LCA voor milieu-impact
Als je een milieuprofiel wil maken van je product, dan laat je een LCA uitvoeren. Een LCA of levenscyclus analyse is een methodiek die de impact van een product, proces of systeem analyseert en evalueert over zijn gehele levenscyclus. Een traditionele Environmental-LCA (E-LCA) studie brengt de impact op grondstoffen, ecosysteem en mens van een product in kaart tijdens de ontginning, gebruiks- en afvalfase en tracht deze zoveel mogelijk te kwantificeren. Hierdoor kunnen gelijkaardige producten met elkaar vergeleken worden of wordt het duidelijk welke processen in de levenscyclus van een product de grootste impact hebben.
Ook LCA voor sociale impact
Minder gekend is dat je naast een milieuprofiel ook een sociaal profiel kan laten maken van een product. Hiervoor kan je een Social-LCA (S-LCA) uitvoeren. Naast een milieu-impact hebben producten, processen en systemen doorheen hun levenscyclus immers ook een socio-economische impact.
Bij duurzame ontwikkeling hoort een evaluatie over de drie dimensies (milieu, sociaal en economisch). Met een Social-LCA tracht je deze in kaart te brengen. Vragen waarop een Social-LCA een antwoord wil geven zijn bijvoorbeeld: wat zijn de werkomstandigheden van de mijnwerkers bij de ontginning van de grondstoffen? Wat zijn de socio-economische gevolgen van een productie-eenheid voor een regio? Worden intellectuele rechten gerespecteerd? Wordt de privacy van de consument gerespecteerd? Gaat er geen corruptie gepaard met het ondernemen?…
Moeilijk te kwantificeren
Bij het bepalen van het milieuprofiel van een product wordt vooral gebruik gemaakt van natuurwetenschappen: hoewel er vaak een betekenisvolle foutenmarge wordt vastgesteld bij de resultaten, kunnen milieu-impacten, zoals deze veroorzaakt door emissies, tegenwoordig relatief makkelijk worden gekwantificeerd. Het zoeken naar het sociale en socio-economische profiel van een product doet – net zoals bij bepaalde onderdelen van de milieuwetenschap (bijv. onderzoek naar consumentengedrag) – beroep op de gedragswetenschappen. Het kwantificeren van impacten voor sociale thema’s ligt dus niet voor de hand. Hoe meet je bijvoorbeeld transparantie of promoten van sociale verantwoordelijkheid binnen je waardeketen? Dit wordt door LCA-deskundigen met een natuurwetenschappelijke achtergrond en zonder ervaring in interdisciplinair onderzoek met experten uit de gedragswetenschappen als dan ook als één van de grote struikelstenen ervaren bij een Social LCA: het moeilijk kunnen uitwerken van kwantitatieve indicatoren.
Net als bij een E-LCA is het nog steeds lastig om voor al deze indicatoren correcte data te vinden en om de link te maken met specifieke productieketens. Meer nog dan bij milieu-performantie, is sociale impact afhankelijk van bedrijfsorganisatie en niet noodzakelijk van de technische eigenschappen van de productieketen zelf.
Categorieën van sociale impact
De UNEP SETAC LCI heeft richtlijnen (Nederlandse versie) uitgewerkt om Social-LCA’s van producten uit te voeren. Er wordt aangegeven dat de sociale en socio-economische impact van een product vanuit twee invalshoeken zou moeten worden bekeken: enerzijds vanuit het standpunt van de bezorgdheden van stakeholders, anderzijds door rekening te houden met de bijdrage van het product aan de sociale impact.
Net zoals bij het opnemen van maatschappelijke verantwoordelijkheid, wordt er voor de invulling van de eerste invalshoek (cf. de bezorgdheden van de stakeholders) dat deze “in overeenstemming is met het toepasselijke wetten en overeenkomt met internationale gedragsnormen” (cf. ISO 26000). Je zou deze kunnen gaan omschrijven als midpoint-categorieën. Natuurlijk moet het uiteindelijk de bedoeling zijn om de resultaten te vertalen naar endpoint-categorieën. In de sociale wetenschappen (als onderdeel van de gedragswetenschappen) is het echter geen sinecure om deze vertaalslag te maken op het niveau van een product. Het blijft momenteel een grijze zone. Toch werden in de richtlijnen zes endpoint-categorieën van sociale impact onderscheiden: mensenrechten, arbeidsomstandigheden, gezondheid en veiligheid, cultureel erfgoed, governance en het algemenere sociaal-economische gevolgen. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van hoe stakeholder categorieën en impact categorieën aan elkaar zouden kunnen worden gelinkt. Merk op dat ondertussen voor elk van de subcategorieën een methodologische fiche werd ontwikkeld die bruikbaar is voor monitoring en evaluatie.
