De tijd van de makkelijk winbare grondstoffen is voorbij. Als één van de pioniers heeft Vlaanderen ingezien dat je van ‘afval’ waardevolle grondstoffen kunt maken door rechtlijnige materiaalketens (van grondstof tot afval) om te buigen naar materiaalkringlopen (materiaal blijft materiaal). Om dit te bereiken is het Vlaamse Afvalbeleid omgevormd naar een Materialenbeleid.

Duurzaam omgaan met materialen betekent ook nadenken of het met minder kan. Dit kan bijvoorbeeld door het opzetten van product-dienst systemen, waar niet langer het eigenaarschap centraal staat maar de dienst die het product levert. Stadsfietsen en autodeelsystemen zijn hier een voorbeeld van.

Sociale economie

Hoe past hergebruik van producten nu in dit verhaal? En wat is de rol van de sociale economie hierin? Om dit te achterhalen hebben de Limburgse Kringloopcentra een participatief transitietraject in gang gezet tezamen met een tiental belangrijke stakeholders. De gezamenlijke zoektocht naar de nieuwe rol(len) die de kringloopcentra kunnen vervullen als aanjagers van duurzame innovatie past uitstekend in de klimaatambitie van de provincie Limburg die het project financierde.

Kringwinkels

Duurzaamheid zit reeds diep ingebed in de kern van het bedrijfsmodel van de kringwinkels. Ze verzamelen, herstellen en upcyclen gebruikte goederen en geven deze goederen daarmee een tweede (derde…) leven. Tegelijkertijd stellen ze mensen uit doelgroepen te werk. Dit zijn mensen die niet in het reguliere economische circuit aan een job geraken. Door hun activiteiten creëren kringwinkels dus meerwaarde voor de economie, het milieu en de maatschappij. Zo zamelden de Vlaamse kringloopcentra in 2011, 60.000 ton afgedankte spullen in waarvan ongeveer de helft herbruikt werd. Daarmee werd er ca 52.000 ton CO2 minder uitgestoten, het equivalent van 20.000 privé gezinswagens die een jaar rondrijden.

Transitiepaden

Om een nog grotere bijdrage leveren tot het Limburgse klimaatactieplan, staken de Limburgse kringwinkels de koppen bij elkaar met de Limburgse afvalintercommunale, de provincie Limburg, het Innovatiecentrum Limburg en nog andere stakeholders. Het doel: een gemeenschappelijke toekomstvisie ontwikkelen en transitiepaden identificeren gericht op het verwezenlijken van de visie in de praktijk. Dergelijke denkoefeningen verschaffen namelijk inzicht in welke nieuwe activiteiten en rollen nodig zijn om de visie in de praktijk te realiseren. De resultaten van dit participatief traject worden samengevat in de brochure ‘De Limburgse kringloopcentra maken de cirkel rond. Samen bouwen aan een inclusieve circulaire economie en een klimaatneutraal Limburg’ . De box hieronder geeft de toekomstvisie van de Limburgse kringwinkels weer.

Material & service matchmaker

Maar hoe kan de toekomstvisie nu wortelschieten in de praktijk? Twee mogelijke transitiepaden werden geïdentificeerd in de arenasessies: de ‘material matchmaker’ om materiaalkringlopen te sluiten en de ‘service matchmaker’ om de dienstverlening naar de burger uit te breiden. De ‘matchmakers’ maken als het ware de cirkel rond en zijn gericht op het ‘ontzorgen’ van de consument. Dit wil zeggen dat de kringloopcentra het comfort voor de burger willen verhogen via het aanbieden van samenhangende diensten die de maatschappelijke verduurzaming eenvoudiger maken en dus de ‘zorg’ hiervoor overnemen van de burger. Een nieuwe rol als material match maker of service matchmaker vraagt om een omslag in denken en handelen. In een eerste vervolgtraject wordt het concept material match maker verder geconcretiseerd.

