Het industriële tijdperk dat zoveel welvaart heeft gebracht, is onze planeet kapot aan het knijpen. We moeten het snel over een andere boeg gooien, zegt duurzaamheidsspecialist Herman Wijffels. ‘Weg ook van de onvermijdelijke pervertering die opduikt aan het einde van een tijdperk.’

Onze vinger zweeft al over de stopknop van de bandopnemer als Herman Wijffels plots zegt dat hij het toch nog even wil hebben over een idee ‘dat langzaam begint rond te zingen’. ‘Een derde van het landoppervlak is woestijn. Waarom zouden we dat niet bevloeien met zeewater en halofyten telen? Die zoutminnende planten brengen bonen voort met aanzienlijke hoeveelheden olie en eiwitten.’

Dat out of the box denken is het logische uitvloeisel van zijn waarschuwing waarmee het gesprek is begonnen. ‘Voor de eerste keer in onze geschiedenis zitten we in de situatie dat we moeten nadenken over hoe we de basis van onze beschaving veilig kunnen stellen.’

“Voor de eerste keer in onze geschiedenis zitten we in de situatie dat we moeten nadenken over hoe we de basis van onze beschaving veilig kunnen stellen.”

Als hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ is Wijffels daarvoor uitstekend geplaatst. Meer dan een academische mooiprater is hij een pragmaticus die de oren doet spitsen. Je wordt immers niet zomaar ‘de beste premier die Nederland nooit heeft gehad’ genoemd. Die nom de plume heeft hij onder meer te danken aan zijn passage bij de Wereldbank als Nederlands bewindvoerder en zijn dertien jaar lange voorzitterschap van Rabobank. Het was pas na zijn vertrek in 1999 dat de bank zich vergaloppeerde aan financiële alchemie en fraude.

Onze planeet lijdt aan de groeipijnen van haar bewoners, stelt de 72-jarige econoom vast. ‘Van een bevolking van 1 miljard mensen in het begin van de 19^de eeuw ging het razendsnel naar 7 miljard zielen. Dat klimt tegen 2050 vermoedelijk naar 9 miljard. Daardoor botsen we op de fysieke grenzen van de planeet.’

Zijn stokpaardje daarbij is de ‘overshoot’, dat is het verschil tussen wat we aan ecologische middelen vragen van onze planeet, en wat die duurzaam kan voorzien. Uitgedrukt in een jaar, slaagde de aarde er midden jaren 80 nog in om tot 31 december duurzaam in de menselijke behoeften te voorzien. Vorig jaar was dat maar het geval meer tot 20 augustus.

We schrijven een wisselbrief op het ecosysteem uit die de volgende generaties moeten betalen. Is onze generatie egoïstischer dan de voorgaande?

Herman Wijffels: ’Nee, dat geloof ik niet. Mensen op deze planeet hebben tot nog toe geleefd in de verkeerde veronderstelling dat er zoveel natuurlijke rijkdom is dat we er zonder limieten uit konden putten. Dat is geen egocentrisme maar gewoon de context waarin we leefden.’

De volgende generaties zijn misschien iets minder vergevingsgezind dan u.

Wijffels: ‘Het valt niet uit te sluiten dat ze hoofdschuddend zullen terugkijken op het relatief primitieve, soms zelfs rücksichtloze karakter van hoe wij hebben geleefd. Er zal wel een tijd komen dat ze onze keuzes niet zullen begrijpen. Waarom we bijvoorbeeld een vervoerssysteem accepteerden dat jaarlijks voor duizenden gewonden en honderden doden zorgde omdat we allemaal zelf op het gaspedaal wilden duwen. Of waarom er zoveel mensen aan astmatische aandoeningen leden als gevolg van het fijn stof van fossiele brandstoffen.’

Verandering van tijdperk

“We zitten niet in een tijd van verandering maar in een verandering van tijdperk.”

Efficiënter met grondstoffen omgaan helpt om de aanslag op de natuur te verminderen, maar het is niet genoeg. ‘We zitten niet in een tijd van verandering maar in een verandering van tijdperk’, benadrukt Wijffels. ‘We zitten aan het einde van het industriële era. Dat is niet hetzelfde als het einde van de industrie, maar wel van de ideeën waarop die gebaseerd is. We hebben een nieuwe formule nodig.’

