Een duurzame innovatieve economie in Vlaanderen? Dat hoeft niets exotisch of futuristisch te zijn. We moeten gebruik maken onze eigen Vlaamse context en sterktes: onze bestaande bedrijven, mensen, kennis en omgeving. Dat is de stelling van Bart Wuyts en Johan Verbruggen van de Strategische Projectenorganisatie Kempen (SPK). Een gesprek over eiwitten uit gras, medicijnen uit algen en de Wet van Moore vs. de circulaire economie.

Plan C organiseert samen met SPK op 6 november een Business Meetup rond circulaire economie.

“Hoeveel bladzijden heb je?” antwoordt Bart Wuyts op onze vraag wat SPK is en doet. We houden het kort: SPK is een regionale ontwikkelorganisatie. Het ontstond in de woelige jaren ’80, toen Vlaanderen economisch zwarte sneeuw zag. Vooral de Kempen kregen het toen hard te verduren: ze kregen in Europese rankings het statuut van ‘achtergestelde regio’. Enkele captains of society sloegen de handen in elkaar om de regio er weer bovenop te krijgen. Dat deden ze met (1) een langetermijnvisie voor de hele regio, (2) een onafhankelijk vehikel – SPK – dat de strategie omzet in acties en projecten en dat (3) bottom-up gerund wordt door werkgevers, vakbonden en lokale overheden. Het SPK-model kreeg later navolging in heel Vlaanderen in de vorm van streekplatformen of Resocs.

Het zoveelste innovatievehikel?

Plan C: Het innovatieland is een lappendeken, hoor je vaak zeggen. In wat verschillen jullie van andere innovatie-organisaties?

Bart Wuyts: “SPK is een onafhankelijke organisatie. We zijn geen leden- of belangenorganisatie. Daarin verschillen we van veel andere innovatie-initiatieven, die in mijn ogen vaak de rol van belangenbehartiger opnemen. Op zich is daar niets mis mee, maar voor ons is het goed om de vrijheid te hebben om zelf onze agenda te bepalen. Wij kiezen de thema’s die we belangrijk vinden en waar we potentieel in zien. Dat kan breed gaan: we werken zowel aan economische, ecologische als sociale projecten. Duurzaamheid in de brede zin, dus.

Veel innovatie-initiatieven richten zich bovendien op de innovatieprocessen van bedrijven. Ze helpen met de implementatie of om de financiering rond te krijgen. Dat is fantastisch en heel zinvol, maar bij ons werkt het doorgaans anders: wij initiëren zélf innovatietrajecten en gaan dan op zoek naar partners. We hebben dus inhoudelijk een sterke inbreng en houden de regie vast.”

Wuyts: “Dat vergt natuurlijk predikwerk. Onze thema’s zijn niet op maat van één bedrijf gekozen. We hebben daarom verschillende spelers nodig, die we allen moeten overtuigen. We werken dus met mensen die daarvoor openstaan, breed denken en verder durven gaan.”

Johan Verbruggen: “Als we de dingen op hun beloop laten, gebeurt er niet veel. Wij starten daarom alvast met innovatoren, early adopters, mensen met wie je denkt vooruit te kunnen. De rest volgt dan wel.”

Plan C: Hebben we genoeg van die innovatoren in Vlaanderen? KMO’s staan onder druk. Is langetermijndenken geen “luxe” voor grote ondernemingen?

Wuyts: “Dat is sterk afhankelijk van personen. Ook bij KMO’s zien we mensen die de tijd en mentale ruimte creëren om vooruit te kijken.”

Verbruggen: “En toch blijft vooruitkijken in de KMO-wereld inderdaad een moeilijke zaak. In grote ondernemingen kan men de druk meer delegeren en zich omringen met mensen die meer energie in innovatie kunnen steken.”

Innovatie die lokaal geworteld is

Verbruggen: “De kern van ons innovatiedenken is: vertrek van je regionale sterktes. In Vlaanderen zijn dat bijvoorbeeld een chemie, fijnchemie, bouw, voeding en enkele straffe kennisinstellingen. Nu nog sectoren gaan uitvinden die je niet hebt, dat werkt vandaag niet meer.”