Product-dienstsystemen

Maar ook op vlak van het uitbreiden van de dienstverlening naar de burger ligt heel wat potentieel. Zo wordt de lokale verankering van de kringwinkels als een troef aanzien in het ondersteunen of opzetten product-dienstsystemen. De kringwinkels zijn namelijk gespecialiseerd in het ontmantelen en herstellen van toestellen en deze expertise kan zeer nuttig ingezet worden om de levensduur van toestellen te verlengen. Een voorbeeld hiervan is het succes van repaircafe’s, die vaak ondersteund worden door de lokale kringwinkel. Het verder uitwerken van het concept van diensten match maker kan bovendien aanleiding geven tot een verdere uitbreiding van de activiteiten portfolio en potentieel nieuwe rollen voor de kringwinkel aanreiken. Denk hierbij aan het opzetten van de dienstverlening van nieuwsoortige uitleendiensten zoals een tuingereedschapbibliotheek.

Pioniers

Tot slot, sociale ondernemingen zoals de kringwinkels kunnen beschouwd worden als pioniers naar een nieuwe economie. Hun bedrijfsmodel draait niet enkel op winst in de conventionele vorm. Zij streven naar een gedeelde meerwaarde voor de economie, het milieu en de maatschappij en herdenken de manier waarop we zaken doen:

• Van waarde ontlenen naar waarde creëren
• Van probleemverschuivend naar probleemoplossend from exploitation to cooperation
• Van exploitatie naar cooperatie
• Van lineair naar cyclisch
• Van last voor de klant naar ontzorgen

Leen Gorissen, Researcher bij VITO

Lees hier rapport van Vito: De Limburgse kringloopcentra maken de cirkel rond

Het bericht Worden Limburgse kringwinkels ‘material & service matchmakers’? verscheen eerst op Plan C.

Deze eerste workshop vond plaats op vrijdag 31 mei in Leuven. Het doel van deze reeks van 3 workshops is het uitwerken van een realistisch, haalbaar en innovatief businessmodel dat kan dienen als blauwdruk voor ‘de fabriek van de toekomst’. De workshops worden begeleid door Board Of Innovation en aangevuld met presentaties gegeven door verscheidene professionals die elk hun focus rond duurzame, lokale productie op maat toelichten.

We zijn nog op zoek naar mensen in de maakindustrie, innovators, mensen die zin hebben om dit verhaal ook daadwerkelijk uit te voeren, kortom, innovatieve ondernemers die vinden dat Vlaanderen het voortouw moet nemen in deze derde industriële revolutie. Heb je, na het zien van deze presentaties, zin om mee het business model vorm te geven? Bestel dan via deze link snel jouw ticket voor de twee volgende workshops. De plaatsen zijn beperkt!

1. Manu Vollens – Board of Innovation

2. Gil Stevens – Cradle to Cradle Platform

Gil Stevens van het Cradle to Cradle Platform inspireert met een concreet voorbeeld over hoe een tapijtenfabrikant een Cradle to Cradle strategie uitwerkt in een werkbaar business model. Drie uitdagingen staan hierin centraal: Het stellen van de juiste doelstellingen door middel van een focus op eco-effectiviteit, het sluiten van kringlopen via bio en techno cycles en dit op een zodanige manier dat de materialen hun kwaliteitsniveau behouden (upcyclen).

3. Gert De Bruyn – Royal Haskoning DHV

Gert De Bruyn, van Royal Haskoning DHV, beschrijft aan de hand van twee cases hoe nieuwe business modellen duurzaam materiaalbeheer kunnen ondersteunen. Traditioneel wenst een toeleverancier zo veel mogelijk te verkopen, terwijl de gebruiker zo efficiënt mogelijk wenst te werken. Met het MIP project TaBaChem werkt Royal Haskoning een business model uit waarbij chemische producten zoals zwavelzuur niet verkocht maar geleased worden. De win-win is duidelijk. De producent recupereert de chemicaliën na gebruik. De gebruiker maakt zich geen zorgen meer over de afdanking of verwerking ervan.
Hiermee komt een eerste bottleneck naar boven. De recyclage en recuperatie van materialen door een derde partij maken het ter beschikking stellen van de materiaalinhoud van producten noodzakelijk. Bij het aanleggen van een dergelijke materialendatabase speelt het beschermen van IP een belangrijke rol. Niet elke leveranciers staat er voor te springen om zijn ‘keukengeheimen’ te delen met zijn klanten. In het voorbeeld van Recover-e is men er in geslaagd dit te doorbreken door de oprichting van een stichting waarbij de partners de nodige geheimhoudingscontracten tekenen.

