LCA voor milieu-impact

Als je een milieuprofiel wil maken van je product, dan laat je een LCA uitvoeren. Een LCA of levenscyclus analyse is een methodiek die de impact van een product, proces of systeem analyseert en evalueert over zijn gehele levenscyclus. Een traditionele Environmental-LCA (E-LCA) studie brengt de impact op grondstoffen, ecosysteem en mens van een product in kaart tijdens de ontginning, gebruiks- en afvalfase en tracht deze zoveel mogelijk te kwantificeren. Hierdoor kunnen gelijkaardige producten met elkaar vergeleken worden of wordt het duidelijk welke processen in de levenscyclus van een product de grootste impact hebben.

Ook LCA voor sociale impact

Minder gekend is dat je naast een milieuprofiel ook een sociaal profiel kan laten maken van een product. Hiervoor kan je een Social-LCA (S-LCA) uitvoeren. Naast een milieu-impact hebben producten, processen en systemen doorheen hun levenscyclus immers ook een socio-economische impact.

Bij duurzame ontwikkeling hoort een evaluatie over de drie dimensies (milieu, sociaal en economisch). Met een Social-LCA tracht je deze in kaart te brengen. Vragen waarop een Social-LCA een antwoord wil geven zijn bijvoorbeeld: wat zijn de werkomstandigheden van de mijnwerkers bij de ontginning van de grondstoffen? Wat zijn de socio-economische gevolgen van een productie-eenheid voor een regio? Worden intellectuele rechten gerespecteerd? Wordt de privacy van de consument gerespecteerd? Gaat er geen corruptie gepaard met het ondernemen?…

Moeilijk te kwantificeren

Bij het bepalen van het milieuprofiel van een product wordt vooral gebruik gemaakt van natuurwetenschappen: hoewel er vaak een betekenisvolle foutenmarge wordt vastgesteld bij de resultaten, kunnen milieu-impacten, zoals deze veroorzaakt door emissies, tegenwoordig relatief makkelijk worden gekwantificeerd. Het zoeken naar het sociale en socio-economische profiel van een product doet – net zoals bij bepaalde onderdelen van de milieuwetenschap (bijv. onderzoek naar consumentengedrag) – beroep op de gedragswetenschappen. Het kwantificeren van impacten voor sociale thema’s ligt dus niet voor de hand. Hoe meet je bijvoorbeeld transparantie of promoten van sociale verantwoordelijkheid binnen je waardeketen? Dit wordt door LCA-deskundigen met een natuurwetenschappelijke achtergrond en zonder ervaring in interdisciplinair onderzoek met experten uit de gedragswetenschappen als dan ook als één van de grote struikelstenen ervaren bij een Social LCA: het moeilijk kunnen uitwerken van kwantitatieve indicatoren.

Net als bij een E-LCA is het nog steeds lastig om voor al deze indicatoren correcte data te vinden en om de link te maken met specifieke productieketens. Meer nog dan bij milieu-performantie, is sociale impact afhankelijk van bedrijfsorganisatie en niet noodzakelijk van de technische eigenschappen van de productieketen zelf.

Categorieën van sociale impact

De UNEP SETAC LCI heeft richtlijnen (Nederlandse versie) uitgewerkt om Social-LCA’s van producten uit te voeren. Er wordt aangegeven dat de sociale en socio-economische impact van een product vanuit twee invalshoeken zou moeten worden bekeken: enerzijds vanuit het standpunt van de bezorgdheden van stakeholders, anderzijds door rekening te houden met de bijdrage van het product aan de sociale impact.

Net zoals bij het opnemen van maatschappelijke verantwoordelijkheid, wordt er voor de invulling van de eerste invalshoek (cf. de bezorgdheden van de stakeholders) dat deze “in overeenstemming is met het toepasselijke wetten en overeenkomt met internationale gedragsnormen” (cf. ISO 26000). Je zou deze kunnen gaan omschrijven als midpoint-categorieën. Natuurlijk moet het uiteindelijk de bedoeling zijn om de resultaten te vertalen naar endpoint-categorieën. In de sociale wetenschappen (als onderdeel van de gedragswetenschappen) is het echter geen sinecure om deze vertaalslag te maken op het niveau van een product. Het blijft momenteel een grijze zone. Toch werden in de richtlijnen zes endpoint-categorieën van sociale impact onderscheiden: mensenrechten, arbeidsomstandigheden, gezondheid en veiligheid, cultureel erfgoed, governance en het algemenere sociaal-economische gevolgen. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van hoe stakeholder categorieën en impact categorieën aan elkaar zouden kunnen worden gelinkt. Merk op dat ondertussen voor elk van de subcategorieën een methodologische fiche werd ontwikkeld die bruikbaar is voor monitoring en evaluatie.

