Deze eerste workshop vond plaats op vrijdag 31 mei in Leuven. Het doel van deze reeks van 3 workshops is het uitwerken van een realistisch, haalbaar en innovatief businessmodel dat kan dienen als blauwdruk voor ‘de fabriek van de toekomst’. De workshops worden begeleid door Board Of Innovation en aangevuld met presentaties gegeven door verscheidene professionals die elk hun focus rond duurzame, lokale productie op maat toelichten.

We zijn nog op zoek naar mensen in de maakindustrie, innovators, mensen die zin hebben om dit verhaal ook daadwerkelijk uit te voeren, kortom, innovatieve ondernemers die vinden dat Vlaanderen het voortouw moet nemen in deze derde industriële revolutie. Heb je, na het zien van deze presentaties, zin om mee het business model vorm te geven? Bestel dan via deze link snel jouw ticket voor de twee volgende workshops. De plaatsen zijn beperkt!

1. Manu Vollens – Board of Innovation

2. Gil Stevens – Cradle to Cradle Platform

Gil Stevens van het Cradle to Cradle Platform inspireert met een concreet voorbeeld over hoe een tapijtenfabrikant een Cradle to Cradle strategie uitwerkt in een werkbaar business model. Drie uitdagingen staan hierin centraal: Het stellen van de juiste doelstellingen door middel van een focus op eco-effectiviteit, het sluiten van kringlopen via bio en techno cycles en dit op een zodanige manier dat de materialen hun kwaliteitsniveau behouden (upcyclen).

3. Gert De Bruyn – Royal Haskoning DHV

Gert De Bruyn, van Royal Haskoning DHV, beschrijft aan de hand van twee cases hoe nieuwe business modellen duurzaam materiaalbeheer kunnen ondersteunen. Traditioneel wenst een toeleverancier zo veel mogelijk te verkopen, terwijl de gebruiker zo efficiënt mogelijk wenst te werken. Met het MIP project TaBaChem werkt Royal Haskoning een business model uit waarbij chemische producten zoals zwavelzuur niet verkocht maar geleased worden. De win-win is duidelijk. De producent recupereert de chemicaliën na gebruik. De gebruiker maakt zich geen zorgen meer over de afdanking of verwerking ervan.
Hiermee komt een eerste bottleneck naar boven. De recyclage en recuperatie van materialen door een derde partij maken het ter beschikking stellen van de materiaalinhoud van producten noodzakelijk. Bij het aanleggen van een dergelijke materialendatabase speelt het beschermen van IP een belangrijke rol. Niet elke leveranciers staat er voor te springen om zijn ‘keukengeheimen’ te delen met zijn klanten. In het voorbeeld van Recover-e is men er in geslaagd dit te doorbreken door de oprichting van een stichting waarbij de partners de nodige geheimhoudingscontracten tekenen.

4. Walter Tempst & Elmar Willems – OVAM

Welke rol kan de overheid in dit verhaal spelen? Walter Tempst en Elmar Willems van OVAM gaan dieper in op deze. 3D printing kwam de laatste tijd verschillende malen aan bod in de media, soms positief, maar ook negatief. Toch moet er niet zomaar een regulerende rol toebedeeld worden aan de overheid. In het komende anderhalf jaar zal de OVAM daarom actief participeren in het iMade project. Doelstelling is om tegen eind 2014 een passend beleidskader uit te werken. OVAM zal daarbij aansluiting zoeken met partners van NIB-projecten, regionale, federale en Europese overheden.

5. Karel Van Acker – KU Leuven

Karl Van Acker van KU Leuven belicht het onderwerp vanuit een materiaal-technologisch standpunt. Additive manufacturing staat nog in de kinderschoenen. Zo is nog maar een beperkt pallet aan materialen beschikbaar voor deze technologie. De ontwikkeling van specifiek aangepaste materialen verloopt bovendien langzaam. De technologie heeft de mogelijkheid om tegemoet te komen aan verschillende vereisten inzake duurzaam materiaalbeheer. Wanneer het design van producten aangepast wordt aan de techniek, kan er een enorme hoeveelheid energie, water en materiaal bespaard worden. Men kan bovendien reeds printen met biogebaseerde polymeren (PLA, zetmeel, suikers) en men onderzoekt de recyleerbaarheid van geprinte objecten. Ook schept additive manufacturing verwachtingen voor het behouden van lokale productie.

