Op 19 oktober maken we de winnaars van de Additive Design Challenge bekend. In de aanloop zetten we telkens één van de zeven finalisten in de kijker. We stellen je graag voor: de Monicker Watch, van Frederic Pieck en Rob Hendrickx.

DOOR FLORIS VAN CAUWELAERT (ZERONAUT)

“Er worden veel dingen 3D geprint zonder een echte bestaansreden te hebben” vinden ontwerpers Frederic Pieck en Rob Hendrickx. “Bij onze Monicker Watch gaat het ons écht om bewustmaking. Het is méér dan zomaar een polshorloge, dat toevallig geprint is. Bijvoorbeeld: een speciale chip houdt namelijk de meest essentiële medische gegevens van de drager bij,” legt Frederic uit. Niet zomaar een gadget dus, maar eentje dat levens kan redden.

“Er worden veel dingen 3D geprint zonder een echte bestaansreden te hebben”

Het ontwerpen van Monicker vroeg een totaal andere manier van denken. Het product is ontstaan door de huidige manier van massaproductie te herbekijken. “Monicker wordt on demand geprint, in een kleine oplage. Er zijn dus veel minder overschotten en er is zo goed als geen restmateriaal,” legt Rob verder uit. “We wilden zo weinig mogelijk onderdelen gebruiken en alles zo puur mogelijk houden,” gaat zijn collega verder. “Dat we hierin slaagden is een grote overwinning en hebben we grotendeels aan deze wedstrijd te danken.”

“Monicker wordt on demand geprint, in een kleine oplage. Er zijn dus veel minder overschotten en er is zo goed als geen restmateriaal.”

Ten slotte gaat het duo ook voor volledige transparantie, de drager krijgt volledige controle. Kleine onderdeeltjes vervangen moet gewoon eenvoudig zijn én je moet er geen eeuwen op zitten wachten. “Als je zelf een 3D-printer en lokale 3D-hub hebt, kan je een defect makkelijk zelf oplossen,” verduidelijkt Rob. “Je moet dus geen lastige herstel- en transportprocedures doorstaan.”

Het duo zat al langer met het idee. “Maar het werd een beetje op de lange baan geschoven. Met een deadline in zicht, zette Plan C ons aan om er ook echt werk van te maken,” geeft Frederic toe. Door deel te nemen aan De Additive Design Challenge zijn Frederic en Rob hun product nóg meer gaan perfectioneren. Als je hun prototype bekijkt, dan zie je dat design inderdaad een erg belangrijk onderdeel is. “Het gaat om een luxeartikel, maar wel ééntje dat hernieuwbaar en recycleerbaar is,” aldus Rob nog.

Meer info over de ontwerpers (Studio Pieck) vind je op: http://www.studiopieck.com/
Meer info over de Challenge vind je op http://challenge.plan-c.eu

Het bericht Finalist in de kijker: Monicker Watch verscheen eerst op Plan C.

Op 19 oktober maken we de winnaars van de Additive Design Challenge bekend op de vakbeurs 3DP Europe. In de aanloop zetten we telkens één van de zeven finalisten in de kijker. We stellen je graag voor: Alice, de modulaire high fashion schoen, van Kristel Peters.

DOOR FLORIS VAN CAUWELAERT (ZERONAUT)

Kristel Peters (tweede van rechts)

“Alice is een modulaire schoen en een duurzame oplossing voor de wegwerpproblematiek,” verduidelijkt Kristel. “De zool (de basis) wordt 3D geprint en dus op maat gemaakt. Het is de bedoeling dat je die lang kan dragen.” Enkel wat aan de zool wordt vastgemaakt, het ‘jasje’, kan je wisselen naargelang het seizoen. Kristel wil vooral eerst een prototype hebben dat werkt. “Pas dan denk ik aan het esthetische deel,” zegt ze. Maar het ene sluit het andere natuurlijk niet uit. “We willen allemaal de natuur helpen, maar we zijn ook gevoelig aan schoonheid,” lacht Kristel.

De zool (de basis) wordt 3D geprint en dus op maat gemaakt. Het is de bedoeling dat je die lang kan dragen. Enkel wat aan de zool wordt vastgemaakt, het ‘jasje’, kan je wisselen naargelang het seizoen.

De oproep van de Additive Design Challenge heeft haar trouwens overtuigd om verder te gaan met haar project. “Het was fijn om praktisch te ondervinden waar ik theoretisch mee bezig was,” legt ze uit. “Dat ik alles nog eens op een rijtje heb kunnen zetten, gaf me meer inzicht op hoe de situatie was.” Het prototype zat al in haar hoofd, maar het idee was nog niet genoeg afgebakend. De Additive Design Challenge zorgde ervoor dat Alice concreter werd. “De puzzelstukjes vielen vanzelf in elkaar,” besluit ze.

Meer info over Alice vind je op http://www.shoedesigner.be
Meer info over de Challenge vind je op http://challenge.plan-c.eu

Het bericht Finalist in de kijker: Alice verscheen eerst op Plan C.

Op 19 oktober maken we de winnaars van de Additive Design Challenge bekend op de vakbeurs 3DP Europe. In de aanloop zetten we telkens één van de zeven finalisten in de kijker. We stellen je graag voor: Absorblight, van Bruno Vereecke.