Wat is daarvan het belangrijkste ingrediënt?

Wijffels: ‘Minder putten uit eindige voorraden en steeds meer oogsten uit permanent beschikbare bronnen. Dat is de beruchte overgang van de lineaire naar de circulaire economie. In plaats van grondstoffen op te delven om er producten mee te maken die aan het eind van hun levenscyclus terug in het milieu belanden, moeten we denken aan duurzamere manieren om te leven, produceren en consumeren.’

‘Dankzij nieuwe technologie en wetenschappelijke inzichten hebben we ook de middelen om die omslag te maken. Kijk bijvoorbeeld naar de energietechnologie. Er zijn al tachtig landen in de wereld waar zonne-energie kan concurreren met fossiele brandstoffen. Als jonge technologie is er bovendien nog een enorm verbeteringspotentieel.’

“Minder putten uit eindige voorraden en steeds meer oogsten uit permanent beschikbare bronnen. Dat is de beruchte overgang van de lineaire naar de circulaire economie.”

Een pijler voor deze nieuwe wereld is de zogenaamde deeleconomie, dat het concept ‘bezitten’ inruilt voor dat van delen, lenen en uitwisselen.

Een andere pijler voor deze nieuwe wereld is de zogenaamde deeleconomie, dat het concept ‘bezitten’ inruilt voor dat van delen, lenen en uitwisselen. Time Magazine noemt het ‘een van de tien ideeën die de wereld zullen veranderen’, volgens The Economist heeft het ‘enorm potentieel’ en Forbes omschrijft het als een ‘ontwrichtende economische kracht’.

Een eenvoudig voorbeeld maakt veel duidelijk. In plaats van vloertapijt te verkopen aan de eigenaar van een kantoorgebouw, kan een tapijtenfabrikant er voor opteren om de dienst te leveren in plaats van enkel het product. Het kan bijvoorbeeld aanbieden om de vloerbedekking te leggen en vervolgens vijftien jaar lang te onderhouden in ruil voor een soort leasevergoeding. Na afloop kan de fabrikant als eigenaar het versleten tapijt recycleren of herwerken naar een ander product.

Die paradigmashift van lineair naar circulair is niet onnatuurlijk, merkt Wijffels op. ‘Mensen hebben zich onder meer door de ideeën van de Verlichting ontwikkeld als wezens die lineair denken en handelen in wat eigenlijk in alle opzichten een circulaire context is. Het hele leven is één groot samenspel van cyclische processen. De seizoenen bijvoorbeeld, of de omwenteling van de hemellichamen. Dat geldt ook voor onszelf. Niet alleen komen we uit het niets en gaan we terug naar het niets, we vernieuwen onszelf ook tijdens ons leven constant. Op een paar jaar tijd zijn bijna alle cellen in ons lichaam vervangen.’

Maar toch. We zijn nog geprogrammeerd om in termen van bezit te denken. Dat heeft ook met sociale status te maken, geeft Wijffels toe. ‘Het is een belangrijk onderdeel van de industriële tijd dat je bent wie je bent door wat je hebt. Het ego is vaak opgebouwd vanuit het eigendomsprincipe.’ Een Ferrari huren voor een middagje is bijvoorbeeld veel goedkoper dan er een aan te schaffen die de hele dag voor de deur staat te blinken, maar misschien is dat net de bedoeling?

“Het is een belangrijk onderdeel van de industriële tijd dat je bent wie je bent door wat je hebt.”

Wijffels ziet een groeiend besef dat het geluk niet in het hebben zit. ‘Bij veel jongen mensen leeft autobezit bijvoorbeeld niet. Voor hen dient een wagen voornamelijk om je te verplaatsen. Het is niet het statussymbool dat het voor eerdere generaties wel vaak is.’

Oud en nieuw

Om van de oude naar de nieuwe economie over te schakelen, zijn er wel enkele belangrijke aanpassingen nodig. In de oude benadering van economie staat competitie en het bezitten van eigen middelen centraal. De circulaire economie is veel meer gebaseerd op samenwerken en delen. ‘Mededingingsbeleid en intellectueel eigendomsrecht zijn twee belangrijke instituties van de oude economie die soms het circulaire denken in de weg staan’, oordeelt Wijffels.