6. Stella Vanassche – VITO

Stella Vanassche van VITO legt uit hoe duurzaamheidsbewaking voor digitale productie vormgegeven zou kunnen worden adhv drie principes:

• Beperk het materiaalgebruik
• Maximaliseer het gebruik van gerecycleerde materialen
• Minimaliseer de impacten van waardeketens op de beschikbaarheid van natuurlijke hulpbronnen, rekening houdend met economische efficiëntie en sociale rechtvaardigheid.

Het bericht 6 presentaties: van technologische innovatie naar duurzame systeemverandering verscheen eerst op Plan C.

Jiska Verhulst is de allereerste netwerkdirecteur van Plan C, een mijlpaal voor het Vlaams Transitienetwerk voor Duurzaam Materialenbeheer dat al sinds 2006 als informeel netwerk actief is. “De uitdaging voor mij is het pionierswerk de nodige slagkracht te geven door de visie verder te vertalen in concrete acties en doorbraken.”

Jiska Verhulst was tot voor kort actief bij OVAM als hoofd van het team beleidsondersteuning van de afdeling Bodembeheer. “Ook in die functie werkte ik aan visie-ontwikkeling waarvoor een draagvlak moest worden gecreëerd. Om die visie te kunnen realiseren was het daarbij telkens belangrijk de juiste medestanders te vinden om gezamenlijk vooropgestelde doelen te bereiken. Dat is ook precies wat Plan C doet. Ik weet dus waar me aan te verwachten. De reden waarom ik voor Plan C heb gekozen is dat ik sterk geloof dat nieuwe coalities ontzettend belangrijk zijn geworden. We leven in een steeds complexer wordende wereld en moeten het sectorale denken durven overstijgen om de hedendaagse uitdagingen aan te gaan. De aanpak van Plan C is vooruitstrevend op dat vlak: door het laten samenwerken van zeer diverse maatschappelijke actoren komen tot oplossingen in het teken van duurzame transitie. Het is precies die integrale aanpak die voortkomt uit het transitiedenken, waar ik me voor engageer bij Plan C. Het is mijn aanvoelen dat we in Vlaanderen qua duurzaamheid op het punt staan enkele doorbraken te realiseren. Dat geeft extra motivatie om Plan C professioneel mee uit te bouwen.”

Tot nu toe was Plan C eerder een informeel netwerk. Hoe zie je de nieuwe werking?

“In de slagzin van Plan C staat ‘Verder denken, durven doen.’ Ik wil het accent vooral leggen op dat tweede, ‘durven doen’. Plan C heeft een  organisatiestructuur nodig die de visie van Plan C de nodige handen en voeten kan geven. Er is binnen Plan C al heel diep en op een boeiende manier nagedacht. De Plan C-visie staat er. We hebben ook een sterke raad van bestuur. In afwachting van de oprichting van de vzw, heeft het team van i-propeller knap werk geleverd in het ontwerpen van een Plan C-methode en het organiseren van activiteiten. Plan C staat nu eindelijk op eigen benen en kan – met op termijn een team 4 à 5 mensen – haar slagkracht volop ontplooien.”

Er liggen al concrete projecten zoals ‘iMade’ en ‘Symbiose’ op de plank. Welke aanpak heb je hier in gedachten?

“De centrale rol van Plan C is het realiseren van de transitie in duurzaam materialenbeheer. We zullen die focus leggen in alle projecten waarbij we betrokken zijn. Bij ons eigen project iMade komt daar nog de rol van projectbeheerder bij. Dat is een nieuw gegeven voor Plan C. Niettegenstaande is Plan C uitstekend geplaatst om zo’n project te leiden. iMade, een project met 19 diverse partners, bevat zo’n veelheid aan aandachtspunten dat de know-how van Plan C hier van pas komt. Plan C kan buigen op ervaring in het smeden van nieuwe coalities in het nastreven van ambitieuze nieuwe doelen. We hebben nu de kans om dat in de praktijk te zetten met iMade, dat nota bene een systeemverandering op het vlak van materialenbeheer als het ware in de genen draagt.”

