GASTBLOG door Sofie Huysman & Maarten Christis (Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer)
De transitie naar een meer grondstof-efficiënte samenleving is een van de belangrijkste uitdagingen voor beleidsmakers. Maar om beleid te voeren, moet je weten en meten. SuMMa, het Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer ontwikkelt daarom rekenmethodes om een globaal zicht te krijgen op de materiaalstromen in Vlaanderen. Een introductie.
Indicatoren – richtingaanwijzers – hot spots – knipperlichten. Don’t get LOST!
Om de transitie naar grondstof-efficiëntie mogelijk te maken, ontwikkelden onderzoekers de laatste jaren een brede waaier aan grondstof-efficiëntie-indicatoren. Zo bestaan er indicatoren voor producten en processen, maar ook voor sectoren, regio’s en landen. Sommige indicatoren drukken de hoeveelheid verbruikte grondstoffen uit in gewicht, andere via de milieu-impact, bijvoorbeeld de Ecologische Voetafdruk. Sommige indicatoren zijn enkel gericht op natuurlijke grondstoffen, andere zien ook afval als potentiële grondstof…
Onderzoekers ontwikkelden de laatste jaren een brede waaier aan grondstof-efficiëntie-indicatoren.
De keuze van een juiste indicator hangt af van wat je precies wil onderzoeken. De vraag: “Is Vlaanderen op weg naar duurzaam materialenbeheer?” is dan ook niet eenduidig te beantwoorden. Afhankelijk van de gekozen indicator en de gehanteerde definities van ‘grondstoffen’, ‘materialen’, ‘efficiëntie’, etc., kom je tot andere datanoden, berekeningen, resultaten en interpretaties.
Om een overzicht te bieden in het indicatorenbos, structureerden we in het steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa) deze indicatoren in een systematisch framework.
Van ontginning tot product: een steeds complexere keten
Source: Tukker, A., Bulavskaya, T., Giljum, S., de Koning, A., Lutter, S., Simas, M., et al. (2014). The Global Resource Footprint of Nations. Carbon, water, land and materials embodied in trade and final consumption calculated with EXIOBASE 2.1, p.13. Leiden/Delft/Vianna/Trontheim.
Rekening houden met import en export
Op macro-economische schaal kunnen indicatoren gebaseerd worden op milieu input-output tabellen. Binnen het steunpunt SuMMa verfijnen we dergelijke milieu input-output tabellen en ontwikkelen we rekenmethodes om een globaal zicht te krijgen op materiaalstromen in Vlaanderen.
Om een correct en volledig beeld te krijgen van de Vlaamse situatie moeten we rekening houden met zowel import als export. Berekeningen op basis van milieu input-output tabellen bieden hiervan een gedetailleerd macro-economisch beeld. Dat beeld houdt rekening met economische en andere parameters zoals materiaalgebruik, emissies, sociale impact en hun onderlinge relatie.
De hele waardeketen in kaart brengen
Het internationale karakter van input-output tabellen helpt ons een beeld te schetsen van de Vlaamse participatie in, maar ook de afhankelijkheid van, geglobaliseerde productie- of waardenetwerken. En dat zowel voor productie- als consumptieactiviteiten.
Aangezien Vlaanderen slechts een beperkte rijkdom aan primaire grondstoffen bezit, komt de overgrote meerderheid van deze grondstoffen binnen via import, mogelijk vervat in materialen en producten.
Het internationale karakter van input-output tabellen helpt ons een beeld te schetsen van de Vlaamse participatie in, maar ook de afhankelijkheid van, geglobaliseerde productie- of waardenetwerken.
Om dat in kaart te brengen, vertrekken we dus steeds vanuit een waardeketenbenadering: we gaan terug naar de ontginning van metalen, mineralen en fossiele energiedragers en naar landbouwsectoren voor de productie van biomassa. Deze primaire grondstoffen worden via een complex inernationaal netwerk van bedrijven verbruikt, getransformeerd of verhandeld, waarbij spelers economische waarde toevoegen aan materialen en/of producten. Vanuit het productieperspectief moeten we op zoek gaan naar de participatie en afhankelijkheid van Vlaamse bedrijven in deze netwerken. Daarnaast moeten we vanuit het consumptieperspectief bepalen welke materialenimpact onze aankopen van producten en diensten wereldwijd veroorzaken.
Micro-ideeën met een macro-impact
Ter illustratie hebben we enkele indicatoren uit ons indicatorenframework losgelaten op de recyclage van kunststoffen in Vlaanderen. Plastics vormen immers een grote afvalstroom in Europa. In 2012 werd in Europa maar liefst 25.2 miljoen ton plastic afval geproduceerd. Vermits we hier zelf niet over de aardoliereserves beschikken die nodig zijn voor de productie van nieuwe plastics, is het zeker relevant dat plastics zoveel mogelijk gerecycleerd worden.
Door in een stofzuiger gerecycleerde kunststof te gebruiken, kan men het verbruik van nieuwe natuurlijke grondstoffen met 60% doen dalen.
In onze studie onderzochten we twee Vlaamse bedrijven. De eerste case is een Limburgs bedrijf dat huishoudelijk afval – dat niet tot de PMD-fractie behoort (verpakkingsfolies, harde kunststoffen, etc.) – recycleert tot nieuwe producten zoals straatbanken en plantenbakken. De tweede case is een West-Vlaams bedrijf dat kunststoffen uit elektronische huishoudapparaten (stofzuigers, haardrogers, radio’s etc.) recycleert om ze vervolgens opnieuw te laten gebruiken in dergelijke apparaten. Uit de resultaten blijkt dat recyclage hier inderdaad zorgt voor een efficiënter gebruik van natuurlijke grondstoffen. Door bijvoorbeeld in een stofzuiger gerecycleerde kunststof te gebruiken in plaats van nieuwe kunststof, kan men het verbruik van nieuwe natuurlijke grondstoffen met 60% doen dalen.
Source: Debaveye, S., De Meester, S., Dewulf, J. (2014) Resource efficiency indicators en case studies, Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer, Leuven, p. 42.
Op 11 december organiseert SuMMa het seminarie ‘Uitdagingen voor een transitie naar duurzaam materialenbeer’ (helaas al volzet). Eén van de drie sessies gaat over de indicatoren in het Vlaamse materialenbeleid, waarbij we dieper ingaan op de concrete noden aan materialendata, richtingaanwijzers en indicatoren. Je vindt alle informatie op de website van SuMMa.
Sofie Huysman & Maarten Christis
