamen. Bij een product-dienst systeem wordt het nut van een product en de toegankelijkheid ervan boven het bezit geplaatst. De focus ligt m.a.w. op de functionaliteit en niet op eigendom van een goed. Typisch behelst dit het tegen het licht houden van het geldende businessmodel of werksysteem. Eén van de bekendste pleitbezorgers van een dergelijke duurzame paradigma-shift in de bouw is de in Nederland gevestigde Duitse architect Thomas Rau.

Licht, geen armaturen

“Bij RAU zijn wij alleen geïnteresseerd in voldoende verlichting in het kantoor, niet in het bezitten van de verlichtingsinstallatie. Vanaf nu betalen wij alleen voor de prestatie ‘verlichting’ en niet meer voor de toegepaste grondstoffen in de producten”, stelt Rau. EcoNation bewandelt met de ‘Lightcatcher’ lichtkoepels precies diezelfde piste en won daarmee al tal van internationale prijzen.

Groen leasen

Voor bedrijven die kantoren huren, is groen leasen een interessante eerste opstap om zich op die wijze te organiseren. Hierbij kan de huurder bijvoorbeeld een vast maandelijks bedrag aan de verhuurder betalen voor energie, water, warmte, licht en materialen. De verhuurder op zijn beurt kan dit vast bedrag investeren in energiezuinige producten om zo de energievraag van het kantoor te drukken. Op die manier is de huurder steeds zeker van de totale kost én kan de verhuurder een hogere opbrengst genereren met de verhuur. De incentive tot meer duurzaamheid komt op deze manier expliciet bij de verhuurder te liggen, die tegelijk beschikt over de mogelijkheden en middelen om tot actie over te gaan.

Inrichting

Eens het kantoor is gehuurd, moet het ook ingericht worden en ook hier bestaan interessante nieuwe product-dienstsystemen voor. Zo herstelt en verhuurt Nearly New Office Facilities bijvoorbeeld oude en reeds gebruikte kantoorinfrastructuur. De meubels blijven in eigendom van NNOF, waardoor ze nadien, als ze vervangen worden, snel uiteen gehaald en hersteld kunnen worden.

Ook tapijtenfabrikant DESSO werkt voor hun cradle-to-cradle tapijt met een product-dienstcombinatie. Tapijttegels kunnen gehuurd in plaats van gekocht worden, en extra diensten zoals vervanging van bepaalde tegels, onderhoud, verandering van kleur in een kantoor,… kunnen zo aangeboden worden.

18 juni: De bouwsector staat tot uw dienst

De workshop ‘de bouwsector staat tot uw dienst’, die op 18 juni doorgaat in Centrum Duurzaam Bouwen te Heusden-Zolder, heeft tot doel om in een beperkte groep de mogelijkheden en opportuniteiten van product-dienstsystemen in de bouwsector te verkennen.

In het najaar voorzien DuWoBo en Plan C in een vervolgtraject waarbij het de bedoeling is om te komen tot concrete en praktijkgerichte voorstellen van vernieuwende experimenten of projecten.

Meer info en inschrijven voor de workshop kan hier.

Het bericht De bouwsector staat tot uw dienst verscheen eerst op Plan C.

Op verschillende bedrijventerreinen in West-Vlaanderen worden projecten uitgevoerd die kaderen binnen de call Bedrijventerreinmanagement van het Agentschap Ondernemen (juni 2010). Hierbij zijn zowel de terreinbeheerders, de lokale overheden, als de bedrijven zelf betrokken. Vaak is een parkmanager de drijvende kracht binnen die projecten. De POM West-Vlaanderen ondersteunt met het EHBTM project (Eerste Hulp bij Bedrijventerreinmanagement) de verschillende projecten. De oprichting van een bedrijventerreinvereniging wordt gefaciliteerd, er is ondersteuning bij een waaier van duurzame acties, en er wordt ervaringsuitwisseling georganiseerd tussen de verschillende bedrijventerreinen.

In dit kader organiseerde de POM West-Vlaanderen op 19 april een korte EHBTM-workshop  ’Delen is het nieuwe hebben’. Doelgroep bij deze workshop waren de parkmanagers, die allen zeer nauw betrokken zijn bij het respectievelijke terrein. Na een korte toelichting over het Vlaams Materialenprogramma kwamen drie sprekers aan bod die een concrete tool voorstelden waarbij het delen van materiaal/diensten op een bedrijventerrein mogelijk wordt.