DOOR FLORIS VAN CAUWELAERT (ZERONAUT)

Absorblight is een akoestische verlichting die je boven tafel kan hangen en die twee functies heeft: het versterken van de spraak enerzijds en het absorberen van omgevingsgeluid anderzijds. “Absorblight zorgt ervoor dat je elkaar beter verstaat,” zegt bedenker Bruno Vereecke van Vector Architecten. Aan de hand van 3D-printing wil hij een fysiek apparaat ontwerpen dat akoestisch absorberend is. Bruno’s grootste trigger was de persoonlijke impact die Absorblight op zijn leven zou hebben. Maar hij ging het concept veel ruimer zien, want anders werd alles gewoon te abstract. Bruno’s concept is misschien wel op huiskamerniveau bedacht, het heeft veel meer potentieel dan dat.

Met 3D-printing wil Bruno een fysiek apparaat – verlichting – ontwerpen dat akoestisch absorberend is.

De Additive Design Challenge stimuleerde hem dan ook om vooruit te gaan. “De lat lag redelijk hoog,” geeft de ontwerper toe. “Op korte termijn werd er veel gevraagd van de deelnemers. Maar anderzijds was het ook een soort van luxe: veel tijd om na te denken had ik niet. En dus kon ik mijn buikgevoel laten spreken.” Bruno, ingenieur-architect van beroep, merkte dat het ontwikkelen van Absorblight voor hem een heel andere manier van werken was. Hij moest vertrekken vanuit iets nieuws, een klein idee dat hij stelselmatig moest laten groeien tot een nieuw product, terwijl hij het gewend is een assemblage te maken van bestaande producten binnen zeer concrete randvoorwaarden. “En daar heeft De Additive Design Challenge echt wel bij geholpen,” legt de architect-designer uit. “Ik kon mijn concept in al zijn facetten laten groeien. Van de kleine kiem tot een breed verhaal.”

“De Additive Design Challenge daagde mij uit om effectief iets te doén.”

Bruno genoot wel van de vrijheid die hij kreeg om zijn concept uit te werken. “Hoewel de strakke timing soms wel stress teweegbracht,” geeft de architect toe. Maar die druk was nodig. “De Additive Design Challenge daagde mij uit om effectief iets te doén.” De wedstrijd was een kleine oefening. “Een prelude van wat er nog allemaal moet gebeuren,” verklapt Bruno.

Meer info over Vector Architecten vind je op: http://www.vectorarchitecten.be
Meer info over de Challenge vind je op: http://challenge.plan-c.eu

Het bericht Finalist in de kijker: Absorblight verscheen eerst op Plan C.

Met de komst van Primark-winkels naar ons land laait het debat over duurzaamheid en ethiek in de mode weer op. Stadslab2050 verkent met het project Fashion Flows al geruime tijd de kansen en drempels van een circulaire mode-industrie. We vonden expertenpanels geen slechte manier om dat te doen en hebben er dan maar meteen zes opgezet; één panel voor elke schakel in de modeketen; van mei tot september. Een verslag van Gert Vandermosten (Stadslab2050).

GASTBLOG DOOR GERT VANDERMOSTEN (STADSLAB2050)

De experts vertrekken telkens van de baseline en de basisprincipes die we voor elke schakel bedacht hebben. Deze infographic van Plan C vertelt je er meer over.

Eind mei boog een eerste expertenpanel zich over de schakel ‘grondstoffen’. Je kon er al iets over lezen in ons eerste blogbericht  maar er is stof, om dat woord maar eens te gebruiken, voor meer.

Sociale boetieks

Het enthousiasme van (jonge) ontwerpers voor duurzame mode krijgt heel wat te verduren, vertelden de experts ons:

• duurzame textielstoffen zijn (vooralsnog?) veel duurder dan doorsnee stoffen. Versta ‘veel’ als ‘minstens dubbel zo duur’;
• de minimum aankoophoeveelheid is een hoge horde om te nemen. We vroegen ons in het vorige blogbericht niet zomaar af of een groothandel in duurzaam textiel geen goed idee zou zijn;
• beide factoren zorgen er samen voor dat ‘duurzame mode’ ook ‘dure mode’ is. Kledingstukken van duurzame stoffen kosten beduidend meer.

Duidelijk een brug te ver voor de doorsnee consument (check bijvoorbeeld dit opiniestuk in De Morgen nvdr.) die doorgaans al weinig aandacht heeft voor duurzame kledingstukken. En daar gaat dan de aanvankelijke geestdrift van de designer.

Edwin Maes van Centexbel kwam met een even verrassende als inspirerende suggestie: waarom creëren we geen ‘sociale boetieks’?

Hoe dat moet werken? De overheid subsidieert een deel van de hoge huurprijs van de winkelruimte; een belangrijke factor in de winkelprijs van een kledingstuk. Zo kan de boetiekhouder de duur aangekochte duurzame kledingstukken aan een normale prijs verkopen en toch zijn winstmarge behouden.

Boetieks met huursubsidies zouden de prijs van duurzame mode kunnen drukken.

Als sociale huisvesting gezinnen stimuleert om te investeren in een eigen woning, waarom zouden sociale boetieks consumenten dan niet kunnen aanzetten om voor duurzame mode te kiezen? Zo verhoog je ook de kennis van de eigenschappen en kwaliteiten van duurzame kledingstukken.

Deze aanpak hoeft trouwens niet op de begroting te wegen. Het volstaat subsidies, die nu al voor ‘duurzaamheidsprojecten’ worden uitgetrokken, te verleggen richting dit type van kledingwinkels.

Het is allemaal de schuld van de fournituren

Een basisprincipe voor de grondstoffenschakel in de modeketen luidt: “Use somebody else’s waste”. Makkelijker gezegd dan gedaan, opperde diezelfde Edwin Maes.