4. Walter Tempst & Elmar Willems – OVAM

Welke rol kan de overheid in dit verhaal spelen? Walter Tempst en Elmar Willems van OVAM gaan dieper in op deze. 3D printing kwam de laatste tijd verschillende malen aan bod in de media, soms positief, maar ook negatief. Toch moet er niet zomaar een regulerende rol toebedeeld worden aan de overheid. In het komende anderhalf jaar zal de OVAM daarom actief participeren in het iMade project. Doelstelling is om tegen eind 2014 een passend beleidskader uit te werken. OVAM zal daarbij aansluiting zoeken met partners van NIB-projecten, regionale, federale en Europese overheden.

5. Karel Van Acker – KU Leuven

Karl Van Acker van KU Leuven belicht het onderwerp vanuit een materiaal-technologisch standpunt. Additive manufacturing staat nog in de kinderschoenen. Zo is nog maar een beperkt pallet aan materialen beschikbaar voor deze technologie. De ontwikkeling van specifiek aangepaste materialen verloopt bovendien langzaam. De technologie heeft de mogelijkheid om tegemoet te komen aan verschillende vereisten inzake duurzaam materiaalbeheer. Wanneer het design van producten aangepast wordt aan de techniek, kan er een enorme hoeveelheid energie, water en materiaal bespaard worden. Men kan bovendien reeds printen met biogebaseerde polymeren (PLA, zetmeel, suikers) en men onderzoekt de recyleerbaarheid van geprinte objecten. Ook schept additive manufacturing verwachtingen voor het behouden van lokale productie.

6. Stella Vanassche – VITO

Stella Vanassche van VITO legt uit hoe duurzaamheidsbewaking voor digitale productie vormgegeven zou kunnen worden adhv drie principes:

• Beperk het materiaalgebruik
• Maximaliseer het gebruik van gerecycleerde materialen
• Minimaliseer de impacten van waardeketens op de beschikbaarheid van natuurlijke hulpbronnen, rekening houdend met economische efficiëntie en sociale rechtvaardigheid.

Het bericht 6 presentaties: van technologische innovatie naar duurzame systeemverandering verscheen eerst op Plan C.

“Ik ben al langer geïntrigeerd door additive manufacturing. Ik denk dat de technologie ons zal toelaten om de ecologische voetafdruk van consumentenelektronica te verkleinen.” Aan het woord is Andries Reymer, mechanisch ontwerper bij TP Vision, dat Philips televisies ontwikkelt en vermarkt. TP Vision is één van de 20 partners van het Plan C-project ‘iMade, lokale productie op maat’ dat eind deze maand van start gaat.

iMade verenigt 20 partners die samen ijveren om lokale productie naar een nieuw niveau te tillen. Op basis van twee proefprojecten, in de meubelindustrie met als partner Robberechts en in de elektronica-sector met TP Vision zal bekeken worden hoe het eerste regionaal netwerk voor ‘Cloud Manufacturing’ kan worden gerealiseerd. iMade wil Vlaanderen zo laten uitgroeien tot de eerste Europese regio die productie op maat een lokale en duurzame inbedding geeft.

Materiaalwinst

De kick-off van iMade is een goed moment om eens te polsen bij TP Vision welke verwachtingen ze koesteren binnen iMade. “Ik ben al langer bezig met 3D-printing en additive manufacturing”, zegt Andries Reymer, mechanisch ontwerper bij TP Vision. “Ik denk dat als we die technologieën optimaal benutten, we op verschillende terreinen vooruitgang kunnen boeken. Zo zullen we complexe onderdelen kunnen maken die verschillende functies combineren, waar we voordien 3 of 4 onderdelen voor moesten assembleren. Daardoor kan de productie en assemblage worden vereenvoudigd en materiaalwinst geboekt worden.”