Welke andere acties wil je binnen Plan C verder ontwikkelen?

“Plan C zet de deuren open voor duurzame innovators die een sterk concept hebben en zoeken naar partners. Plan C wil daarbij vooral een enabler zijn, bijvoorbeeld door het aanbieden van  expertise en ondersteuning. We hebben al een knappe set tools en methodologieën  om experimenten te evalueren en te begeleiden. Die zullen we inzetten. De typische Plan C-activiteiten, zoals de ideajams en visie-ateliers, zullen we verder blijven organiseren als instrumenten in dienst van de concrete dorbraken die we willen realiseren. Op termijn kunnen we toewerken naar een afgelijnd dienstenportfolio.”

“Een ander aspect dat ik cruciaal vind, is de draagvlakcreatie. Als we transitie willen waarmaken, moeten we de bredere samenleving mobiliseren. We willen daar mee voor ijveren want we kunnen niet van op een eiland opereren. Ik besef dat dit geen gemakkelijke opgave is. Ik heb des te meer bewondering voor de Plan C-pioniers Karel Van Acker en Walter Tempst. Zonder hun doortastendheid was er van Plan C geen sprake geweest.”

Proficiat en veel succes!

Het bericht Jiska Verhulst: “Pionierswerk van Plan C slagkracht geven” verscheen eerst op Plan C.

“Duurzaam materialenbeheer is een domein waarin Vlaanderen het verschil kan maken”, vindt KU Leuven-professor Karel Van Acker. “Maar dan moeten we er geen drie jaar meer mee wachten.”

Duurzamer omgaan met materialen is eigenlijk geen kostenpost voor een bedrijfsleider”, glimlacht Karel Van Acker, professor duurzaam materialenbeheer aan de KU Leuven en coördinator van het Leuven Materials Research Centre. “Dat niét doen, dat kost pas veel geld. Want dan zal de prijs die hij betaalt voor zijn grondstoffen, alleen maar stijgen.”

De wetenschapper wijst op de macro-economische tendensen. De jongste decennia is de prijs van grondstoffen en materialen, onder andere door de technologische ontwikkeling, stelselmatig gedaald. Maar sinds 2002 is die trend omgebogen. “Gemiddeld is de prijs gestegen met een factor 2,5. Voor sommige materialen, zoals indium dat wordt gebruikt in zonnecellen, of neodymium dat nodig is voor permanente magneten, spreek je van een vertienvoudiging.”

Die grondstoffenschaarste gaat gepaard met meer aandacht voor de ecologische impact. Productie en verwerking van materialen staat nog altijd voor een kwart van de CO2-uitstoot in Europa.

De bevoorradingszekerheid en de vermindering van de milieu-impact kunnen op zijn minst gedeeltelijk bereikt worden door op een hoogwaardige manier de kring productie-gebruik-recyclage te sluiten. “Bedrijven en consumenten moeten er zich van bewust zijn dat materialen in economisch opzicht ‘dragers’ zijn, die je niet noodzakelijk in bezit moet hebben. In het Verenigd Koninkrijk zijn er bedrijven die straatverlichting verkopen aan de staat: niet de lantaarnpalen, maar het verlichten. Het gevolg is dat zo’n bedrijf niet probeert zoveel mogelijk lantaarns of lampen te verkopen, maar zo efficiënt mogelijk zorgt voor verlichting.”