“Mededingingsbeleid en intellectueel eigendomsrecht zijn twee belangrijke instituties van de oude economie die soms het circulaire denken in de weg staan.”

Hij geeft een voorbeeld van ‘oud’ mededingingsbeleid. ‘Een tijdje geleden hadden garnalenvissers op de Waddenzee onderling afspraken gemaakt om overbevissing te voorkomen. Dat is achteraf verboden door de concurrentieautoriteit omdat het de prijs van garnalen opdreef.’

Tesla heeft al zijn patenten vrijgegeven. Zo wil het tot een standaardsysteem komen voor oplaadsystemen en accu’s. Dat is een belangrijke shift naar de economie van de toekomst.

Wijffels moet niet lang nadenken over hoe ‘intellectuele eigendomsrecht 2.0’ er kan uitzien. ‘Het vrij delen van kennis kan ons leren om efficiënter met onze grondstoffen om te springen. Neem het voorbeeld van Tesla. Die producent van elektrische auto’s heeft al zijn patenten vrijgegeven. Zo wil het tot een standaardsysteem komen voor oplaadsystemen en accu’s en zo. Dat is een belangrijke shift naar de economie van de toekomst.’

Imago

Het hele duurzaamheidsverhaal heeft zijn imago niet mee, geeft Wijffels toe. ‘Voor veel mensen klinkt “duurzaamheid” als een linksige hobby en zijn “groenen” mensen die hun genoegens willen afpakken’, zucht hij. ‘Daar heeft de milieubeweging van de jaren 80 veel schuld aan. Hun eerste reactie op het te gulzige gebruik van middelen was dat we het dan maar met minder moesten doen. De thermostaat moest een graad lager, mensen moesten maar een extra trui en paar sokken aandoen.’

Dat ‘linksige consuminderen’ ging ook nog eens gepaard met duurdere producten, legt Wijffels uit. Het milieubeleid van de eerste generatie hield in dat de lucht- en watervervuiling die ontstonden bij productie niet in het milieu mochten terechtkomen. Dus kwamen er speciale schoorstenen en waterzuiveringsinstallaties om die troep op te vangen. De producten bleven hetzelfde, maar ze werden wel duurder. Dat speelt nog altijd mee in de software van mensen. Ze beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.’

“Mensen beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.”

Nochtans is het bewustzijn dat het anders moet wel behoorlijk gegroeid, meent Wijffels. ‘Op het Wereld Economisch Forum in Davos begin dit jaar is de circulaire economie aanvaard als de richting die we uit moeten.’

Dat grotere besef vertaalt zich wel nog niet in het beleid. Wijffels is opmerkelijk hard voor het politieke bedrijf. ‘Zowel België als Nederland zit met een particratie waarover kiezers zich eens om de zoveel jaar mogen uitspreken. Dat legt de machtsverhoudingen tijdelijk vast waarna het regeerakkoord alles dichttimmert. Het is geen goed concept om geëmancipeerde burgers te betrekken bij de ontwikkeling van de samenleving.’

Mensen beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.

Wijffels ziet van onderuit wel iets bewegen. ‘Er is in Nederland bijvoorbeeld een groeiend aantal energiecoöperaties. Als lokale besturen met hen in dialoog gaan, voegt dat elementen van directe democratie toe aan het besluitvormingsproces. Het belang daarvan zie ik de komende jaren enkel toenemen.’

De nooit-premier verwijt politici een gebrek aan visie, maar geeft ze toch ook wat clementie. ‘Ik heb nog nooit gezien dat grote fundamentele veranderingen van bovenaf komen. Het moet van onderuit groeien vooraleer politici de legitimiteit hebben om ermee aan de slag te gaan. Dat punt komt steeds dichterbij, maar het is nog niet bereikt.’

“Ik heb nog nooit gezien dat grote fundamentele veranderingen van bovenaf komen.”

Hoe ver zitten we er nog vandaan dan?