Hanke Mauser van Floow2 (foto) bracht een bevlogen pleidooi voor de omschakeling van het ‘hebben-denken’ naar ‘delen-denken’.  De business-to-business marktplaats waarop bedrijven en instellingen materieel, maar ook kennis en kunde van medewerkers onderling kunnen delen (huren/verhuren) werd hierbij toegelicht. Het publiek was duidelijk geboeid en nieuwsgierig naar de toepassing op een bedrijventerrein.

Véronique De Kinder van de POM West-Vlaanderen gaf toelichting bij de nieuwe tool ‘vergaderen in West-Vlaanderen’, ontwikkeld door de POM in het kader van Actie voor Starters. Er werd een blik achter de schermen van deze toepassing gegund, om een realistisch beeld te geven van dergelijk initiatief. De vraag kwam algauw van uit het publiek wie allemaal vergaderzalen zou kunnen toevoegen aan deze site.

Als laatste spreker bracht Angelo Meuleman het verhaal van Taxistop met zijn vele initiatieven. Hoofdbrok was de praktische uitwerking van carpoolen op een bedrijventerrein. Er waren heel wat vragen naar hoe men werknemers kan motiveren – carpoolen wordt al langer gepromoot maar de drempel blijft hoog. Taxistop heeft recent een fiscale tool ontwikkeld waarmee de bedrijven actief ondersteund worden bij de implementatie van hun carpoolbeleid. Uit de geanimeerde vragen bleek duidelijk dat hier nog heel wat onwetendheid is bij menig fiscaal specialist.

Dit is een guestblog van Sofie Vander Plaetse van POM West-Vlaanderen.

Het bericht ‘Delen is het nieuwe hebben’ voor bedrijventerreinen verscheen eerst op Plan C.

“Design is beter een gemeenschapsgoed”, zegt Michel Bauwens. Open design, waarbij een gemeenschap parallel producten en diensten ontwikkelt, kan niet alleen snel resultaat leveren maar is typisch ook duurzamer. Dat is alvast één les die we onthouden van de boeiende workshop met Michel Bauwens (P2P Foundation) die shiftN en Plan C samen organiseerden. Je kan zijn lezing hier integraal bekijken.

In een brandweerkazerne in Livermore, Californië, doet een gloeilamp na 112 jaar gebruik nog steeds trouw dienst. “Vertel me waar ik die lamp kan kopen”, stelde Michel Bauwens vorige vrijdag de vraag want het lijkt een lang vervlogen droom dat producten worden gemaakt om tientallen jaren te functioneren. Want wat is heden het eerste doel van de lampenproducent? Meer lampen verkopen.

Planned obsolescence

Het is de bestaansreden voor ‘planned obsolescence’ of geplande veroudering, een industriële design strategie waarbij op voorhand wordt bepaald hoe lang een product of gebruiksvoorwerp mag meegaan. Meteen wordt zo bepaald hoe vaak de consument een nieuw model koopt. Zo is de oplaadbare batterij, die met de tijd aan kracht verliest, bij heel wat apparaten niet te vervangen zonder interventie van de fabrikant. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Apple iPod. Het is vaak geciteerde aanleiding voor de aankoop van het laatste nieuwe model van een bepaald product.

Peer-to-peer

Michel Bauwens stelt dat peer-to-peer processen toegepast op de design van producten, logischerwijze leidt tot duurzamere producten. Peer-to-peer samenwerking is het bekendst van Wikipedia, de website waarop duizenden auteurs encyclopedie-artikels invoeren om te komen tot een encyclopedie die alle andere in de vergetelheid duwt. Ander bekend voorbeeld is de software Linux die volledig gratis en open source wordt ontwikkeld door programmeurs overal in de wereld. Die manier van massaal parallel programmeren is zo krachtig dat IBM het helemaal heeft omarmd en haar Linux-code is beginnen delen en tegelijk mee profiteert van de kennis van de hele Linux-community.