| Stakeholder categorieën | Impact categorieën | |
| Midpoint | Endpoint | |
| Stakeholder “werknemer” | Vrijheid van Vereniging en Collectief Overleg Kinderarbeid Eerlijk loon Werkuren Dwangarbeid Gelijke kansen / Discriminatie Gezondheid en Veiligheid Sociale Voordelen / Sociale Zekerheid Mensenrechten |
Mensenrechten Arbeidsomstandigheden Gezondheid en veiligheid Cultureel erfgoed Governance Sociaal-economische repercussies |
| Stakeholder “consument” | Gezondheid en Veiligheid Feedbackmechanisme Consumentenprivacy Transparantie Verantwoordelijkheid voor eindverwerking |
|
| Stakeholder “lokale gemeenschap” | Toegang tot materiële hulpbronnen Toegang tot niet-materiële hulpbronnen Delokalisatie en Migratie Cultureel Erfgoed Veilige & gezonde leefomstandigheden Respect voor inlandse rechten Gemeenschapsengagement Lokale tewerkstelling Veilige leefomstandigheden |
|
| Stakeholder “samenleving” | Overheidsengagement inzake duurzaamheid Bijdrage tot economische ontwikkeling Preventie & matiging van gewapende conflicten Technologische ontwikkeling Corruptie |
|
| Actoren in de waardeketen exclusief consumenten |
Eerlijke concurrentie Bevorderen van sociale verantwoordelijkheid Relaties met leveranciers Respect voor intellectuele-eigendomsrechten |
|
Een methodologie in ontwikkeling
Net zoals bij een E-LCA waar sedert eind jaren ’80 binnen een internationale context voortschrijdend werd gewerkt aan een gedragen methodologie, werd op basis van onderzoek in verschillende universiteiten en instellingen vanaf 2004 in alle transparantie gewerkt aan de richtlijnen voor een S-LCA binnen de context van UNEP SETAC LCI. De publicatie in 2009 geeft een stand van zaken weer van waarover op dat ogenblik reeds consensus kon worden bereikt. Het is een grote verdienste van het rapport om in een van de laatste hoofdstukken aan te geven waar nog verder onderzoek en ontwikkeling van de methodologie nodig is.
Inmiddels zijn we enkele jaren verder. De richtlijnen werden toegepast in gevalstudies van Australië tot Mexico, van Brazilië tot Finland … voor verschillende productgroepen: laptop, marmer, bodemverbeteraar, waterzuiveringsinstallatie, drukwerk, enz. Via deze gevalstudies, in doctoraten, in artikelen, enz. wordt bijgedragen aan de wetenschappelijke discussie om de methodologie verder te ontwikkelen. Ook werd de S-LCA ondertussen gekaderd binnen de ‘life cycle sustainability assessment’ (LCSA), i.e. het combineren van de drie technieken E-LCA, S-LCA en LCC.
Vlaanderen stond mee aan de basis van deze internationale ontwikkelingen. Tussen 1995 en 2004 werd aan de Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen van de Universiteit Gent onder leiding van ir. Bernard Mazijn interdisciplinair onderzoek verricht naar de integratie van sociale criteria in E-LCA. Het Engelstalig rapport “Ecological, social and economical aspects of integrated product policy – Integrated Product Assessment and the development of the label ‘sustainable development’” dat in 2004 verscheen, lag aan de basis voor zijn aanstelling als voorzitter van de UNEP SETAC LCI Taskforce on the integration of social criteria into LCA. Het leidde in 2009 tot de publicatie van de richtlijnen in het Engels en het Frans. In 2011 verscheen de Nederlandstalige vertaling.
Dit blogartikel kwam tot stand na gesprekken met en met medewerking van Bernard Mazijn (Instituut vóór Duurzame Ontwikkeling), Steven De Meester (UGent) en Veronique Van Hoof (VITO).
Instituut vóór Duurzame Ontwikkeling vzw
Social LC Alliance
Meer lezen?
Hieronder vind je alvast een paar referenties:
Mazijn B., Doom R., Peeters H., Spillemaeckers S., Vanhoutte G., Taverniers L., Lavrysen L., Van Braeckel D., Duque Rivera J. (2004), Ecological, social and economical aspects of integrated product policy – Integrated Product Assessment and the development of the label ‘sustainable development’. Final Report, UGhent-CDO/Ethibel, Belgian Sicence Policy, Project CP/20, 124 pp. plus annexes.Benoit C. and Mazijn B. (Eds.), Guidelines for social life cycle assessment of products – A social and socio-economic LCA code of practice complementing environmental LCA and Life Cycle Costing, contributing to the full assessment of goods and services within the context of sustainable development. ISBN: 978-92-807-3021-0, UNEP-DTIE, Paris, 2009, 104 pp.