Customisatie

“We gaan onderzoeken of we een stap kunnen zetten richting lokale productie van consumentenelektronica. Zo zullen we binnen iMade bestuderen of het technisch en economisch haalbaar is om onze producten te ‘customizen’, aangepast aan lokale noden en productiecapaciteiten. Op lange termijn kan deze lokale productie leiden tot minder transport van materialen en producten. Televisies ontworpen in België kunnen dan overal ter wereld lokaal vervaardigd worden. Dit zou zorgen voor nog meer decentralisatie van productie en producten die meer toegepast zijn op de lokale noden.”

“Alles samen kan de voetafdruk van consumentenproducten daardoor gevoelig verkleinen. Wat enkel toe te juichen valt”, stelt Andries Reymer.

Kennis & Inspiratie

“Ondanks het feit dat TP Vision al jaren samenwerkt met Sirris en Vito, zal dat voor mij persoonlijk de eerste keer zijn. Ik ben dan ook heel benieuwd naar de kennis en inzichten die zij met zich meebrengen. Ook de samenwerking met Materialise en Melotte, die elk op hun eigen manier leiders zijn in het het domein van additive manufacturing, zal zonder twijfel inspirerend zijn”, besluit Andries.

Op 29 november geeft Plan C, het Vlaams Transitienetwerk voor Duurzaam Materialenbeheer, samen met 19 Vlaamse partners de officiële kick-off van iMade. Die vindt plaats in Square Brussels om 15u45. Meer info: http://www.plan-c.eu/netwerkdag-2012. Een introductievideo over iMade vindt u op www.imade.be.

Het bericht “Lokaal televisies produceren met kleinere voetafdruk” verscheen eerst op Plan C.

1. Duurzaam design
2. Slim samenwerken
3. Slim investeren
4. Betere regelgeving
5. Duurzaam materialenbeheer in de bouw
6. Duurzame chemie en kunststoffen in een continue kringloop
7. Bio-gebaseerde economie
8. (Kritische) metalen in een continue kringloop
9. Nieuwe materialen en materiaaltechnologieën

Je vindt ze hier, verklaard, in 9 infografieken met ambitieuze toekomstbeelden:

Het bericht Vlaams Materialenprogramma zet in op 9 hefbomen verscheen eerst op Plan C.

“Duurzaam materialenbeheer is een domein waarin Vlaanderen het verschil kan maken”, vindt KU Leuven-professor Karel Van Acker. “Maar dan moeten we er geen drie jaar meer mee wachten.”

Duurzamer omgaan met materialen is eigenlijk geen kostenpost voor een bedrijfsleider”, glimlacht Karel Van Acker, professor duurzaam materialenbeheer aan de KU Leuven en coördinator van het Leuven Materials Research Centre. “Dat niét doen, dat kost pas veel geld. Want dan zal de prijs die hij betaalt voor zijn grondstoffen, alleen maar stijgen.”

De wetenschapper wijst op de macro-economische tendensen. De jongste decennia is de prijs van grondstoffen en materialen, onder andere door de technologische ontwikkeling, stelselmatig gedaald. Maar sinds 2002 is die trend omgebogen. “Gemiddeld is de prijs gestegen met een factor 2,5. Voor sommige materialen, zoals indium dat wordt gebruikt in zonnecellen, of neodymium dat nodig is voor permanente magneten, spreek je van een vertienvoudiging.”

Die grondstoffenschaarste gaat gepaard met meer aandacht voor de ecologische impact. Productie en verwerking van materialen staat nog altijd voor een kwart van de CO2-uitstoot in Europa.

De bevoorradingszekerheid en de vermindering van de milieu-impact kunnen op zijn minst gedeeltelijk bereikt worden door op een hoogwaardige manier de kring productie-gebruik-recyclage te sluiten. “Bedrijven en consumenten moeten er zich van bewust zijn dat materialen in economisch opzicht ‘dragers’ zijn, die je niet noodzakelijk in bezit moet hebben. In het Verenigd Koninkrijk zijn er bedrijven die straatverlichting verkopen aan de staat: niet de lantaarnpalen, maar het verlichten. Het gevolg is dat zo’n bedrijf niet probeert zoveel mogelijk lantaarns of lampen te verkopen, maar zo efficiënt mogelijk zorgt voor verlichting.”