Toegepast op design

Een designer-community, bestaand uit mensen die mekaar niet kennen, is gericht op het ontwikkelen van het best mogelijke product en houdt dus in de eerste plaats rekening met de gebruikswaarde en niet zozeer de handelswaarde (of ruilwaarde) ervan. De betrokken designers werken mee omwille van een intrinsieke motivatie, hun werk strekt tot eer, erkenning van hun peers en de verwondering bij een knappe oplossing voor een specifiek probleem. Bovendien beoordelen de designers elkaars werk op kwaliteit. Er is geen ander controlerend hiërarchisch orgaan dan de gemeenschap van peers. In zo’n proces maken concepten als planned obsolescence veel minder kans.

Waardecreatie

Een Canadees peer-to-peer bedrijf dat sensoren ontwikkelt, Sensorica, neemt dat bijna letterlijk en laat de ontwikkelaars elkaar karma-punten geven op basis van de merite van hun werk. Wie het meeste karma heeft, krijgt ook een groter aandeel in de opbrengst van de verkoop. Op deze wijze blijft de intrinsieke kracht van het peer-to-peer model – waarbinnen de functie of gebruikswaarde primeert op de handelswaarde – gevrijwaard maar kunnen deelnemers er ook iets aan verdienen. Een boeiend experiment dus dat hoopt de tegenstelling tussen gebruikswaarde en handelswaarde op te lossen, aldus Michel Bauwens.

Traag?

Maar is zo’n peer-to-peer design dan geen langdradig proces? “Hoeft niet”, zegt Michel Bauwens en hij citeert het voorbeeld van Wikispeed. Dat is een peer-to-peer designproject dat er in slaagde op 3 maanden tijd een zeer zuinige sportwagen te ontwikkelen. Geef design en ontwikkeling van je producten aan de gemeenschap en je zal betere, duurzamere producten krijgen, lijkt Michel Bauwens te willen zeggen.

Noot: Wie de website van de kazerne in Livermore bezoekt, kan via de webcam live naar de brandende lamp kijken. Er staat een toepasselijk commentaar bij: dat ze sinds kort weer ‘live’ zijn met een nieuwe webcam omdat de vorige na drie jaar de geest gaf. Wat een contrast!

Het bericht Michel Bauwens: “Peer-to-peer design is snel en duurzaam” verscheen eerst op Plan C.

Tussen zuivere producten aan de ene kant en zuivere diensten aan de andere zit een waaier aan product-dienst-combinaties. Poolen, sharen, leasen, outsourcen … het zijn maar enkele van de vele denkbare product-dienst-combinaties. In bovenstaande infografiek deed Plan C-programmamanager Peter Stouthuysen een eerste worp om de combinaties systematisch in kaart te brengen. Plan C wil dit jaar die product-dienst-combinaties identificeren met het grootste potentieel om duurzame waarde te creëren in de opkomende kringloopeconomie. We luisterenden tijdens de lancering van ons jaarthema ‘Tot uw dienst’ al naar de inspirerende voorbeelden van Taxipost, Floow2, EcoNation and TaBaChem (Take Back Chemicals). We wagen ons al aan een eerste conclusie. Wie duurzaam wil ondernemen heeft een kleine portie durf nodig. Het lef om traditionele business modellen op hun kop te zetten en waarde-creatie door een nieuwe bril te bekijken.

Het bericht Infografiek: wat zijn product-dienst systemen? verscheen eerst op Plan C.

Met betrekking tot mobiliteit is de visie van Taxistop steeds dat men met minder vervoersmiddelen, meer mensen kan vervoeren en dat men minder vervoersmiddelen nodig heeft als ze beter aangewend worden. Dezelfde visie wordt ook gehanteerd met  huizen en toerisme. Door particuliere woningen of kamers aan te bieden als verblijfsaccommodatie worden ruimte en middelen efficiënter aangewend.

De doelstelling van Taxistop is uiteindelijk de visie ‘meer met minder’ om te zetten in concrete, innovatieve projecten. Taxistop ging van start met het organiseren van liften op straat. Later ontstond een carpooldatabank, gepromoot via wekelijkse radioboodschappen. Sinds de invoering van internet kwam het gebruik van verschillende diensten in een stroomversnelling: Zo biedt Taxistop verschillende carpoolwebsites aan: www.eurostop.be, www.eventpool.be, www.carpoolplaza.be. Taxistop dacht ook na over het vullen van lege plaatsen in vliegtuigen, en lag zo aan de basis van het last-minute concept via Airstop.