In die filosfie spreken twee projecten tot de verbeelding: Sunbuilt, dat een lokale algenindustrie op poten wil zetten en de raffinage van eiwitten uit gras.

Wuyts: “Met Sunbuilt willen we hoogwaardige algen produceren voor chemische producten. We zien het als een hefboom voor een biobased economie in Vlaanderen. Die biobased economie moet lokaal verankerd zijn. In de toekomst wordt aardolie immers vervangen door biomassastromen. Die biomassa is veel minder makkelijk van het ene continent naar het andere te verslepen dan aardolie. Dus moet je de productie en de verwerking van de grondstoffen lokaal organiseren.

Daarvoor kunnen we gebruik maken van de intensieve land- en tuinbouw die we hier al hebben. Want algen kweken is eigenlijk gewoon een veredelde tuinbouwactiviteit. We hebben hier veel ervaring, veel kennis en de sector staat onder internationale druk. Misschien zijn algen en de verwerking ervan in de chemie, farma en menselijk voedsel wel een nieuwe bedrijfsactiviteit voor Vlaanderen.”

Verbruggen: “Thomas More en VITO vertaalden het Sunbuilt-concept in een testopstelling van 150 vierkante meter die recent in gebruik genomen is in Geel. Nu is het de vraag hoe we dat kunnen opschalen naar 10.000 vierkante meter. En hoe kan je verwerkingsbedrijven mobiliseren en de markt warm maken? Maar dat zijn vragen voor experts ter zake. SPK houdt zich bezig met het groter strategisch plaatje, de uitwerking ervan is voor ingenieurs.”

Verbruggen: “We hebben een gelijkaardig project lopen met graseiwitten. Vlaanderen voert elk jaar 1,3 miljoen ton eiwitten in. Dat is een pak eiwitten. En eigenlijk maken we die eiwitten zelf: die zitten in grassen. We moeten dus hier een eiwitfabriek neerplanten die die graseiwitten naar voedsel omzet. Technisch kan dat, er is al veel expertise in Vlaanderen. Alleen moeten we tot een crosssectoraal samenspel komen tussen technologie, landbouw, chemie en voeding. Niet te vergeten: een deel van de verwerking van het gras gebeurt decentraal bij de boer op het veld. Zo transporteren we enkel wat ertoe doet: hoogwaardige producten.”

Materiaalefficiëntie als business model

Verbruggen: “Dat brengt me bij materialenbeheer. Weet je, veel concepten die aan de circulaire economie opgehangen worden, zoals de verlenging van de levensduur van producten, zijn eigenlijk lineaire concepten. Want in wezen is het langer gebruiken van producten niet de oplossing voor minder materiaalgebruik. Als je – hypothetisch – perfect alle grondstoffen kan recycleren, heeft de levensduur van je product immers geen impact meer op het materiaalverbruik van je economie. Je kan als het ware elke dag je koelkast vervangen zonder impact op het materiaalverbruik. We kunnen zo dus eindeloze inefficiënte kringlopen in stand houden. Het langer gebruiken van materialen is daarom typisch lineair denken.

Waar we naartoe moeten met de circulaire economie, is onder andere een grotere grondstoffenefficiëntie: meer functionaliteit per eenheid materiaal. Dat is een nieuw business model. De IT-sector is daar spectaculair in geslaagd. Op het ritme van de Wet van Moore raakt steeds meer rekencapaciteit gebald in steeds minder materiaal. Je bent dus pas materiaalgebruik aan het verminderen als je koelkast minder materiaal nodig heeft om hetzelfde te koelen.”

Plan C: Om even over na te denken. Tot slot, waar staan de Kempen vandaag in de Europese rankings?