Als voorzitter van Plan C wil Van Acker dat soort businessplannen in Vlaanderen een duwtje in de rug geven. De vzw, voluit het Vlaams Transitienetwerk Duurzaam Materialenbeheer, werd op woensdag 28 maart officieel opgericht, al is ze, op initiatief van Ovam, als informeel netwerk al actief sinds 2006. Stichtende leden zijn Ovam namens de overheid, essenscia (federatie chemiesector), Febem (federatie milieubedrijven), Colruyt, Indaver, KU Leuven, UGent, Vito, Bond Beter Leefmilieu, Netwerk Bewust Verbruiken en de adviesbedrijven Sustenuto en Advizers. De juridische entiteit is nodig om zelf in projecten te kunnen instappen en de visibiliteit van de organisatie te verhogen.

De naam van de organisatie is niet toevallig gekozen. Plan A staat voor voortdoen zoals we bezig zijn. Optie B is meer regelgeving, en bedrijven die, op eigen houtje of door wetgeving gedwongen, de weg naar meer duurzaamheid inslaan. Plan C wil het systeem veranderen. De organisatie ontwikkelde eerst een visie, zette nadien werkgroepen op om die visie te koppelen aan concrete innovaties, waarvan de resultaten worden gedeeld en versterkt in het 500 mensen sterke netwerk van Plan C.

“Ook voor de overheid is dit nieuw”, weet Van Acker. “Normaliter stuurt die zaken aan, via wetten en belastingen, of ze ondersteunt initiatieven, door infrastructuur of subsidies. Soms heeft ze een voorbeeldfunctie, bijvoorbeeld in haar openbare aanbestedingen. Maar bij Plan C fungeert ze als geëngageerde partner, waarbij ze zelf deelneemt aan het proces. Dat is een nieuwe rol, die heel sterk kan zijn, maar moet worden uitgetest.”

Dat Vlaanderen het dertig jaar oude Afvaldecreet, dat mee de milieusector in dit land vorm gaf én tot de Europese top deed behoren, nu vervangt door een Materialendecreet, vindt Van Acker een logische evolutie. “Toen Plan C begon, was er rond duurzaam materialenbeheer nog niet veel gebeurd. Nu is het een prioriteit voor Europa. De Europese Commissie heeft een roadmap toward resource efficiency uitgetekend. Als Plan C voegen we daar nog een zo klein mogelijke milieu-impact aan toe voor de materialen die je gebruikt.”

Plan C wil vooral de risicovolle experimenten uitproberen, uitzoeken waar de bottlenecks zitten in die overgang naar een duurzaam materialenbeheer. “Wij willen eigenlijk de voorbereidende stappen doen. Precies daarom is het belangrijk dat we onafhankelijk kunnen denken, maar dat tegelijk de overheid aanwezig is, en de communicatie met die overheid verzekerd. Het moet een wisselwerking zijn. Wij gaan geen nieuwe wetgeving initiëren, maar wel bekijken waar er barriëres kunnen zijn.”

Zo wordt er in het netwerk van Plan C stevig nagedacht over concrete initiatieven voor bijvoorbeeld de recyclage van zonnepanelen, iets waarin Vlaanderen achterop hinkt bij Wallonië en Brussel. “Of chemical leasing . Denk aan schuurmiddelen. In plaats van het schuurmiddel te verkopen, zouden bedrijven ook de garantie kunnen verkopen dat ze een bepaalde oppervlakte zullen schuren, waardoor het schuurproduct in het bedrijf blijft.”

Dat soort nieuwe businessmodellen opent nieuwe mogelijkheden voor Vlaanderen, mits er snel wordt gehandeld. Duitsland bijvoorbeeld staat traditioneel technologisch zeer sterk. Toen flessen op basis van biomaterialen werden vrijgesteld van de uitgebreide terugnameverplichtingen, kreeg de innovatie in dat domein een boost. Zelfs een traditionele laatkomer als het Verenigd Koninkrijk stampte een National Industrial Symbiosis Program uit de grond. Tot voor een paar jaar werd meer dan de helft van het gebruikte materiaal er nog gestort, maar de eilandbewoners zijn aan een enorme inhaalrace bezig.