Aangezien auto’s 95% van hun tijd stil staan, bleek die onderbenutte capaciteit ook een interessante grondstof voor een nieuw project rond autodelen. In 2002 ging Taxistop daarom in zee met het Duitse cambio om ook in België van start te gaan met autodelen. Taxistop bouwde de jaren nadien een structuur uit met de verschillende openbaar vervoeraanbieders in België om samen een waardig alternatief voor autobezit te bieden en het autogebruik te doen dalen. Inmiddels is cambio in belgië een gezond bedrijf, met zo’n 16.000 gebruikers.

Ook vrijetijd en engagement kan als grondstof dienen om meer te doen met minder. Via de Minder Mobielen Centrales van Taxistop worden jaarlijks 30.000 mobiliteitsbehoeftigen vervoerd door 3000 vrijwilligers met hun privéwagen. Een heel efficiënte oplossing voor een belangrijke mobiliteitsbehoefte.

Taxistop is wereldwijd een pionier om van delen een economisch model te maken. Sinds 2010 spreekt men over een trend: Collaboratieve consumptie. Delen, ruilen, … is populairder dan ooit, mede door de technologische mogelijkheden en sociale media. De doelgroep die zich hier het meest toe aangesproken voelt zijn de millennials: GeneratieY. Een generatie die nog moest geboren worden toen Taxistop werd opgericht.

Het is daarom dat Plan C hen heeft gevraagd een beetje van hun kennis te delen bij de lancering van ons jaarthema ‘Tot uw dienst’. Dat gebeurt dinsdag 26 februari om 15 uur in KBC Auditorium in Brussel. Gratis inschrijven kan nog via onze agenda. 

Het bericht Taxistop, pionier van de collaboratieve economie verscheen eerst op Plan C.

EcoNation is een Gents bedrijf dat ecologische daglichtoplossingen aanbiedt. Zij zijn de ontwerpers van de LightCatcher, een intelligente lichtkoepel die tot 3.650 branduren per jaar de verlichtingsarmaturen kan vervangen. De LightCatcher brengt ‘slim daglicht’: veel licht (1% van het dak volstaat om 100% van de vloer te verlichten) maar ook geoptimaliseerd licht (geen verblinding, geen UV en ook geen warmtetoevoer). Internationaal wordt hun innovatief product erkend met onder andere topnominaties voor de Global Cleantech Award en de Europese EEP-award, maar ook topvijf wereldwijd inzake energie-efficiëntie in de ‘Zayed Future Energy Prize’, editie 2013.

EcoNation heeft niet enkel een innovatief milieuvriendelijk product ontwikkeld, ze commercialiseren het ook via een innovatief business-model. Hoewel de terugverdienperiode, omwille van de verminderde electriciteitsverbruik, beperkt blijft tot maximaal vier jaar, kunnen er in de huidige marktomstandigheden te grote drempels bestaan om tot investering over te gaan. Daarom biedt EcoNation een alternatief waarbij niets geïnvesteerd dient te worden. Dat loopt langs een ‘LiCom’-systeem dat EcoNation ontwikkelde. LiCom staat voor Light Investment Company: vehikels waarlangs EcoNation de investering doet in plaats van de klant.

In 2012 lanceerde EcoNation een lichtenergie-model waarbij ze zelf investeren in de energiebesparing van haar klanten: ze installeren LightCatchers op het dak van de klant, dragen zelf de hele investering, monitoren samen met de klant de gegenereerde energiebesparing en een deeltje van die besparing wordt doorgerekend. De klant bespaart zo onmiddellijk 20 tot zelfs 50% op zijn energiefactuur zonder één cent voorafgaandelijke investering. Dit is concept is mogelijk gemaakt dankzij de meet- en monitoringtechnologie ontwikkeld samen met de UGent.

Het LiCom model kan ook inspiratie bieden voor bedrijven die producten en diensten ontwikkelen die efficiënter of effectiever omgaan met materialen. Kom zeker naar het Plan C event ‘Tot uw dienst’ als u meer wil weten over het business model van EcoNation of andere inspirerende Product-Dienst Combinaties.

Schrijf je hier in!

Het bericht EcoNation plaatst slimme lichtkoepels en deelt winst met klanten verscheen eerst op Plan C.