Wuyts: “Vooraan natuurlijk!” (lacht)
Verbruggen: “Wat natuurlijk een vorm van eenzaamheid geeft. It’s lonely at the top.” (lacht)
Wuyts: “Nee, de Kempen zijn een gemiddelde Vlaamse regio geworden. Weliswaar met een sterker uitgebouwde maakindustrie dan gemiddeld. En als we vandaag zien welke revival voorspeld wordt voor de maakindustrie, is dat een troef voor de toekomst.”

Meer info over de Business Meetup vind je hier.

Surf naar www.spk.be voor meer info.

Het bericht Duurzame economie in Vlaanderen: voortbouwen op het potentieel dat hier is verscheen eerst op Plan C.

GUESTBLOG BY NANCY M.P. BOCKEN
Centre for Industrial Sustainability, University of Cambridge

The elements of a sustainable business model

A business model defines how a firm does business. At the hart of the business model is the ‘value proposition’  – the product/ service offering of the company. Value creation and delivery are the ways in which capital, materials and people are employed to create and deliver value: What are the key activities of the firm, what are the logistics and sales channels, who are the key partners and what are the key technologies used? Value capture is about the cost structure and revenue streams: does a company for example charge per piece, or use a subscription or usage fee?

The different elements of the business model are clearly visualised in the business model canvas for example.

Sustainable business models or ‘business models for sustainability’ take a triple bottom line approach to define performance and consider a wide range of stakeholder interests – including environment and society – into the way business is done. Sustainable business models are not only about satisfying customer demand and generating economic value for the company. Businesses with sustainable business models seek to contribute positively to society and the environment rather than exploiting these through the way they do business.

“Businesses, which adopt sustainable business models, may be more resilient and competitive in the longer term.”

Those businesses, which adopt sustainable business models, may be more resilient and competitive in the longer term by recognising the interdependencies between their business, and the society and environment in which they operate. For example, by looking after the natural resources a business relies on (e.g. forests, agricultural land, watersheds), businesses can secure their future supplies. By looking after employees, businesses can create a loyal and steady workforce, who serve as ambassadors and perhaps also customers of the business. The development of sustainable business models can be an important driver for business resilience, innovation for sustainability and serve as a key driver of competitive advantage.

Sustainable business model archetypes

Through collaborative research at the University of Cambridge, a list of sustainable business model archetypes was developed – exemplars of solutions that contribute to building up the business model for sustainability.

The sustainable business model archetypes, explained next, are:

1. Maximise material and energy efficiency;
2. Closing material loops
3. Substitute with renewables and natural processes;
4. Deliver functionality rather than ownership;
5. Adopt a stewardship role;
6. Encourage sufficiency;
7. Re-purpose the business for society/environment;
8. Seek inclusive value creation.

Tackling resource scarcity through the archetypes

	With increasing resource scarcity sustainable business models are becoming increasingly important. It is not only essential to be resource efficient and develop products, which combine multiple functions to reduce total product need (archetype 1) – innovations will need to happen at all levels.
	Businesses can seek opportunities to turn “waste” into value (e.g. Kalundborg Symbiosis), and repair, refurbish and remanufacture to encourage product reuse (archetype 2).
	They need to become less reliant on fossil fuels (archetype 3). In developing nations off-grid solutions such as solar lights are gaining ground, but in developed countries a wide scale transformation of energy networks is required – otherwise, for example, an electric car powered with electricity from a fossil fuel-based power plant will have limited environmental gains.
	The total throughput of products needs to be reduced – for example through lease models, which reduce the need for individual ownership (e.g. launderettes, document management systems, car sharing; archetype 4).
	Businesses need to take responsibility for the scarce resources they use. “Net positive” initiatives are a good example of how businesses can ‘do more good than bad’, when paper or palm oil using companies for example start afforestation initiatives rather than contributing to deforestation (archetype 5).
	The responsibility not only lies with producers but also with consumers. They can be more resource-efficient by thinking before consuming: do I need this product or service in the first place? Is the product durable? Is the product repairable? This is about choosing durable products and looking after them (archetype 6). This also requires a specific mindset from manufacturers who will need to develop durable, reparable and upgradable products and offer good service and warrantees accordingly.
	Social enterprises and b-corporations dedicate themselves to a positive environmental and/ or social goal, rather than seeking to merely maximize their profits (archetype 7).  A ‘buy one-give one’ model, where sales in the developed world finance a “give-away product” in a developing country (e.g. WonderBag and Toms Shoes) is a common type of social enterprise.
	Finally, solutions will need to be scaled up and made available for a wide audience (archetype 8). Peer-to-peer or consumer-to-consumer models such as car sharing and ‘bed sharing’ (e.g. couchsurfing) can reduce total product throughout, by preventing new cars from being manufactured or new hotels being built. Nor surprisingly, these types of new business models lead to opposition from existing industry (e.g. AirBnB vs. the hotel industry in New York).