Benoit C. and Mazijn B. (Éds.), Lignes directrices pour l’analyse sociale du cycle de vie des produits – Lignes directrices pour une analyse sociale et socio-economique du cycle de vie, compléant l’Analyse environnementale du Cycle de vie et l’Analyse du Cycle de vie et des Coûts, en vue de contribuer à une évaluation complète des biens et services dans le contexte du développement durable. ISBN: 978-92-807-3051-7, UNEP-DTIE, Paris, 2009, 104 pp.
Benoît C. en Mazijn B. (Red.), Richtlijnen voor de Sociale Levenscyclus-Analyse van Producten – Richtlijnen voor een sociale en sociaaleconomische LCA, ter aanvulling van een milieugerichte LCA en van een analyse van de levenscycluskosten, als bijdrage tot de volledige beoordeling van goederen en diensten in de context van duurzame ontwikkeling. ISBN: 978-92-807-3136-1, UNEP-DTIE, Paris, 2009 (2011), 108 pp.
Valdivia S. et al. (Eds.), Towards a Life Cycle Sustainability Assessment – Making informed choices on products. ISBN: 978-92-807-3175-0, UNEP-DTIE, Paris, 2011, 64 pp.
Mazijn B., Sociale levenscyclusanalyse – Bedoel je ‘groen’ of ‘duurzaam’? Ecotips – Trends in sustainability – Editie: Groene producten, jaargang 16, n° 3, juni-juli 2011.
Benoît-Norris C., Vickery-Niederman G., Valdivia S., Franze J., Traverso M., Ciroth A. and Mazijn B., Introducing the UNEP/SETAC methodological sheets for subcategories of social LCA, International Journal of Life Cycle Assessment, 2011-05-31, Springer Berlin / Heidelberg, ISSN: 0948-3349, pp. 1- 9.
Valdivia, S., Ugaya C., Hildenbrand J., Traverso M., Mazijn B. and Sonnemann G., A UNEP/SETAC approach towards a life cycle sustainability assessment — our contribution to Rio+20. Springer, The International Journal of Life Cycle Assessment, online, November 2012.
Benoit C. (Ed.), The Methodological Sheets for Subcategories in Social Life Cycle Assessment (S-LCA ). UNEP-DTIE, Paris, 2013, 152 pp.
Valdivia, S., Ugaya C., Hildenbrand J., Traverso M., Mazijn B. and Sonnemann G., A UNEP/SETAC approach towards a life cycle sustainability assessment — our contribution to Rio+20. Springer, The International Journal of Life Cycle Assessment, November 2013, Volume 18, Issue 9, pp 1673-1685.
Mazijn B., Ciroth A., Ugaya C. and Valdivia S., Education in ‘life cycle sustainability assessment’: caring for all 3 P’s in one. Proceedings ‘Engineering Education for Sustainable Development’-conference, University of Cambridge (United Kingdom), 22-25 September 2013.
De Meester, S.; Van der Vorst, G.; Van Langenhove, H. Dewulf, J. Sustainability assessment methods and tools: a guidance. In „Management principles of sustainable chemistry” (ed) Vrancken, K.; Reniers, G. Wiley, 2013.
Vorige week ging in Montpellier (19-21 november 2014) het ‘4th International seminar in social LCA’ (Montpellier, 19-21 November 2014). De Social LC Alliance (www.social-LCA.org) was er goed vertegenwoordigd.
Ter herinnering. Het is exact 5 jaar geleden dat de ‘Richtlijnen voor een sociale LCA van producten’ (2009, in het Engels en het Frans; in 2011, vertaald naar het Nederlands) werden gepubliceerd. Sindsdien werd er naar de richtlijnen veelvuldig gerefereerd én werden ze gebruikt in talloze gevalstudies.
Naar aanleiding van deze verjaardag heeft de Social LC Alliance aangekondigd een nieuw participatief proces op te starten om a) een stand van zaken op te maken en b) de richtlijnen uit te breiden met de resultaten van – wat toen werd genoemd – in Hoofdstuk 8 – ‘Nood aan verder onderzoek en ontwikkeling’.
De eerste stappen in het aangekondigde proces zijn: 1) een oproep tot daadwerkelijke participatie (begin 2015), 2) een interactie over de agenda voor de komende maanden en jaren, en 3) een eerste face-to-face meeting back-to-back met de conferentie LCM 2015 (Bordeaux) op donderdag 3 september 2015.