Wijffels: ‘Vooraleer er genoeg consensus is over de richting die we uit moeten, zijn we nog wel vijf of tien jaar verder. Er zijn nog te veel mensen die willen doorgaan op de lijn van het verleden, hoewel we daar zijn vastgelopen in te veel financiële en ecologische schuld. Een minderheid wil het roer omgooien naar een meer duurzame richting. Eens we die omslag gemaakt hebben, kan het snel gaan.’

Wie moet daarbij het voortouw nemen?

Wijffels: ‘Het bedrijfsleven. Er zijn individuele ondernemingen die al behoorlijke stappen gezet hebben. Consumentengroep Unilever heeft bijvoorbeeld een plan uitgewerkt om de ecologische voetafdruk van zijn producten tegen 2020 te halveren en enkel nog landbouwgrondstoffen te gebruiken die afkomstig zijn van duurzame bronnen. De Nederlandse Participatie Maatschappij houdt bij de keuze van zijn deelnemingen dan weer rekening met wat een bedrijf doet op het vlak van duurzaamheid. Sterker nog, het heeft zelf expertise in huis om die participaties te ondersteunen bij het uitwerken van hun duurzaamheidsbeleid.’

Met veel enthousiasme verwijst de hoogleraar naar de oproep van een groep multinationals, verenigd in de Sustainable Growth Coalition, om werk te maken van een strenger klimaatbeleid, en liever vandaag dan morgen. Onder hen Unilever, Shell, Philips, Heineken,… ‘Zij pleiten onder meer voor een hogere CO₂-prijs. Dat moet innovatie aanmoedigen zodat we de fossiele brandstoffeneconomie kunnen afbouwen.’

Volgens cynici doen die bedrijven dat enkel omdat ze vrezen dat de overheid hen anders zal belasten of meer gaat reguleren.

Wijffels: ‘Visionaire bedrijfsleiders gaan er van uit dat er vroeg of laat een zeer stevige CO₂-belasting komt of een handelssysteem dat de kostprijs van CO₂ fors zal opdrijven. Er is ook vaak een financieel belang. Heel wat Amerikaanse institutionele beleggers weigeren om geld te stoppen in bedrijven die groot zijn in de fossiele energie.’

Dat brengt het gesprek naadloos bij de opwarming van de aarde. Wijffels gaat volmondig akkoord met de stelling van de voormalige Amerikaanse minister van Financiën Hank Paulson dat het goedkoper is om nu op te treden tegen klimaatverandering dan het over ons heen te laten komen en later de schade te betalen.

Wijffels maakt de vergelijking met de bankencrisis. ‘We hebben gezien hoe de financiële sector zich ontwikkelde, en we wisten eigenlijk ook dat het vroeg of laat eens fout zou lopen, maar we hebben er niets aan gedaan. Ik geef Paulson gelijk dat we niet dezelfde fout mogen maken met het klimaat, want dat is nog zoveel desastreuzer als de hele financiële crisis.’

Een nobele doelstelling, dat zeker, maar hoe haalbaar is dat? Ambitieuze klimaatakkoorden blijven uit omdat er altijd landen zijn die de inspanning willen overlaten aan andere economieën. Wijffels houdt er de moed in. ‘Er zijn kleinschalige precedenten zoals het akkoord over schadelijke drijfgassen (CFK’s, verantwoordelijk voor het gat in de ozonlaag, nvdr.). Mondiale akkoorden kunnen dus wel. Waarom dan niet voor CO₂-uitstoot of wereldwijd visserijbeleid? Je zou vissersvrije zones kunnen afbakenen en ze in de gaten houden met satelliettechnologie. Het besef groeit dat er iets moet gebeuren. Ook de Chinezen vinden dat we moeten werken aan een herstel van de harmonie tussen mens en aarde.’

Is het niet hypocriet dat China oproept om samen te werken aan een ecologische beschaving terwijl het weigert om een toegift te doen bij de klimaatonderhandelingen? Wijffels: ‘Nee, dat vind ik niet. Er is geen land ter wereld dat meer investeert in duurzame technologie. Op langere termijn wil China de grondstoffenefficiëntie verhogen met factor twintig. Het is ook een voorloper in duurzame energie. Onlangs was ik nog in Shanghai. Daar mogen er geen scooters meer rijden op fossiele brandstoffen. Met al dat fijn stof is daar natuurlijk wel een reden voor.’

