De Limburgse kringloopcentra hebben een gezamenlijke toekomstvisie om de transitie naar de inclusieve, circulaire economie te realiseren. Twee concrete en tot de verbeelding sprekende nieuwe pistes voor de kringloopcentra werden daar bij uitgetekend: de ‘material matchmaker’ om materiaalkringlopen te sluiten en de ‘service matchmaker’ om de dienstverlening naar de burger uit te breiden. Leen Gorissen van VITO, dat dit project voor de Limburgse Kringloopcentra begeleidde, beschrijft in deze gastblog het afgelegde traject.
De tijd van de makkelijk winbare grondstoffen is voorbij. Als één van de pioniers heeft Vlaanderen ingezien dat je van ‘afval’ waardevolle grondstoffen kunt maken door rechtlijnige materiaalketens (van grondstof tot afval) om te buigen naar materiaalkringlopen (materiaal blijft materiaal). Om dit te bereiken is het Vlaamse Afvalbeleid omgevormd naar een Materialenbeleid.
Duurzaam omgaan met materialen betekent ook nadenken of het met minder kan. Dit kan bijvoorbeeld door het opzetten van product-dienst systemen, waar niet langer het eigenaarschap centraal staat maar de dienst die het product levert. Stadsfietsen en autodeelsystemen zijn hier een voorbeeld van.
Sociale economie
Hoe past hergebruik van producten nu in dit verhaal? En wat is de rol van de sociale economie hierin? Om dit te achterhalen hebben de Limburgse Kringloopcentra een participatief transitietraject in gang gezet tezamen met een tiental belangrijke stakeholders. De gezamenlijke zoektocht naar de nieuwe rol(len) die de kringloopcentra kunnen vervullen als aanjagers van duurzame innovatie past uitstekend in de klimaatambitie van de provincie Limburg die het project financierde.
Kringwinkels
Duurzaamheid zit reeds diep ingebed in de kern van het bedrijfsmodel van de kringwinkels. Ze verzamelen, herstellen en upcyclen gebruikte goederen en geven deze goederen daarmee een tweede (derde…) leven. Tegelijkertijd stellen ze mensen uit doelgroepen te werk. Dit zijn mensen die niet in het reguliere economische circuit aan een job geraken. Door hun activiteiten creëren kringwinkels dus meerwaarde voor de economie, het milieu en de maatschappij. Zo zamelden de Vlaamse kringloopcentra in 2011, 60.000 ton afgedankte spullen in waarvan ongeveer de helft herbruikt werd. Daarmee werd er ca 52.000 ton CO2 minder uitgestoten, het equivalent van 20.000 privé gezinswagens die een jaar rondrijden.
Transitiepaden
Om een nog grotere bijdrage leveren tot het Limburgse klimaatactieplan, staken de Limburgse kringwinkels de koppen bij elkaar met de Limburgse afvalintercommunale, de provincie Limburg, het Innovatiecentrum Limburg en nog andere stakeholders. Het doel: een gemeenschappelijke toekomstvisie ontwikkelen en transitiepaden identificeren gericht op het verwezenlijken van de visie in de praktijk. Dergelijke denkoefeningen verschaffen namelijk inzicht in welke nieuwe activiteiten en rollen nodig zijn om de visie in de praktijk te realiseren. De resultaten van dit participatief traject worden samengevat in de brochure ‘De Limburgse kringloopcentra maken de cirkel rond. Samen bouwen aan een inclusieve circulaire economie en een klimaatneutraal Limburg’ . De box hieronder geeft de toekomstvisie van de Limburgse kringwinkels weer.