Een voorbeeld ? Centexbel doet onder andere Oeko-Tex-certificatie waaronder testen op gerecycleerde polyesters. Die halen meestal niet die Oeko-Tex-normen. Zelfs niet de wettelijke normen, die nochtans minder streng zijn. De reden is dat kledingafvalstromen totaal niet onder controle zijn. Nochtans een must als je ‘somebody else’s waste’ wil gebruiken.

Kledingafvalstromen zijn totaal niet onder controle. Nochtans een must als je ‘somebody else’s waste’ wil gebruiken.

Onze expert merkte ook op dat bij recycling het accent vrijwel altijd op de stoffen ligt. We mogen echter de ‘fournituren’ niet vergeten.

De wat? De fournituren:

• coatings van stoffen die mee verwerkbaar moeten zijn maar die je onmogelijk kunt scheiden van de basisstof.
• (druk)knopen
• ritsen (en de stof errond)
• touwtjes
• (metalen) studs van kappen
• …

Alle onderdelen van een kledingstuk moeten samen gerecycleerd kunnen worden.

Rond de tafel was men het eens dat 3D-printen hier een oplossing kan bieden. Er komen voor 3D-printers steeds meer herbruikbare of afbreekbare materialen op de markt. Het procédé is ook betaalbaar en biedt het voordeel van lage oplages net zoals breimachines die volledig afgewerkte producten kunnen maken zonder afval én recycleerbaar.

Een idee voor de Antwerpse modesector?

Kort van stof

• Ons eerste blogbericht over het expertenpanel ‘grondstoffen’
• De infographic van Plan C die de modeketen mét basisstrategie en –principes per schakel voor je uittekent.
• Meer informatie over Oeko-Tex-certificatie. (De Oeko-Tex-certificatie is in Duitsland een groot succes bij de consument hoewel het geen wettelijk verplicht label is. Het is een gezondheidslabel dat garandeert dat de stoffen niet allergeen en niet kankerverwekkend zijn. In België is het nauwelijks bekend.)
• Ons Fashion Flows-inspiratieplatform waar je zelf suggesties, ideeën en (project)vragen aan kunt toevoegen.

Het bericht Fashion Flows expertenpanels – sluiten grondstoffen mee de modecirkel? (2) verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG door Gert Vandermosten (Stadslab 2050)
Ongeveer één jaar na de start stroomt Fashion Flows rusteloos verder. Voor dit spoor geldt immers nog meer dan voor de andere sporen: je bent er nooit helemaal mee klaar. De weg naar het einddoel – circulaire mode – lijkt wel een doolhof met achter elke hoek een geweldige kans, een dito barrière, een onwaarschijnlijke innovatie of een verbluffend nieuw inzicht. We zwerven er geweldig graag in rond, laat daar geen misverstand over bestaan, maar zoals voor elk doolhof geldt: je wil er op een gegeven moment wel uit. Een kind gilt op dat moment om zijn ouders. Wij besloten er de experten bij te roepen.

De weg naar het einddoel – circulaire mode – lijkt wel een doolhof met achter elke hoek een geweldige kans.

De modeketen als rode draad

Een beetje expert wil natuurlijk wel wat structuur, dachten we. Voor hem/haar geen doolfhof. Dus deelden we de modeketen op in zes schakels: grondstoffen, design, productie, retail, consumptie en end-of-life.

Elke schakel kreeg vervolgens een inspirerende baseline en een aantal basisprincipes, Deze – fel gesmaakte! – infographic van Plan C tekent de keten voor je uit.

Baseline en principes leggen samen de inhoudelijke basis van het expertenpanel. Eén panel per schakel. Van mei tot begin september. Rusteloos, inderdaad.

Het expertenpanel ‘grondstoffen’

Ondertussen hebben we het eerste expertenpanel achter de kiezen.  Eind mei deelden Annet Sunderman (fabric consultant), Martijn van Strien (designer) en Edwin Maes (consultant clothing textiles bij Centexbel) hun inzichten over de schakel ‘grondstoffen’.

Zij vertrokken van de baseline ‘Every material is gold in our eyes’ en volgende principes:

• Use low impact bio-based materials
• Go for recyclable materials, use mono streams
• Be transparant about material, type and origin
• Use pre-consumer textile spills
• Use somebody else’s waste
• Go for recycled fibres

Het panelgesprek een ‘eye opener’ noemen, is een understatement. Opportuniteiten, suggesties, barrières, mogelijke kruisverbanden, pure knowhow,… vulden moeiteloos de twee uur die we voorzien hadden.

Van nieuwe stof zijt gij gemaakt

We leerden dat het aanbod van nieuwe textielstoffen op basis van natuurlijke, hernieuwbare grondstoffen groeit. Voorbeeld is Lyocell, met houtcellulose als basis, dat ook onder de naam Tencill op de markt wordt gebracht.

De hoge minimumafname remt designers en producenten echter af. Wie zet er een groothandel op in duurzame textielstoffen?

…en tot nieuwe stof zult gij wederkeren

Het potentieel van reststromen als grondstof voor duurzame textielstoffen bleek overduidelijk.

Wat gedacht van vervallen melk als basis voor Q-milk? In Duitsland alleen al verdwijnt jaarlijks twee miljoen ton melk in de gootsteen. Anke Domaske vond de manier om er textielstof van te maken. Een jaar later staat er een ophaalsysteem op punt. Bovendien is de stof ‘composteerbaar-op-maat’ met een minimum van zes weken. Gewoon een kwestie van variatie in de chemische samenstelling van het vezel.