Business model innovation is hard for small players, the new entrepreneurs, coming to the scene who will need to fight against existing industries who outnumber them in financial, human and capital resources. Large corporations on the other hand may lack the agility to change their business models overnight. New ideas and collaboration across key stakeholders will be required to make big changes happen and allow sustainable business models to become widespread.

Source: A literature and practice review to develop sustainable business model archetypes

Het bericht Sustainable Business Model Archetypes verscheen eerst op Plan C.

Circulair inkopen

Circulair inkopen is een vorm van duurzaam aankopen. Het laat je als aankoper toe om de maatschappelijke verantwoordelijkheid binnen de waardeketen op te nemen. In essentie komt het erop neer dat je als aankoper waarborgt dat de producent of een andere verwerkende partij de materialen of producten aan het einde van de levensduur of gebruiksfase weer optimaal in een nieuwe cyclus kan inzetten. Circulair inkopen behelst dus het maken van afspraken over hoe producten teruggenomen en verwerkt worden na gebruik.

Wegwijzer Circulair inkopen

Om deze afspraken concrete invulling te geven, wordt gebruik gemaakt van innovatieve contractvormen zoals product-service-systemen. MVO Nederland ontwikkelde een handige online wegwijzer voor circulair inkopen. In de wegwijzer worden drie gebruikelijke circulaire routes onderscheiden:

• Een eerste route heet ‘pay per use’. Je betaalt voor het gebruik van een product in plaats van voor het bezit. Michel Schuurman, programma-manager bij MVO Nederland: ‘Neem bijvoorbeeld een mobiele telefoon. Na een jaar, is het model eigenlijk alweer verouderd. Het is daarom interessanter om de telefoon niet aan te kopen, maar te betalen voor de gebruikte bel-uren. De verantwoordelijkheid van het product blijft dan liggen bij de producent.’
• Een tweede route voor circulair inkopen is dat van ‘koop/terugkoop’. Schuurman: ‘Als je in een koopovereenkomst afspreekt dat een product aan het eind van de gebruiksperiode onder bepaalde voorwaarden terug wordt verkocht aan de leverancier, kan de leverancier het product op zijn beurt herstellen en opnieuw in de markt zetten’.
• Tot slot bestaat er de circulaire route van ‘inzameling verbruiksartikelen’. Schuurman: ‘Denk aan plastic bekertjes. Het heeft geen zin om die als dienst af te nemen of na gebruik weer terug te verkopen aan de leverancier. Wel kunnen inkopers nadenken over hoe de bekertjes geen negatief effect hebben op milieu en leefomgeving. Ze kunnen bijvoorbeeld apart worden ingezameld voor recycling.’

Naast de voor- en nadelen van deze verschillende routes, biedt de online wegwijzer ook hulp om de circulaire principes in te bouwen in alle fases van het aankoopproces. Zo biedt het stapsgewijs de kennis die aankopers nodig hebben om optimaal circulair aan te kopen.

Je vindt de wegwijzer op: http://www.mvonederland.nl/wegwijzer-circulair-inkopen

Het bericht Wegwijzer circulair aankopen verscheen eerst op Plan C.