“Er is geen land ter wereld dat meer investeert in duurzame technologie dan China.”

U haalde zonet Hank Paulson aan, net als u een voormalige bankier. Hoe kijkt u terug naar de financiële crisis, ook al was u nog voor de eeuwwende Rabobank-voorzitter af.

Wijffels: ‘Ik zie het als de onvermijdelijke pervertering die optreedt aan het einde van een tijdperk, waarbij zich een elite vormt die zich meester maakt van de instituties en die voor eigen gewin zijn gaan gebruiken.’

Hoe moet het anders?

Wijffels: ‘We hebben een stabiele banksector nodig die dienstbaar is aan wat de reële economie nodig heeft. En bij dat laatste gaat het om de transitie naar de circulaire economie. We moeten duidelijk maken wat we van de banken verwachten.’

Vragen naar concrete maatregelen zijn een slag in het water. Wijffels is meer een man van de grote ideeën, waar hij gloedvol over vertelt. Centraal daarin staat zijn optimisme. Wanhopen is geen optie. ‘De mens is uitgegroeid tot de meest succesvolle diersoort op aarde omdat we bewezen hebben ons het best te kunnen aanpassen aan nieuwe omstandigheden. We kunnen nadenken over problemen en daar oplossingen voor bedenken. Waarom zou dat nu opeens niet meer lukken? Het is niet toevallig dat met de broeikasgassen en de klimaatverandering plots een nieuwe energietechnologie opduikt.’

Nee, als de mens op zijn best is, kan hij de mensheid redden. Wijffels is maar al te bereid om zijn grijze cellen mee in de strijd te gooien. ‘Zeg, heb ik je al verteld over een idee dat langzaam begint rond te zingen? Het heeft te maken met halofyten…’

Ga in debat met Herman Wijffels!

Op dinsdag 2 september nodigt Plan C Herman Wijffels uit om zijn kijk te geven op het economisch bestel van de toekomst. Na de lezing van Wijffels volgt een panelgesprek met experts. Hebben bevestigd: Olivier Beys (Vlaamse Jeugdraad), Ivan Van de Cloot (hoofdeconoom, Itinera instituut), Erik Paredis (onderzoeker transitiemanagement CDO universiteit Gent), Jan Sap (directeur-generaal UNIZO) en Erik van Acker (CSR manager KBC bank). Ine Renson (De Tijd) modereert.

Meer info en inschrijven op: http://planc.fikket.be/

Het bericht ‘We moeten dringend onze beschaving veilig stellen’ verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG DOOR CHARLOTTE CHRISTIAENS (CATAPA)

CATAPA is een jonge vrijwilligersbeweging in België die werkt rond (anders)globalisering en duurzame ontwikkeling in Latijns-Amerika. CATAPA focust hierbij op de problematiek van mijnbouw. Omdat het aantal mijnbouwexploitaties door de steeds maar groeiende bevolking blijft toenemen, en de impact van mijnbouw op ecologisch, sociaal, economisch en cultureel vlak desastreus is, wil CATAPA zowel in België als internationaal een voortrekkersrol spelen om deze groeiende problematiek aan de kaak te stellen. Charlotte Christiaens va CATAPA legt uit

De mijnbouwboom

GSM’s, fiets, laptops,..ze bevatten allemaal metalen. Deze metalen worden vaak op een niet-duurzame, oneerlijke en milieuonvriendelijke manier ontgonnen in een ver werelddeel. Bovendien gaat het ontginnen van mineralen en metalen vaak gepaard met (sociale) conflicten. Een alsmaar groeiend deel van de 7 miljard mensen wil zich deze metaalhoudende luxeproducten toe-eigenen, met als gevolg een snelle groei van de mijnbouwsector.

“De prijzen van metalen zijn de afgelopen decennia vertienvoudigd.”