Wie melk zegt, zegt ook koffie. Het Taiwanese Singtex maakt al sinds 2009 textielstof van koffiegruis. Tiens. Laat de Antwerpse haven nu net de belangrijkste opslagplaats van ruwe koffie wereldwijd zijn. En weet dat bij de valorisering van reststromen vaak chemie om de hoek komt kijken en dat de Antwerpse haven het belangrijkste cluster van chemische bedrijven in Europa herbergt. Tel daar de Belgische knowhow op het vlak van extrusie bij…

Tekeningetje iemand?

Cluster, werk samen, kijk over de  muurtjes, breek uit silo’s, whatever…

Het inzicht dat het sterkste bleef nazinderen? De kansen die samenwerking kan bieden. Het klassieke 1 + 1 = 3.

Fedustria, Creamoda en de enkele textielproducenten die België nog telt, kunnen samen barrières als minimumafnames, té hoge kostprijs, productiemogelijkheden,… aanpakken. Maar iemand moet ze samenbrengen.

Daarbij hoeft het niet binnen de familie te blijven. Zo staken Fedustria en de maritieme sector de hoofden bij elkaar. Hun ideeënuitwisseling resulteerde in een nieuwe textielsoort die olie uit het water ‘zuigt’ zonder inzet van chemicaliën.

Dit, Europees gesubsidieerd, project illustreert tot welke resultaten kruisbestuiving, vragen en problemen met elkaar bespreken, ideeën uitwisselen,… kunnen leiden.

Modestad Antwerpen mag een rol als initiator niet aan zich voorbij laten gaan.

Kort van stof

• Ontdek hier de acht projecten die tijdens de Fashion Flows ontmoetingsruimte van 30 maart werden voorgesteld.
• Deze infographic van Plan C toont u in een oogopslag de modeketen met per schakel een baseline en enkele basisprincipes. Samen maken ze circulaire mode mogelijk.
• De websites van Fedustria, Creamoda, Centexbel, Annet Sunderman en Martijn van Strien.
• Schrijf je in op de Fashion Flows nieuwsbrief.

Het bericht Fashion Flows expertenpanels – sluiten grondstoffen mee de modecirkel? verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG door Ann Crabbé en Inge Vermeesch – Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa)

De overheid zet de laatste jaren vaker in op ‘transitiegovernance': via samenwerking met tal van actoren innovatief beleid ontwikkelen. Dat vergt  een andere rol van de overheid: we hebben meer nodig dan een klassieke sturende en controlerende overheid. Het Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa) onderzoekt de rol van het beleid en doet aanbevelingen.

Sinds de eeuwwisseling zet de overheid vaker in op ‘transitiegovernance’. Deze aanpak is onder meer gericht op netwerken, uitwisselen van informatie en samenwerken met andere actoren zoals individuele burgers, commerciële bedrijven, sectororganisaties en kennisinstellingen, alsook informele groepen en non-profit organisaties.

Om op een collaboratieve manier beleid te ontwikkelen, is het belangrijk dat de diverse actoren samenwerken in gemengde netwerken. Het belangrijkste principe daarbij is dat zij – via een intensieve interactie, onderhandelingen, conflictbeheersing en reflectief leren – voortbouwen op nieuwe inzichten: over individuele en gedeelde doelen, over verschillende en gelijke perspectieven, en over gedeelde en conflicterende waarden.

Moeilijk te combineren logica’s

Transitiegovernance is niet eenvoudig te combineren met de logica van zakelijk bestuur.

Uit ons onderzoek in het steunpunt SuMMa blijkt dat de transitiegovernance een aantal moeilijk te ontwijken valkuilen kent. Karakteristieken van transitiegovernance, die niet gemakkelijk te combineren zijn met de logica van zakelijk bestuur, zijn bijvoorbeeld: maatwerk vertrekkend vanuit bottom-up initiatieven, begeleiden in plaats van controleren, en wicked problems transversaal – over de grenzen van beleidsdomeinen heen – aanpakken.

• In het kader van ‘accountability’ is de behoefte groot om resultaten te monitoren. Daardoor lijkt het belangrijker om de transitie top-down te kunnen sturen dan om ‘op maat’ in te spelen op de noden van de acties en de actoren.
• In duurzaam materialenbeheer is de uitdaging om – naast duurzamer afvalmanagement – zowel veranderingen te realiseren in duurzame productie als duurzame consumptie. Toch zien we een overheid die vooral het regime wil veranderen en dus op de productiekant focust. Daardoor kan deze transitie moeilijk groeien vanuit niches en bottom-up initiatieven.
• Daarnaast merken we dat de overheid toch vooral een hiërarchisch sturende rol opneemt, terwijl in transitiegovernance veeleer een hands-off aanpak wordt geadviseerd. Ondanks het dominante transitiegovernance discours blijft het in de praktijk moeilijk voor een overheid om los te laten. Daardoor dreigt ‘governance’ een modern synoniem voor ‘stakeholdermanagement’ te worden.
• Tenslotte valt ons op dat transversaal werken zeker de doelstelling is van de overheid: zij heeft duidelijk de intentie om de verkokering tussen beleidsdomeinen actief te doorbreken via een proces van zoeken en aftasten, en door het actief opzoeken van de samenwerking. Maar ondanks deze inspanningen blijft het silodenken binnen de verschillende beleidsdomeinen groot.

Meerdere rollen opnemen en rollen meer delen

We zien de overheid twijfelen over de vraag of transitiegovernance de juiste, effectieve benadering is om de transitie naar een duurzaam materialenbeheer te realiseren, wat ertoe leidt dat ze soms teruggrijpt naar de voor haar klassieke rol van een sturende, hiërarchische overheid.

We zien de overheid twijfelen over de vraag of transitiegovernance de juiste, effectieve benadering is.