Ontwikkeling van technologie en ontwerp van producten worden gedreven door een zoektocht naar meer en betere functionaliteit. Al te vaak echter zijn technologische innovatie en de ontwikkeling van circulaire economie twee aparte werelden die elkaar nauwelijks bestuiven.

Verslaafd aan technologische groei

Ontwikkeling van technologie en ontwerp van producten kenmerkten zich steeds door een streven naar meer en betere functionaliteit: een snellere computer, comfortabelere vliegtuigreizen, auto’s die nog sneller van 0 tot 100 km/uur kunnen optrekken, gsm’s en tablets… We zijn verslaafd aan technologische groei en we zijn er ook door verwend: de hoge vlucht in geneeskundige zorgen is ondenkbaar zonder innovatieve technologieën, evenmin als de introductie dat is van duurzame energiebronnen, zoals zonne- en windenergie. Al te vaak echter zijn de ontwikkeling van innovatieve materialen en technologieën en de ontwikkeling van circulaire economie twee aparte werelden die elkaar nauwelijks bestuiven.

Circulaire economie en technologie

Een duidelijke trend in productontwikkeling is de almaar complexer wordende materialenmengeling. Een LED-lamp bevat bijvoorbeeld een combinatie van zeldzame aardmetalen, een smartphone al gauw meer dan vijftig elementen. Een recente studie (Graedel 2013) toont aan dat eenvoudige materiaalsubstitutie van een schaars element door een ander – om de beperkte beschikbaarheid van het eerste element op te vangen – in vele gevallen ijdele hoop is. Voor vele nieuwe technologieën zoals batterijen voor elektrische voertuigen is circulaire economie cruciaal en de enige langetermijnoplossing om ze duurzaam te maken.

“Voor vele nieuwe technologieën is circulaire economie de enige langetermijnoplossing om ze duurzaam te maken.”

Zijn innovatieve technologieën nu zelf cruciaal voor de circulaire economie? Een aantal technologieën zijn er op voor de hand liggende manieren ondersteunend voor, bijvoorbeeld de verbeterde technologieën voor tracking en tracing van producten en materialen, of ICT voor een betere monitoring van kringlopen.

Opkomende technologiën kunnen de circulaire economie versterken.

Een aantal opkomende technologieën, zoals vooropgesteld door het World Economic Forum, stellen een verlengde levensduur van producten voorop als bijdrage tot circulaire economie, zoals zelfhelende materialen. Levensduur van producten is inderdaad een vaak vergeten en onderschat kenmerk van circulaire economie. Toch is voor zelfhelende materialen en ook nanomaterialen recycleerbaarheid, een ander essentieel kenmerk van circulaire economie, vaak nog onontgonnen terrein en zeker niet eenvoudig op te lossen.

“Recycleerbaarheid zou vanaf de ontwikkelingsfase van materialen compromisloos als criterium moeten meegenomen worden.”

Een eerste principe voor innovatieve technologieën in een circulaire economie is de voorzorg: recycleerbaarheid zou vanaf de ontwikkelingsfase van materialen compromisloos als criterium moeten meegenomen worden. Een tweede principe is recycleerbaarheid niet eng op materiaalniveau, maar ook op component- of productniveau te bekijken. Als één technologie vandaag in elke top-10 van innovatieve technologieën staat, is dat 3D-printing wel. De techniek laat toe materiaalefficiënt producten te maken en lokale kringlopen mee te ondersteunen. Maar 3D -printing veroorzaakt ook een terugslag wanneer de consument omwille van het produceergemak veel meer producten en gadgets maakt dan voorheen en nodig.

“3D -printing veroorzaakt een terugslag wanneer de consument veel meer producten en gadgets maakt dan voorheen en nodig.”

Ontwikkelen met voorzorg

Deze voorbeelden geven aan dat innovatieve technologieën de circulaire economie zeker kunnen ondersteunen, maar alleen wanneer ze effectief met de beginselen ervan voor ogen worden ontworpen. Hoe technologieën bijdragen tot het sluiten van kringlopen, tot productdienstsystemen en levensduurverlenging hangt niet enkel van henzelf af, maar ook van het businessmodel er achter, het wettelijk kader, en van wetenschappelijke inzichten over de langetermijneffecten op milieu en grondstoffenefficiëntie.