De prijzen van metalen zijn de afgelopen decennia vertienvoudigd. Nieuwe mijnbouwsites, die aanvankelijk niet rendabel waren voor bijvoorbeeld goudontginning, worden dat plots wel. Een mijnbouwboom waarbij multinationals tegen een duizelingwekkend tempo mineralen uit de grond halen, is het gevolg. Open markten, vrijhandelsakkoorden en soepele regels zorgen er eveneens voor dat de mijnbouwindustrie blijft groeien, zonder aan de noden van de lokale bevolking en hun omgeving tegemoet te komen.

Hoe werkt een openpitmijn?

Mijnbouw betekent letterlijk ‘het onttrekken van grondstoffen uit de grond’. Grondstoffen kunnen op verschillende manieren uit de grond worden gehaald, bijvoorbeeld door boringen of schachtenmijnbouw. Bij grootschalige openpitmijnbouw (of dagmijnbouw) worden laag voor laag ertsen uit een diepe put in de grond afgegraven, waardoor een krater ontstaat die enkele kilometers breed en honderden meters diep kan worden.

Een veel gebruikte manier om het metaal te scheiden van het erts is de heapleachingmethode: erts wordt fijn gemalen en op grote uitloogplatformen geplaatst. Dit wordt vervolgens besproeid met grote hoeveelheden cyanide-bevattend water. Cyanide zorgt ervoor dat de metaaldeeltjes uit het erts onttrokken worden. Via onder andere actief kool wordt cyanide weer van het metaal gescheiden in een latere fase. Het grote nadeel aan deze manier van ontginnen is dat er tonnen hoog toxische afvalerts, die zware metalen bevatten, achterblijven. Deze worden doorgaans niet goed opgevangen en komen door allerlei onzorgvuldigheden en laksheid van het mijnbedrijf in de lucht en het grond- en rivierwater terecht. De gevolgen van deze watervervuiling en het veroorzaakte watertekort worden dan plots een niet te overzien probleem voor de lokale bevolking.Bovendien moet regen- en grondwater dat in de openpit loopt, telkens worden weggepompt, waardoor het grondwaterpeil in het gebied rondom de mijn zakt.

“Hoog toxisch afvalerts wordt doorgaans niet goed opgevangen en komt vaak door onzorgvuldigheden en laksheid van het mijnbedrijf in de lucht en het grond- en rivierwater terecht.”

Dit is, net als het verzilten van de grond, desastreus voor de landbouw. Het is maar één van de vele negatieve gevolgen van mijnbouw voor de lokale bevolking, want ze ondervinden nog veel meer schadelijke gevolgen: verdwijning van bossen, vissterfte, ziek vee, huiduitslag, haaraandoeningen, kwikvergiftiging, zware metalen in het menselijk lichaam, longaandoeningen. Tenslotte is de mijnbouwindustrie verantwoordelijk voor het grootste deel van de CO2-uitstoot wereldwijd.

Mijnbouw in het zuiden

Het economisch beleid dat mijnbouw op grote schaal toelaat, wordt in het Westen ontwikkeld, maar de negatieve gevolgen zijn voor het Zuiden. De Noord-Zuiddimensie is in dit verhaal echter wel een beetje achterhaald; waar we tot tien jaar geleden nog voornamelijk westerse bedrijven aan de ontginningszijde aantroffen, stellen we nu ook de opkomst vast van ontginningsbedrijven uit andere landen vast: Afrikaanse landen, China en Brazilië bijvoorbeeld.

“Anders dan bij de eerste kolonisatiegolf waar staten aan het stuur stonden, zijn het nu multinationals.”

Anders dan bij de eerste kolonisatiegolf waar staten aan het stuur stonden, zijn het nu dus multinationals. Een multinational zit erg complex in elkaar en dit maakt het voor inheemse volkeren en NGO’s lastig om wantoestanden van bedrijven aan te klagen. De werkwijze van grootschalige mijnbouwbedrijven staat vaak lijnrecht tegenover de visie van de lokale bevolking als het gaat over beheer van natuurlijke bronnen.

CATAPA

“Door sensibilisering, netwerking, onderzoek, lobbywerk en uitwisseling wil CATAPA een meer rechtvaardige mijnbouw stimuleren.”