De suggestie die wij de overheid daarom meegeven, is om haar inspanningen om actoren bijeen te brengen rond de complexe problematiek van duurzaam materialenbeheer vol te houden. Daarin wordt ze idealiter politiek en maatschappelijk ondersteund. Het is belangrijk dat politici de administraties de ruimte geven om, desnoods legislatuuroverschrijdend, te experimenteren en te leren in de transitie naar duurzaam materialenbeheer.

De andere aanbeveling luidt om ‘contextgevoelig’ te werken via het besef dat er, naast de rol van netwerkregisseur, nog andere mogelijke rollen zijn voor een overheid (initiator, facilitator, catalysator, enabler…). Welke rol geschikt is, ligt niet vooraf vast, maar is afhankelijk van de situatie, de rollen die opgenomen worden door anderen, de fase van het project enz. De overheid neemt idealiter meerdere rollen op en wisselt deze naargelang de omstandigheden. Daarbij moet zij niet te terughoudend zijn om ook andere actoren de taak van facilitator, catalysator… te gunnen of toe te wijzen.

Ann Crabbé en Inge Vermeesch – Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa)

Inge Vermeesch (KU Leuven) en Ann Crabbé (Universiteit Antwerpen) organiseren op 11 december 2014 een workshop over het thema van veranderende rollen voor de overheid, in het kader van een SuMMa seminarie ‘Uitdagingen voor een transitie naar duurzaam materialenbeheer’ (helaas volzet). Meer info via deze weblink.

Het bericht Rol van de overheid: samenwerken voor een innovatief materialenbeleid verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG door Thomas de Römph – Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa)

Thomas de Römph van het Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer SuMMa blikt terug en vooruit op het Europees beleid. Het is afwachten of de ambitieuze plannen om de circulaire economie te stimuleren door de nieuwe Europese Commissie gehandhaafd blijven.

Losse schroeven?

Bij het directoraat-generaal Milieu van de Europese Commissie blijft het nooit lang stil op het gebied van duurzaam materialenbeheer. Het is u vast niet ontgaan dat er nog in 2014 een wijzigingsgolf doorheen de Europese afvalwetgeving op het programma staat. Of stond? De Commissie heeft afgelopen zomer al een voorstel geïnitieerd tot wijziging van enkele richtlijnen, zoals de Kaderrichtlijn Afvalstoffen, de Richtlijn Storten en de Richtlijn Verpakking en verpakkingsafval.

Onder het bewind van de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, staat de grootscheepse aanpassing van de Europese afvalwetgeving mogelijk op losse schroeven.

Vanzelfsprekend zouden deze veranderingen moeten worden geïncorporeerd in het Vlaams Materialendecreet en het VLAREMA (Vlaams reglement betreffende het duurzaam beheer van materiaalkringlopen en afvalstoffen nvdr.). Onder het bewind van de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, staat de grootscheepse aanpassing echter mogelijk op losse schroeven. Verschillende partijen hebben hierom al de noodklok geluid.

Gezien het voorstel het resultaat is van een lang (wetgevings-)proces en de nieuwe eurocommissaris voor milieu, Vella, recentelijk zijn steun en plein public heeft betuigd aan het EU-pakket voor de circulaire economie, zal het waarschijnlijk niet zo’n vaart lopen. Het is in ieder geval een ontwikkeling om nauwlettend in de gaten te houden.

Circulaire economie

Mocht de huidige Commissie – onder druk van NGO’s, de industrie, overheden of het Europese Parlement – het voorstel zoals gepland doorzetten, rijst vervolgens de vraag of alle mogelijkheden met beide handen zijn aangegrepen.

De vorige Europese Commissie wilde een totaalverbod realiseren op het storten van recycleerbaar ongevaarlijk afval per 2025.

Onder de vlag van circulaire economie bevat het voorstel in ieder geval enkele sprekende wijzigingen. De (vorige) Commissie stelt bijvoorbeeld voor om meerdere wettelijk bindende doelstellingen stapsgewijs op te schroeven, wat er o.a. voor moet zorgen dat er in de EU steeds meer wordt gerecycleerd: uiterlijk 2030 moet dat 70% (in gewichtsprocent) van het stedelijk afval zijn. Belangrijk is verder dat veel definities gelijk worden getrokken met die in de Kaderrichtlijn, en dat er verschillende definities worden toegevoegd dan wel nader verklaard. Zo komt ‘nuttige toepassing van materiaal’ in de Kaderrichtlijn te staan en krijgt het fenomeen van ‘uitgebreide producentenverantwoordelijkheid’ een eigen bijlage met minimumvoorwaarden. Tevens zette de vorige Commissie in op het terugdringen van de hoeveelheid afval dat wordt gestort, met als apotheose het ganse verbod op het storten van recycleerbaar ongevaarlijk afval per 2025.

Systeemdenken

Ondanks het feit dat het ter tafel liggende voorstel duurzaam materialenbeheer zeker een steun in de rug zal bieden, zijn er ook gemiste kansen. De pijlen worden bijvoorbeeld voornamelijk gericht op recyclage in de afvalwetgeving, terwijl men niet rept over een verbeterde aansluiting op wetgeving die van toepassing is na recyclage.

De afvalhiërarchie zal in de nabije toekomst misschien niet altijd even onomstotelijk blijken. Enhanced Landfill Mining bevestigt dit, want het begrip ‘storten’ wordt hierbij niet meer gezien als verwijdering, maar als terugwinning (na tijdelijke opslag).