Een methodologie in ontwikkeling

Net zoals bij een E-LCA waar sedert eind jaren ’80 binnen een internationale context voortschrijdend werd gewerkt aan een gedragen methodologie, werd op basis van onderzoek in verschillende universiteiten en instellingen vanaf 2004 in alle transparantie gewerkt aan de richtlijnen voor een S-LCA binnen de context van UNEP SETAC LCI. De publicatie in 2009 geeft een stand van zaken weer van waarover op dat ogenblik reeds consensus kon worden bereikt. Het is een grote verdienste van het rapport om in een van de laatste hoofdstukken aan te geven waar nog verder onderzoek en ontwikkeling van de methodologie nodig is.

Inmiddels zijn we enkele jaren verder. De richtlijnen werden toegepast in gevalstudies van Australië tot Mexico, van Brazilië tot Finland … voor verschillende productgroepen: laptop, marmer, bodemverbeteraar, waterzuiveringsinstallatie, drukwerk, enz. Via deze gevalstudies, in doctoraten, in artikelen, enz. wordt bijgedragen aan de wetenschappelijke discussie om de methodologie verder te ontwikkelen. Ook werd de S-LCA ondertussen gekaderd binnen de ‘life cycle sustainability assessment’ (LCSA), i.e. het combineren van de drie technieken E-LCA, S-LCA en LCC.

Vlaanderen stond mee aan de basis van deze internationale ontwikkelingen. Tussen 1995 en 2004 werd aan de Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen van de Universiteit Gent onder leiding van ir. Bernard Mazijn interdisciplinair onderzoek verricht naar de integratie van sociale criteria in E-LCA. Het Engelstalig rapport “Ecological, social and economical aspects of integrated product policy – Integrated Product Assessment and the development of the label ‘sustainable development’” dat in 2004 verscheen, lag aan de basis voor zijn aanstelling als voorzitter van de UNEP SETAC LCI Taskforce on the integration of social criteria into LCA. Het leidde in 2009 tot de publicatie van de richtlijnen in het Engels en het Frans. In 2011 verscheen de Nederlandstalige vertaling.

Dit blogartikel kwam tot stand na gesprekken met en met medewerking van Bernard Mazijn (Instituut vóór Duurzame Ontwikkeling), Steven De Meester (UGent) en Veronique Van Hoof (VITO).

Meer lezen?

Hieronder vind je alvast een paar referenties:

Het bericht Social LCA meet de sociale waarde van je product verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG DOOR CHARLOTTE CHRISTIAENS (CATAPA)

CATAPA is een jonge vrijwilligersbeweging in België die werkt rond (anders)globalisering en duurzame ontwikkeling in Latijns-Amerika. CATAPA focust hierbij op de problematiek van mijnbouw. Omdat het aantal mijnbouwexploitaties door de steeds maar groeiende bevolking blijft toenemen, en de impact van mijnbouw op ecologisch, sociaal, economisch en cultureel vlak desastreus is, wil CATAPA zowel in België als internationaal een voortrekkersrol spelen om deze groeiende problematiek aan de kaak te stellen. Charlotte Christiaens va CATAPA legt uit

De mijnbouwboom

GSM’s, fiets, laptops,..ze bevatten allemaal metalen. Deze metalen worden vaak op een niet-duurzame, oneerlijke en milieuonvriendelijke manier ontgonnen in een ver werelddeel. Bovendien gaat het ontginnen van mineralen en metalen vaak gepaard met (sociale) conflicten. Een alsmaar groeiend deel van de 7 miljard mensen wil zich deze metaalhoudende luxeproducten toe-eigenen, met als gevolg een snelle groei van de mijnbouwsector.

“De prijzen van metalen zijn de afgelopen decennia vertienvoudigd.”

De prijzen van metalen zijn de afgelopen decennia vertienvoudigd. Nieuwe mijnbouwsites, die aanvankelijk niet rendabel waren voor bijvoorbeeld goudontginning, worden dat plots wel. Een mijnbouwboom waarbij multinationals tegen een duizelingwekkend tempo mineralen uit de grond halen, is het gevolg. Open markten, vrijhandelsakkoorden en soepele regels zorgen er eveneens voor dat de mijnbouwindustrie blijft groeien, zonder aan de noden van de lokale bevolking en hun omgeving tegemoet te komen.

Hoe werkt een openpitmijn?

Mijnbouw betekent letterlijk ‘het onttrekken van grondstoffen uit de grond’. Grondstoffen kunnen op verschillende manieren uit de grond worden gehaald, bijvoorbeeld door boringen of schachtenmijnbouw. Bij grootschalige openpitmijnbouw (of dagmijnbouw) worden laag voor laag ertsen uit een diepe put in de grond afgegraven, waardoor een krater ontstaat die enkele kilometers breed en honderden meters diep kan worden.