Karel Van Acker, professor KU Leuven
KU Leuven Materials Research Center (LMRC)

The top 10 emerging technologies for 2013
The top 10 emerging technologies for 2014 (pdf)

Het bericht Wat hebben circulaire economie en innovatieve technologie aan elkaar? verscheen eerst op Plan C.

Ook praktische tools, die u kunnen ondersteunen om een sociaal en ecologisch businessplan te ontwerpen, komen aan bod.

Deze thema-avond is een satellite event van de Europese Green Week, de jaarlijkse conferentie over het Europese milieubeleid. Deze 14e editie staat in het teken van circulaire economie, grondstofefficiëntie en afval en vindt plaats van 3 tot 5 juni 2014 in Brussel.

Programma

Fairphone ontwikkelde en produceerde de eerste smartphone zonder ertsen uit conflictgebieden, met aandacht voor goede werkomstandigheden en het beperken van e-waste. Het doel van deze Nederlandse sociale onderneming is om de huidige manier van produceren in vraag te stellen. Via het maken van een telefoon, vertelt Fairphone een verhaal over ethische- en duurzaamheidsuitdagingen in de toeleveringsketen. Tegelijkertijd bewijst het succes van Fairphone dat er een markt is voor producten met maatschappelijke meerwaarde. Communicatiedirecteur Tessa Wernink is onze keynote speaker voor deze avond.

Ook in Vlaanderen vallen inspirerende voorbeelden te rapen. Drie sprekers stellen hun toekomstgerichte businessmodel aan u voor.

• In juni start Ibogem, een opdrachthoudende vereniging voor duurzaam afvalbeheer, met een project i.s.m. de nieuwe gevangenis Beveren. Gedetineerden worden betrokken bij sorterings- en recyclageprocessen. Voor de intercommunale betekent dit dat afval efficiënter verwerkt kan worden voor bijvoorbeeld herstelling of verkoop in de kringwinkel. Langdurig gedetineerden doen zinvol werk dat de voorbereiding voor re-integratie op de reguliere arbeidsmarkt kan ondersteunen.
• Recup Design gaat aan de slag met werknemers uit kansengroepen om meubels te recycleren en kantoor- en andere ruimtes in te richten.
• EnerGent is een coöperatieve vennootschap die investeert in hernieuwbare-energieprojecten, de realisatie van energiebesparingen en het leveren van energiediensten. Vennoten en burgers worden zoveel mogelijk betrokken bij projecten, bijvoorbeeld rond klimaatverandering of onderzoek naar buurtgerichte renovatie.

Praktisch

18.30 uur Onthaal
19.00 uur Introductie door de organisatoren
19.10 uur Keynote Fairphone, door Tessa Wernink, director of communications
19.40 uur Cases van Ibogem, Recup Design en Energent
20.30 uur Q&A
21.00 uur Netwerkreceptie

Afspraak op 5 mei 2014 in De Centrale (Kraankindersstraat 2, 9000 Gent).

Inschrijven is verplicht en kan op de website van de Sociale InnovatieFabriek (scroll naar onder). Deelname kost 40 euro incl. BTW. U ontvangt na uw inschrijving een betalingsverzoek per e-mail.

Over de organisatoren

De Sociale InnovatieFabriek is een netwerkorganisatie voor de promotie, begeleiding en ondersteuning van sociale innovatie en sociaal ondernemerschap.

De OVAM, de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij, streeft naar een duurzaam afval- en materialenbeheer in Vlaanderen.

Plan C is het Vlaamse transitienetwerk voor duurzaam materialenbeheer. Individuen, bedrijven, consumenten, overheidsinstanties, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties werken er samen aan een economie en maatschappij die op duurzame wijze met materialen omgaat.

Het bericht Event: Businessmodellen van de toekomst – 5 mei, Gent verscheen eerst op Plan C.