U kunt hierbij denken aan de vaak problematische informatievereisten onder de REACH Verordening (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals nvdr.). Een ander voorbeeld is de veelvuldige verwijzing naar de afvalhiërarchie, terwijl die in de nabije toekomst misschien niet altijd even onomstotelijk hoeft te blijken. Het in Vlaanderen ontwikkelde concept Enhanced Landfill Mining bevestigt dit, want het begrip ‘storten’ wordt hierbij niet meer gezien als verwijdering maar als terugwinning (na tijdelijke opslag) via recyclage en energieterugwinning. De hiërarchie zal daarom structureel moeten worden aangepast als deze manier van (voormalig einde-)afvalbeheer de norm wordt. In beide voorbeelden is systeemdenken het sleutelwoord.

Materialenwetgeving

Er is een reële kans dat het (deels) afschieten van het voorstel door Juncker & Co de transitie naar een duurzaam materialenbeheer vertraagt. Hopelijk is het loos alarm en blijft men terecht sleutelen – ook in de toekomst – aan materialenwetgeving, waaronder afvalwetgeving ook valt.

Op 11 december organiseert SuMMa het seminarie ‘Uitdagingen voor een transitie naar duurzaam materialenbeer’ (helaas volzet). Eén van de drie sessies gaat over de vraag of duurzaam materialenbeheer een andere vorm van beleid maken vergt. Hierbij zal aan de hand van rechtspraak en voorbeelden uit de wetgeving o.a. worden ingegaan op bovenstaand thema. U vindt alle informatie op de website van SuMMa.

Thomas de Römph – Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa)

Het bericht Wijzigingen in de Europese afvalwetgeving: bedenkelijke ontwikkelingen, gegrepen en gemiste kansen verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG door Sofie Huysman & Maarten Christis (Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer)

De transitie naar een meer grondstof-efficiënte samenleving is een van de belangrijkste uitdagingen voor beleidsmakers. Maar om beleid te voeren, moet je weten en meten. SuMMa, het Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer ontwikkelt daarom rekenmethodes om een globaal zicht te krijgen op de materiaalstromen in Vlaanderen. Een introductie.

Indicatoren – richtingaanwijzers – hot spots – knipperlichten. Don’t get LOST!

Om de transitie naar grondstof-efficiëntie mogelijk te maken, ontwikkelden onderzoekers de laatste jaren een brede waaier aan grondstof-efficiëntie-indicatoren. Zo bestaan er indicatoren voor producten en processen, maar ook voor sectoren, regio’s en landen. Sommige indicatoren drukken de hoeveelheid verbruikte grondstoffen uit in gewicht, andere via de milieu-impact, bijvoorbeeld de Ecologische Voetafdruk. Sommige indicatoren zijn enkel gericht op natuurlijke grondstoffen, andere zien ook afval als potentiële grondstof…

Onderzoekers ontwikkelden de laatste jaren een brede waaier aan grondstof-efficiëntie-indicatoren.

De keuze van een juiste indicator hangt af van wat je precies wil onderzoeken. De vraag: “Is Vlaanderen op weg naar duurzaam materialenbeheer?” is dan ook niet eenduidig te beantwoorden. Afhankelijk van de gekozen indicator en de gehanteerde definities van ‘grondstoffen’, ‘materialen’, ‘efficiëntie’, etc., kom je tot andere datanoden, berekeningen, resultaten en interpretaties.

Om een overzicht te bieden in het indicatorenbos, structureerden we in het steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa) deze indicatoren in een systematisch framework.

Van ontginning tot product: een steeds complexere keten

Source: Tukker, A., Bulavskaya, T., Giljum, S., de Koning, A., Lutter, S., Simas, M., et al. (2014). The Global Resource Footprint of Nations. Carbon, water, land and materials embodied in trade and final consumption calculated with EXIOBASE 2.1, p.13. Leiden/Delft/Vianna/Trontheim.

Rekening houden met import en export

Op macro-economische schaal kunnen indicatoren gebaseerd worden op milieu input-output tabellen. Binnen het steunpunt SuMMa verfijnen we dergelijke milieu input-output tabellen en ontwikkelen we rekenmethodes om een globaal zicht te krijgen op materiaalstromen in Vlaanderen.

Om een correct en volledig beeld te krijgen van de Vlaamse situatie moeten we rekening houden met zowel import als export. Berekeningen op basis van milieu input-output tabellen bieden hiervan een gedetailleerd macro-economisch beeld. Dat beeld houdt rekening met economische en andere parameters zoals materiaalgebruik, emissies, sociale impact en hun onderlinge relatie.

De hele waardeketen in kaart brengen

Het internationale karakter van input-output tabellen helpt ons een beeld te schetsen van de Vlaamse participatie in, maar ook de afhankelijkheid van, geglobaliseerde productie- of waardenetwerken. En dat zowel voor productie- als consumptieactiviteiten.

Aangezien Vlaanderen slechts een beperkte rijkdom aan primaire grondstoffen bezit, komt de overgrote meerderheid van deze grondstoffen binnen via import, mogelijk vervat in materialen en producten.

Het internationale karakter van input-output tabellen helpt ons een beeld te schetsen van de Vlaamse participatie in, maar ook de afhankelijkheid van, geglobaliseerde productie- of waardenetwerken.

Om dat in kaart te brengen, vertrekken we dus steeds vanuit een waardeketenbenadering: we gaan terug naar de ontginning van metalen, mineralen en fossiele energiedragers en naar landbouwsectoren voor de productie van biomassa. Deze primaire grondstoffen worden via een complex inernationaal netwerk van bedrijven verbruikt, getransformeerd of verhandeld, waarbij spelers economische waarde toevoegen aan materialen en/of producten. Vanuit het productieperspectief moeten we op zoek gaan naar de participatie en afhankelijkheid van Vlaamse bedrijven in deze netwerken. Daarnaast moeten we vanuit het consumptieperspectief bepalen welke materialenimpact onze aankopen van producten en diensten wereldwijd veroorzaken.