Een veel gebruikte manier om het metaal te scheiden van het erts is de heapleachingmethode: erts wordt fijn gemalen en op grote uitloogplatformen geplaatst. Dit wordt vervolgens besproeid met grote hoeveelheden cyanide-bevattend water. Cyanide zorgt ervoor dat de metaaldeeltjes uit het erts onttrokken worden. Via onder andere actief kool wordt cyanide weer van het metaal gescheiden in een latere fase. Het grote nadeel aan deze manier van ontginnen is dat er tonnen hoog toxische afvalerts, die zware metalen bevatten, achterblijven. Deze worden doorgaans niet goed opgevangen en komen door allerlei onzorgvuldigheden en laksheid van het mijnbedrijf in de lucht en het grond- en rivierwater terecht. De gevolgen van deze watervervuiling en het veroorzaakte watertekort worden dan plots een niet te overzien probleem voor de lokale bevolking.Bovendien moet regen- en grondwater dat in de openpit loopt, telkens worden weggepompt, waardoor het grondwaterpeil in het gebied rondom de mijn zakt.

“Hoog toxisch afvalerts wordt doorgaans niet goed opgevangen en komt vaak door onzorgvuldigheden en laksheid van het mijnbedrijf in de lucht en het grond- en rivierwater terecht.”

Dit is, net als het verzilten van de grond, desastreus voor de landbouw. Het is maar één van de vele negatieve gevolgen van mijnbouw voor de lokale bevolking, want ze ondervinden nog veel meer schadelijke gevolgen: verdwijning van bossen, vissterfte, ziek vee, huiduitslag, haaraandoeningen, kwikvergiftiging, zware metalen in het menselijk lichaam, longaandoeningen. Tenslotte is de mijnbouwindustrie verantwoordelijk voor het grootste deel van de CO2-uitstoot wereldwijd.

Mijnbouw in het zuiden

Het economisch beleid dat mijnbouw op grote schaal toelaat, wordt in het Westen ontwikkeld, maar de negatieve gevolgen zijn voor het Zuiden. De Noord-Zuiddimensie is in dit verhaal echter wel een beetje achterhaald; waar we tot tien jaar geleden nog voornamelijk westerse bedrijven aan de ontginningszijde aantroffen, stellen we nu ook de opkomst vast van ontginningsbedrijven uit andere landen vast: Afrikaanse landen, China en Brazilië bijvoorbeeld.

“Anders dan bij de eerste kolonisatiegolf waar staten aan het stuur stonden, zijn het nu multinationals.”

Anders dan bij de eerste kolonisatiegolf waar staten aan het stuur stonden, zijn het nu dus multinationals. Een multinational zit erg complex in elkaar en dit maakt het voor inheemse volkeren en NGO’s lastig om wantoestanden van bedrijven aan te klagen. De werkwijze van grootschalige mijnbouwbedrijven staat vaak lijnrecht tegenover de visie van de lokale bevolking als het gaat over beheer van natuurlijke bronnen.

CATAPA

“Door sensibilisering, netwerking, onderzoek, lobbywerk en uitwisseling wil CATAPA een meer rechtvaardige mijnbouw stimuleren.”

CATAPA is een jonge vrijwilligersbeweging in België. CATAPA werkt rond (anders)globalisering en duurzame ontwikkeling in Latijns-Amerika en focust hierbij op de problematiek van mijnbouw. Omdat het aantal mijnbouwexploitaties door de steeds maar groeiende bevolking blijft toenemen, en de impact van mijnbouw op ecologisch, sociaal, economisch en cultureel vlak desastreus is, wil CATAPA zowel in België als internationaal een voortrekkersrol spelen om deze groeiende problematiek aan de kaak te stellen. Door sensibilisering, netwerking, onderzoek, lobbywerk en uitwisseling wil CATAPA komen tot een concrete bijdrage aan de milieu- en klimaatcrisis door meer rechtvaardige mijnbouw en metaalverbruik te stimuleren.

Campagne GOUD:EERLIJK?

Van alle metalen die worden gewonnen door middel van mijnbouw, veroorzaakt goudmijnbouw de grootste impact. Het ontginnen van goud is bijvoorbeeld 100 keer zo vervuilend als zilver en 10.000 keer zo vervuilend als aluminium. Op dit moment zit CATAPA samen met Netwerk Bewust Verbruiken en Ecolife in het laatste jaar van de drie jaar durende sensibiliseringscampagne GOUD:EERLIJK? Mensen zijn zich onvoldoende bewust van de sociale en ecologische impact van goudontginning. Om dit bewustwordingsproces te catalyseren, sporen wij de non-gouvermentele sector, de juwelensector, de industriële sector en de monetaire sector aan, om hun verantwoordelijkheid te nemen. En zo de hoofden bij elkaar te steken om verantwoorde alternatieven op de markt te brengen en zo duurzame handel en internationale solidariteit te bevorderen.