Als voorzitter van Plan C wil Van Acker dat soort businessplannen in Vlaanderen een duwtje in de rug geven. De vzw, voluit het Vlaams Transitienetwerk Duurzaam Materialenbeheer, werd op woensdag 28 maart officieel opgericht, al is ze, op initiatief van Ovam, als informeel netwerk al actief sinds 2006. Stichtende leden zijn Ovam namens de overheid, essenscia (federatie chemiesector), Febem (federatie milieubedrijven), Colruyt, Indaver, KU Leuven, UGent, Vito, Bond Beter Leefmilieu, Netwerk Bewust Verbruiken en de adviesbedrijven Sustenuto en Advizers. De juridische entiteit is nodig om zelf in projecten te kunnen instappen en de visibiliteit van de organisatie te verhogen.

De naam van de organisatie is niet toevallig gekozen. Plan A staat voor voortdoen zoals we bezig zijn. Optie B is meer regelgeving, en bedrijven die, op eigen houtje of door wetgeving gedwongen, de weg naar meer duurzaamheid inslaan. Plan C wil het systeem veranderen. De organisatie ontwikkelde eerst een visie, zette nadien werkgroepen op om die visie te koppelen aan concrete innovaties, waarvan de resultaten worden gedeeld en versterkt in het 500 mensen sterke netwerk van Plan C.

“Ook voor de overheid is dit nieuw”, weet Van Acker. “Normaliter stuurt die zaken aan, via wetten en belastingen, of ze ondersteunt initiatieven, door infrastructuur of subsidies. Soms heeft ze een voorbeeldfunctie, bijvoorbeeld in haar openbare aanbestedingen. Maar bij Plan C fungeert ze als geëngageerde partner, waarbij ze zelf deelneemt aan het proces. Dat is een nieuwe rol, die heel sterk kan zijn, maar moet worden uitgetest.”

Dat Vlaanderen het dertig jaar oude Afvaldecreet, dat mee de milieusector in dit land vorm gaf én tot de Europese top deed behoren, nu vervangt door een Materialendecreet, vindt Van Acker een logische evolutie. “Toen Plan C begon, was er rond duurzaam materialenbeheer nog niet veel gebeurd. Nu is het een prioriteit voor Europa. De Europese Commissie heeft een roadmap toward resource efficiency uitgetekend. Als Plan C voegen we daar nog een zo klein mogelijke milieu-impact aan toe voor de materialen die je gebruikt.”

Plan C wil vooral de risicovolle experimenten uitproberen, uitzoeken waar de bottlenecks zitten in die overgang naar een duurzaam materialenbeheer. “Wij willen eigenlijk de voorbereidende stappen doen. Precies daarom is het belangrijk dat we onafhankelijk kunnen denken, maar dat tegelijk de overheid aanwezig is, en de communicatie met die overheid verzekerd. Het moet een wisselwerking zijn. Wij gaan geen nieuwe wetgeving initiëren, maar wel bekijken waar er barriëres kunnen zijn.”

Zo wordt er in het netwerk van Plan C stevig nagedacht over concrete initiatieven voor bijvoorbeeld de recyclage van zonnepanelen, iets waarin Vlaanderen achterop hinkt bij Wallonië en Brussel. “Of chemical leasing . Denk aan schuurmiddelen. In plaats van het schuurmiddel te verkopen, zouden bedrijven ook de garantie kunnen verkopen dat ze een bepaalde oppervlakte zullen schuren, waardoor het schuurproduct in het bedrijf blijft.”

Dat soort nieuwe businessmodellen opent nieuwe mogelijkheden voor Vlaanderen, mits er snel wordt gehandeld. Duitsland bijvoorbeeld staat traditioneel technologisch zeer sterk. Toen flessen op basis van biomaterialen werden vrijgesteld van de uitgebreide terugnameverplichtingen, kreeg de innovatie in dat domein een boost. Zelfs een traditionele laatkomer als het Verenigd Koninkrijk stampte een National Industrial Symbiosis Program uit de grond. Tot voor een paar jaar werd meer dan de helft van het gebruikte materiaal er nog gestort, maar de eilandbewoners zijn aan een enorme inhaalrace bezig.