Micro-ideeën met een macro-impact

Ter illustratie hebben we enkele indicatoren uit ons indicatorenframework losgelaten op de recyclage van kunststoffen in Vlaanderen. Plastics vormen immers een grote afvalstroom in Europa. In 2012 werd in Europa maar liefst 25.2 miljoen ton plastic afval geproduceerd. Vermits we hier zelf niet over de aardoliereserves beschikken die nodig zijn voor de productie van nieuwe plastics, is het zeker relevant dat plastics zoveel mogelijk gerecycleerd worden.

Door in een stofzuiger gerecycleerde kunststof te gebruiken, kan men het verbruik van nieuwe natuurlijke grondstoffen met 60% doen dalen.

In onze studie onderzochten we twee Vlaamse bedrijven. De eerste case is een Limburgs bedrijf dat huishoudelijk afval – dat niet tot de PMD-fractie behoort (verpakkingsfolies, harde kunststoffen, etc.) – recycleert tot nieuwe producten zoals straatbanken en plantenbakken. De tweede case is een West-Vlaams bedrijf dat kunststoffen uit elektronische huishoudapparaten (stofzuigers, haardrogers, radio’s etc.) recycleert om ze vervolgens opnieuw te laten gebruiken in dergelijke apparaten. Uit de resultaten blijkt dat recyclage hier inderdaad zorgt voor een efficiënter gebruik van natuurlijke grondstoffen. Door bijvoorbeeld in een stofzuiger gerecycleerde kunststof te gebruiken in plaats van nieuwe kunststof, kan men het verbruik van nieuwe natuurlijke grondstoffen met 60% doen dalen.Source: Debaveye, S., De Meester, S., Dewulf, J. (2014) Resource efficiency indicators en case studies, Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer, Leuven, p. 42.

Op 11 december organiseert SuMMa het seminarie ‘Uitdagingen voor een transitie naar duurzaam materialenbeer’ (helaas al volzet). Eén van de drie sessies gaat over de indicatoren in het Vlaamse materialenbeleid, waarbij we dieper ingaan op de concrete noden aan materialendata, richtingaanwijzers en indicatoren. Je vindt alle informatie op de website van SuMMa.

Sofie Huysman & Maarten Christis

Het bericht Is Vlaanderen op weg naar duurzaam materialenbeheer? Hoe meet je dat? verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG door Maarten Dubois & Rob Hoogmartens
Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa)

Om de transitie naar een circulaire economie te realiseren, moet de rol van producenten veranderen. Producenten moeten meer verantwoordelijkheid nemen om het duurzaam gebruik van een product over de hele levenscyclus te ondersteunen.

Vegen voor eigen stoep

Twee decennia geleden was het vanzelfsprekend dat de overheid instond voor inzameling en recyclage van huishoudelijk afval. Nu kijken we echter steeds meer naar de producent in het kader van Uitgebreide Producenten Verantwoordelijkheid (UPV). Organisaties zoals Fost Plus, Recupel, Bebat en Febelauto zijn opgericht door de betrokken bedrijfssectoren om afval van respectievelijk verpakkingsmateriaal, electr(on)ische toestellen, batterijen en auto’s te recycleren.

Twee decennia geleden was het vanzelfsprekend dat de overheid instond voor inzameling en recyclage van afval. Nu kijken we steeds meer naar de producent.

Door producenten verantwoordelijk te maken voor de afvalinzameling internaliseren we niet alleen de financiële lasten, maar ook de aandacht voor afvalpreventie. Het succes van dergelijke UPV-organisaties blijkt niet alleen uit de stijgende volumes gerecycleerd materiaal, maar ook uit de tevredenheid bij zowel bedrijven als overheden.

Er gaat nog te veel verloren

Toch zijn er nog heel wat uitdagingen om UPV in te zetten als volwaardige opstap naar een circulaire economie.

Ten eerste gaan er grote afvalstromen verloren die niet of minderwaardig gerecycleerd worden. Zo is de fractie ingezamelde plastics relatief klein en beperkt de recyclage zich vaak tot downcycling in laagwaardige toepassingen. Kleine electronica en batterijen blijven thuis in schuiven liggen of eindigen in de restafvalzak. Verder wordt ook twee derde van alle auto’s als tweedehands goed geëxporteerd naar regio’s zoals Afrika waar er geen controle is op verwerking van autowrakken. Uiteraard is de internalisering van de afvalproblematiek het zwakst bij materiaalstromen die helemaal geen UPV kennen. Zo vallen verschillende bouwmaterialen, meubels of niet-recycleerbare goederen zoals wegwerpluiers niet onder UPV-wetgeving.

Ten tweede blijft de hoeveelheid afval van verpakkingen, electronica en batterijen maar stijgen. Recyclage is goed, maar het vermijden van afval is nog veel beter. De huidige economische prikkels voor ecodesign en afvalpreventie blijken echter te zwak. Om beide uitdagingen aan te pakken zijn zowel bindende verplichtingen, opgelegd in het kader van een duurzame beleidsvisie, als innovatie vanuit de bedrijfswereld nodig.

UPV-model verdient uitbreiding

De sterke resultaten van de bestaande toepassingen tonen aan dat UPV een goede pragmatische wijze is om de transitie naar een circulaire economie in te zetten. UPV maakt bedrijven en consumenten bewust van de nood aan duurzaam materialenbeheer, zorgt voor de ontwikkeling van recyclagetechnologie en structureert de markt voor efficiënte inzet van secundaire grondstoffen.