“Het ontginnen van goud is 100 keer zo vervuilend als zilver en 10.000 keer zo vervuilend als aluminium.”

In september 2014 starten we met een nieuwe driejarige campagne ‘Generatie Transitie’. Dit project vertrekt vanuit het inzicht dat de generatie jongvolwassenen die tot 2050 in het werkveld zullen staan, de actoren zijn om de transitie te maken naar een duurzame economie. We zullen ons vooral richten op het ontwikkelen van educatief materiaal rondom de grondstoffenproblematiek als complex en internationaal duurzaamheidsvraagstuk.

Het bericht Werken aan een rechtvaardige mijnbouw verscheen eerst op Plan C.

“We gaan proberen er iets aan te doen. We gaan dat proberen.” “Want ik ben ervan overtuigd dat als je je omgeving kapot maakt, je ook jezelf kapot maakt.” Bewogen door de klimaatsverandering en de sociaal-ecologische crisis sloot choreografe Anne Teresa De Keersmaeker met die woorden haar State of the Union af aan het eind van Het Theaterfestival  in 2003. In 2010 wijdde theatermaker Benjamin Verdonck zijn State of the Union aan zijn rol als kunstenaar in de klimaatcrisis.

Bij aanvang hield de culturele sector zich nog wat zoekend afzijdig. De afgelopen jaren kwam hij in beweging. Cultuuractoren begonnen hun relatie tot de sociale en natuurlijke omgeving te onderzoeken en kwamen tot inzicht dat behalve eco-efficiëntie nog veel meer in het geding is. De noodzaak te delen bijvoorbeeld: energie. Ruimte. Kennis en ideeën. De behoefte aan joint ventures met andere maatschappelijke sectoren. Met burgers.

Het besef groeide dat cultuur een motor voor verandering kon zijn. Kunst en cultuur bezitten het kardinale vermogen om burgers anders te laten kijken naar de wereld, om gangbare manieren van denken, voelen en interpreteren te ontregelen en te heroriënteren naar nieuwe denkbeelden. Kan de sector nieuwe leerruimten creëren? Mentale openheid scheppen die ons begrip van het ‘goede leven’ binnen ecologische grenzen doet wijzigen? Die diversiteit en democratie insluit? Kunst en cultuur als laboratorium van verbeelding.

‘Voor de verandering’

In 2009 stipuleerde de beleidsnota Cultuur van Minister Joke Schauvliege voor het eerst een strategische doelstelling ‘eco-cultuur’ met een appèl aan de kunst-, erfgoed- en sociaal-culturele actoren om de cultuursector te verduurzamen.

Een atelier, later werkgroep eco-cultuur van cultuuractoren formuleerde een aantal fundamentele opdrachten voor de cultuursector gekaderd binnen een visie op de noodzaak van een transitie naar rechtvaardige duurzaamheid. Een trefdag in 2011 vormde een sleutelmoment voor de oprichting van een transitienetwerk cultuur “Pulse”. De Trefdag ‘Voor de verandering’ van 24 september e.k. presenteert een hele rist innovatieve cases en ‘working ideas’ die het begrip transitie in de sector inhoud en body moeten helpen krijgen en aanzetten tot actie. Pulse werkt tegelijkertijd aan de uitbouw van een digitaal platform en diept via gesprekstafels de rol uit van cultuur als motor voor verandering.

De socio-ecologische uitdaging

De sociaal-ecologische crisis opent deuren voor kleine en grote experimentele acties en ondernemingen die à la limite essentieel zijn om een wereldomspannende transitie te realiseren. Wat Pulse beoogt, is een democratische sociaal-rechtvaardige samenleving die hoge levenskwaliteit verzoent met ecologische draagkracht. Een ambitieus streefdoel dat Benjamin Verdonck als volgt formuleerde: “Beeldt u zich in wat er zou gebeuren mocht 
de gehele sector 
nauwgezet en hardnekkig volhardend 
160 dagen en een halve
 meehelpen aan dit kunstwerk. Wat een kathedraal aan kluwens dissonanten en dialectiek. 
Wat een epifanie aan mogelijkheden,
 draagvlakken, spelvreugde en symbolisch kapitaal
 dit zou genereren 
voor onze toekomstige kunstpraktijk,
 Cocteau indachtig 
die, 
gevraagd naar 
wat hij mee zou nemen mocht zijn huis in brand staan, 
antwoordde:
 het vuur”.

Dit is een gastblogpost van Hugo Lauwers van Pulse Transitienetwerk Cultuur.
Pulse organiseert een trefdag op 24 september, meer info hier.

Het bericht Voor de verandering.
Cultuur in sociaal-ecologische transitie verscheen eerst op Plan C.