“De trein is aan het vertrekken, en we moeten er nu op springen. Er zijn nog altijd redenen om te zeggen dat Vlaanderen een koploper is, maar met de Europese stimuleringsmaatregelen is het nu tijd om een versnelling hoger te schakelen. Wij zetten proeftuinen op, maar we zijn ook slechts één netwerk, met onze beperkingen. Sommige bedrijven zijn koplopers, nu is het zaak ook het peloton mee te krijgen.”

“Wij moeten proactief zoeken naar opportuniteiten, voor de samenleving en voor onze bedrijven. Volgens een studie van de Internationale Arbeids Organisatie zijn duurzame energie en recyclage dé twee groeisectoren van de toekomst.”

Stortplaatsen hebben dan ook geen toekomst meer, tenzij, zoals bij Group Machiels in Limburg, als bron van materialen en energie. Ook verbranden is minder interessant dan recycleren of hergebruiken. “30 procent van het gewicht dat in een oven gaat, komt eruit als assen. Mits die zuiver genoeg zijn, kan je ze gebruiken als bouwmateriaal, maar we zullen wellicht altijd een aantal hoogtechnologische materialen blijven verbranden. De kunst voor onze bedrijven zal zijn dat zoveel mogelijk te vermijden, door bij het design al rekening te houden met recyclage of recuperatie. Maar er is nog veel kennis nodig, onder andere over thermodynamica, die er nu nog onvoldoende is.”

De Leuvense prof verwijst naar de printed circuit boards in computers en gsm’s, waar meer dan vijftig elementen in zitten. “Een bedrijf als Umicore haalt veel van die elementen eruit, via een hogetemperatuurproces. Het plastic van het apparaat, dat als brandstof dienstdoet, kan worden vervangen door biogebaseerde polymeren, waardoor je over de levenscyclus van het component minder CO2-emissies hebt.”

Helaas is voor veel producten het recyclaat nog altijd duurder dan de primaire grondstof, ook omdat bij die laatste een aantal externe kosten, zoals de milieulasten, niet wordt doorgerekend. Maar intussen worden grondstoffen steeds moeilijker te ontginnen, en dus duurder. Uit kopererts werd vroeger 0,8 procent koper gewonnen, nu nog 0,3 procent. Of indium, dat samen met tin wordt gewonnen. De vraag naar lcd-schermen stuwt de vraag naar indium omhoog, maar niet voldoende om de meerprijs van extra tinwinning te verantwoorden.

“Duurzaam materialengebruik zal altijd zeer complex zijn. Voor sommige kunststoffen zal het zinvol zijn ze na recyclage opnieuw te upgraden, voor andere niet. In het Westen zijn wij heel sterk technologisch gericht. Umicore recycleert 95 tot 98 procent van die printed circuit boards , maar als je het totale plaatje bekijkt – inclusief inzamelen, shredderen, componenten sorteren – komen we aan een recyclagepercentage van amper 15 procent, ongeveer evenveel als China, dat het de helft minder goed doet in het pure recycleren. Maar wij exporteren een pak oude gsm’s en computers. Dus moeten we meer kijken naar de totale keten, systeeminnovatie, de tussenstappen verzorgen.”

Al moeten we realistisch blijven. “Niet alles is 100 procent recycleerbaar. Maar we moeten naar de grenzen zoeken. Daarvoor kan de overheid specifieke maatregelen nemen. Recyclagecertificaten kunnen een oplossing zijn, maar veel hangt af van het materiaal en de sector in kwestie. Op lange termijn moeten we durven te denken aan een verschuiving van de lasten: weg van die op arbeid, en meer lasten op grondstoffen. Durven de bads te belasten, niet de goods . Dat is een lange weg, dus het zal stapje voor stapje gaan, maar dat is wel de richting.”

© 2012 Roularta Media Group

Datum publicatie: 05 april 2012
Bron: Trends
Editie: Trends
Pagina: 28
Aantal woorden: 1411
Auteur: LUC HUYSMANS / FOTOGRAFIE FILIP VAN LOOCK

Download PDF-versie van dit artikel

Het bericht Trends Magazine: “De weg naar de gesloten kring” verscheen eerst op Plan C.