Om duurzamer met materiaal om te gaan, moet de producentenverantwoordelijkheid uitgebreid en uitgediept worden.

Om duurzamer met materiaal om te gaan, zal UPV echter uitgebreid moeten worden naar meer productstromen en uitgediept moeten worden zodat meer materialen hoogwaardig worden ingezet. Ecodesign en preventie van afval moeten ook meer centraal komen te staan. Een goede samenwerking tussen overheden en bedrijfswereld is dan ook essentieel om de circulaire economie via UPV een stap dichterbij te brengen.

Op 11 december organiseert SuMMa het seminarie ‘Uitdagingen voor een transitie naar duurzaam materialenbeer’. Eén van de drie sessies gaat over de economische randvoorwaarden die nodig zijn voor een dergelijke transitie. Meer specifiek gaat het over de inzet van Vlaamse milieuheffingen en de impact van UPV op ecodesign. 

Je vindt alle informatie op de website van SuMMa.

Maarten Dubois & Rob Hoogmartens

Het bericht De rol van producenten in een circulaire economie: meer verantwoordelijkheid verscheen eerst op Plan C.

Eind september organiseerde Stad Gent de internatonale conferentie Ecoprocura. De conferentie biedt een platform om informatie uit te wisselen tussen aankopers, leveranciers en beleidsmakers. Duurzaam materialenbeheer is één van de thema’s dat aan belang wint binnen een duurzaam aankoopbeleid. De presentaties van de sprekers zijn vrij te downloaden.

BLOGPOST DOOR WARD OOMS van Business & Society Belgium

Eind september stond de Stad Gent even in het brandpunt van duurzaam en innovatief aankopen. Samen met ICLEI Europe, een netwerk van meer dan 1.200 lokale overheden, organiseerde de stad Ecoprocura. Deze toonaangevende internationale conferentie biedt een platform om informatie uit te wisselen en dialogen op te starten met aankopers, leveranciers en beleidsmakers. In primeur organiseerde de stad Gent aansluitend ‘Meet Your Buyer’. Zoals de naam aangeeft, is dit de plaats waar overheid en markt elkaar ontmoeten en in dialoog gaan. Netwerken staat dan ook centraal in deze conferenties, dankzij ronde tafels, break-out sessies en speeddates.

Duurzaam materialenbeheer is één van de thema’s die aan belang winnen binnen een duurzaam aankoopbeleid. Gezien de huidige transitie van een lineaire naar een circulaire economie kreeg dit dan ook een prominente rol tijdens de conferentie.

Business and Society Belgium lanceert: Duurzaam Aankopen 2.0

Duurzaam Aankopen 2.0 is een online praktijkgids die publieke en private aankopers doorheen het aankoopproces begeleidt.

Aankopen binnen de circulaire economie is een thema waar Business and Society, overigens in samenwerking met Plan C, de afgelopen maanden aan heeft gewerkt. De conferentie in Gent bood de perfecte aanleiding om de resultaten van dit werk voor te stellen: Duurzaam Aankopen 2.0. Deze online praktijkgids begeleidt zowel publieke als private aankopers doorheen het aankoopproces. De tool neemt je stap voor stap mee in het aankoopproces. Hij verduidelijkt de doelstelling van elke stap en daagt je uit aan de hand van cruciale vragen en succesfactoren. Praktijkvoorbeelden tonen je tenslotte hoe je op een duurzame wijze producten en diensten kan aankopen.

Pitch Circulaire Economie

Het Cradle to Cradle Platform organiseerde een ‘pitch Circulaire Economie’. Onder een grote bamboe constructie van BeBamboo kwam je er alles te weten over deze economische werkwijze. Producten worden ontworpen om in eindeloze cycli te kunnen meegaan. Cradle to Cradle Certified is milieulabel type I, dit wil zeggen een label dat onafhankelijk beheerd en uitgereikt wordt. De transitie naar een circulaire economie is reeds ingezet: diverse producenten tonen met hun groeitraject de weg. Een kleine greep uit het aanbod was ook aanwezig op Ecoprocura: Ecover, Desso, Gyproc, Jalema, Jules Clarysse en Wienerberger.

Green Deal Circulair Inkopen

In Nederland spraken circa 20 publieke en private partijen met elkaar af de circulaire economie te ondersteunen door middel van hun aankoopbeleid.

De Nederlandse overheid tracht sinds 2011, met behulp van zogenaamde ‘Green Deals’, knelpunten weg te nemen bij duurzame projecten. Green Deals zijn afspraken tussen (lokale) overheden, bedrijven en maatschappelijke instellingen. In een Green Deal overleggen de bedrijven en betrokken organisaties waar het mis gaat, en trachten ze de knelpunten actiegericht aan te pakken. Sinds vorig jaar loopt er bij onze noorderburen ook een Green Deal Circulair Inkopen. De sleutel voor het stimuleren van een circulaire economie ligt volgens de initiatiefnemers bij de aankopers. Zij stimuleren de vraag naar circulair geproduceerde goederen. In deze Green Deal spraken circa 20 publieke en private partijen met elkaar af de circulaire economie te ondersteunen door middel van hun aankoopbeleid. Cuno van Geet, van Rijkswaterstaat Leefomgeving, legde aan een rondetafel graag uit hoe deze Green Deal concreet georganiseerd wordt. Binnenkort misschien een gelijkaardige actie in België en Vlaanderen?

WARD OOMS
Business & Society Belgium

TIP: op de website van Ecoprocura Gent vind je heel wat vrij te downloaden presentaties van sprekers.

Het bericht Overheidsaankopen als duwtje in de rug voor circulaire economie verscheen eerst op Plan C.