In de toekomst zijn de kringloopcentra in Limburg verankerd in lokale gemeenschappen waarbij betrokkenheid en inbedding een duidelijke meerwaarde creëren voor het gemeenschapsgevoel en -weefsel. Onder het motto ‘denk globaal, handel lokaal’ wortelen de centra in de Limburgse couleur locale. De kringloopcentra zijn een motor voor innovatie die ondernemerschap in de creatieve en circulaire economie stimuleren, mobiliseren en verbinden. Dankzij het ontginnen van nieuwe bedrijfsmodellen waar maatschappelijke waardecreatie en ambachtelijkheid centraal staan scheppen de kringloopcentra meer sociale arbeidsplaatsen. Zo laten de centra geld én talent werken, maar anders dan voorheen. Op deze wijze wordt de Limburgse sociale cohesie versterkt en kunnen doelgroepen zoals laaggeschoolden en werklozen een erkende en waardevolle bijdrage leveren aan de maatschappij. Talent en geluk bij werknemers zijn fundamenten van het bedrijfsmodel. Om dit te bereiken initiëren en ontginnen de kringloopcentra nieuwe samenwerkingsverbanden rond het sluiten van kringlopen en het aanbieden van kwaliteitsvolle producten en diensten op maat. De kringloopcentra oefenen een positieve milieu impact uit waardoor de kwaliteit van de leefomgeving er op vooruitgaat. Daarbij worden nieuwe manieren ontplooid om in harmonie met privéleven, lokale gemeenschap en leefomgeving te werken. Via eenvoud, legitimiteit, veerkracht, tragere ritmes en patronen (slow tech) hernieuwen de kringloopcentra de aandacht en waardering voor kwaliteit en ambachtelijkheid. De kringloopcentra focussen hun activiteiten op het ‘ontzorgen’ van de consument: het aanbieden van samenhangende diensten die de maatschappelijke verduurzaming eenvoudiger maken. In deze multi-perspectiefbenadering staat het verhogen van levenskwaliteit van de Limburgers centraal. Om dit te verwezenlijken verbinden de Limburgse kringloopcentra zich via een gedeelde en gedragen visie die monoculturen vermijdt en zo ruimte laat voor diversiteit.
Material & service matchmaker
Maar hoe kan de toekomstvisie nu wortelschieten in de praktijk? Twee mogelijke transitiepaden werden geïdentificeerd in de arenasessies: de ‘material matchmaker’ om materiaalkringlopen te sluiten en de ‘service matchmaker’ om de dienstverlening naar de burger uit te breiden. De ‘matchmakers’ maken als het ware de cirkel rond en zijn gericht op het ‘ontzorgen’ van de consument. Dit wil zeggen dat de kringloopcentra het comfort voor de burger willen verhogen via het aanbieden van samenhangende diensten die de maatschappelijke verduurzaming eenvoudiger maken en dus de ‘zorg’ hiervoor overnemen van de burger. Een nieuwe rol als material match maker of service matchmaker vraagt om een omslag in denken en handelen. In een eerste vervolgtraject wordt het concept material match maker verder geconcretiseerd.
Product-dienstsystemen
Maar ook op vlak van het uitbreiden van de dienstverlening naar de burger ligt heel wat potentieel. Zo wordt de lokale verankering van de kringwinkels als een troef aanzien in het ondersteunen of opzetten product-dienstsystemen. De kringwinkels zijn namelijk gespecialiseerd in het ontmantelen en herstellen van toestellen en deze expertise kan zeer nuttig ingezet worden om de levensduur van toestellen te verlengen. Een voorbeeld hiervan is het succes van repaircafe’s, die vaak ondersteund worden door de lokale kringwinkel. Het verder uitwerken van het concept van diensten match maker kan bovendien aanleiding geven tot een verdere uitbreiding van de activiteiten portfolio en potentieel nieuwe rollen voor de kringwinkel aanreiken. Denk hierbij aan het opzetten van de dienstverlening van nieuwsoortige uitleendiensten zoals een tuingereedschapbibliotheek.
Pioniers
Tot slot, sociale ondernemingen zoals de kringwinkels kunnen beschouwd worden als pioniers naar een nieuwe economie. Hun bedrijfsmodel draait niet enkel op winst in de conventionele vorm. Zij streven naar een gedeelde meerwaarde voor de economie, het milieu en de maatschappij en herdenken de manier waarop we zaken doen:
- Van waarde ontlenen naar waarde creëren
- Van probleemverschuivend naar probleemoplossend from exploitation to cooperation
- Van exploitatie naar cooperatie
- Van lineair naar cyclisch
- Van last voor de klant naar ontzorgen
Leen Gorissen, Researcher bij VITO
Lees hier rapport van Vito: De Limburgse kringloopcentra maken de cirkel rond