“De trein is aan het vertrekken, en we moeten er nu op springen. Er zijn nog altijd redenen om te zeggen dat Vlaanderen een koploper is, maar met de Europese stimuleringsmaatregelen is het nu tijd om een versnelling hoger te schakelen. Wij zetten proeftuinen op, maar we zijn ook slechts één netwerk, met onze beperkingen. Sommige bedrijven zijn koplopers, nu is het zaak ook het peloton mee te krijgen.”

“Wij moeten proactief zoeken naar opportuniteiten, voor de samenleving en voor onze bedrijven. Volgens een studie van de Internationale Arbeids Organisatie zijn duurzame energie en recyclage dé twee groeisectoren van de toekomst.”

Stortplaatsen hebben dan ook geen toekomst meer, tenzij, zoals bij Group Machiels in Limburg, als bron van materialen en energie. Ook verbranden is minder interessant dan recycleren of hergebruiken. “30 procent van het gewicht dat in een oven gaat, komt eruit als assen. Mits die zuiver genoeg zijn, kan je ze gebruiken als bouwmateriaal, maar we zullen wellicht altijd een aantal hoogtechnologische materialen blijven verbranden. De kunst voor onze bedrijven zal zijn dat zoveel mogelijk te vermijden, door bij het design al rekening te houden met recyclage of recuperatie. Maar er is nog veel kennis nodig, onder andere over thermodynamica, die er nu nog onvoldoende is.”

De Leuvense prof verwijst naar de printed circuit boards in computers en gsm’s, waar meer dan vijftig elementen in zitten. “Een bedrijf als Umicore haalt veel van die elementen eruit, via een hogetemperatuurproces. Het plastic van het apparaat, dat als brandstof dienstdoet, kan worden vervangen door biogebaseerde polymeren, waardoor je over de levenscyclus van het component minder CO2-emissies hebt.”

Helaas is voor veel producten het recyclaat nog altijd duurder dan de primaire grondstof, ook omdat bij die laatste een aantal externe kosten, zoals de milieulasten, niet wordt doorgerekend. Maar intussen worden grondstoffen steeds moeilijker te ontginnen, en dus duurder. Uit kopererts werd vroeger 0,8 procent koper gewonnen, nu nog 0,3 procent. Of indium, dat samen met tin wordt gewonnen. De vraag naar lcd-schermen stuwt de vraag naar indium omhoog, maar niet voldoende om de meerprijs van extra tinwinning te verantwoorden.

“Duurzaam materialengebruik zal altijd zeer complex zijn. Voor sommige kunststoffen zal het zinvol zijn ze na recyclage opnieuw te upgraden, voor andere niet. In het Westen zijn wij heel sterk technologisch gericht. Umicore recycleert 95 tot 98 procent van die printed circuit boards , maar als je het totale plaatje bekijkt – inclusief inzamelen, shredderen, componenten sorteren – komen we aan een recyclagepercentage van amper 15 procent, ongeveer evenveel als China, dat het de helft minder goed doet in het pure recycleren. Maar wij exporteren een pak oude gsm’s en computers. Dus moeten we meer kijken naar de totale keten, systeeminnovatie, de tussenstappen verzorgen.”

Al moeten we realistisch blijven. “Niet alles is 100 procent recycleerbaar. Maar we moeten naar de grenzen zoeken. Daarvoor kan de overheid specifieke maatregelen nemen. Recyclagecertificaten kunnen een oplossing zijn, maar veel hangt af van het materiaal en de sector in kwestie. Op lange termijn moeten we durven te denken aan een verschuiving van de lasten: weg van die op arbeid, en meer lasten op grondstoffen. Durven de bads te belasten, niet de goods . Dat is een lange weg, dus het zal stapje voor stapje gaan, maar dat is wel de richting.”

© 2012 Roularta Media Group

Datum publicatie: 05 april 2012
Bron: Trends
Editie: Trends
Pagina: 28
Aantal woorden: 1411
Auteur: LUC HUYSMANS / FOTOGRAFIE FILIP VAN LOOCK

Download PDF-versie van dit artikel

Het bericht Trends Magazine: “De weg naar de gesloten kring” verscheen eerst op Plan C.