CATAPA is een jonge vrijwilligersbeweging in België. CATAPA werkt rond (anders)globalisering en duurzame ontwikkeling in Latijns-Amerika en focust hierbij op de problematiek van mijnbouw. Omdat het aantal mijnbouwexploitaties door de steeds maar groeiende bevolking blijft toenemen, en de impact van mijnbouw op ecologisch, sociaal, economisch en cultureel vlak desastreus is, wil CATAPA zowel in België als internationaal een voortrekkersrol spelen om deze groeiende problematiek aan de kaak te stellen. Door sensibilisering, netwerking, onderzoek, lobbywerk en uitwisseling wil CATAPA komen tot een concrete bijdrage aan de milieu- en klimaatcrisis door meer rechtvaardige mijnbouw en metaalverbruik te stimuleren.

Campagne GOUD:EERLIJK?

Van alle metalen die worden gewonnen door middel van mijnbouw, veroorzaakt goudmijnbouw de grootste impact. Het ontginnen van goud is bijvoorbeeld 100 keer zo vervuilend als zilver en 10.000 keer zo vervuilend als aluminium. Op dit moment zit CATAPA samen met Netwerk Bewust Verbruiken en Ecolife in het laatste jaar van de drie jaar durende sensibiliseringscampagne GOUD:EERLIJK? Mensen zijn zich onvoldoende bewust van de sociale en ecologische impact van goudontginning. Om dit bewustwordingsproces te catalyseren, sporen wij de non-gouvermentele sector, de juwelensector, de industriële sector en de monetaire sector aan, om hun verantwoordelijkheid te nemen. En zo de hoofden bij elkaar te steken om verantwoorde alternatieven op de markt te brengen en zo duurzame handel en internationale solidariteit te bevorderen.

“Het ontginnen van goud is 100 keer zo vervuilend als zilver en 10.000 keer zo vervuilend als aluminium.”

In september 2014 starten we met een nieuwe driejarige campagne ‘Generatie Transitie’. Dit project vertrekt vanuit het inzicht dat de generatie jongvolwassenen die tot 2050 in het werkveld zullen staan, de actoren zijn om de transitie te maken naar een duurzame economie. We zullen ons vooral richten op het ontwikkelen van educatief materiaal rondom de grondstoffenproblematiek als complex en internationaal duurzaamheidsvraagstuk.

Het bericht Werken aan een rechtvaardige mijnbouw verscheen eerst op Plan C.

GUESTBLOG BY NANCY M.P. BOCKEN
Centre for Industrial Sustainability, University of Cambridge

The elements of a sustainable business model

A business model defines how a firm does business. At the hart of the business model is the ‘value proposition’  – the product/ service offering of the company. Value creation and delivery are the ways in which capital, materials and people are employed to create and deliver value: What are the key activities of the firm, what are the logistics and sales channels, who are the key partners and what are the key technologies used? Value capture is about the cost structure and revenue streams: does a company for example charge per piece, or use a subscription or usage fee?

The different elements of the business model are clearly visualised in the business model canvas for example.

Sustainable business models or ‘business models for sustainability’ take a triple bottom line approach to define performance and consider a wide range of stakeholder interests – including environment and society – into the way business is done. Sustainable business models are not only about satisfying customer demand and generating economic value for the company. Businesses with sustainable business models seek to contribute positively to society and the environment rather than exploiting these through the way they do business.

“Businesses, which adopt sustainable business models, may be more resilient and competitive in the longer term.”

Those businesses, which adopt sustainable business models, may be more resilient and competitive in the longer term by recognising the interdependencies between their business, and the society and environment in which they operate. For example, by looking after the natural resources a business relies on (e.g. forests, agricultural land, watersheds), businesses can secure their future supplies. By looking after employees, businesses can create a loyal and steady workforce, who serve as ambassadors and perhaps also customers of the business. The development of sustainable business models can be an important driver for business resilience, innovation for sustainability and serve as a key driver of competitive advantage.

Sustainable business model archetypes

Through collaborative research at the University of Cambridge, a list of sustainable business model archetypes was developed – exemplars of solutions that contribute to building up the business model for sustainability.

The sustainable business model archetypes, explained next, are:

1. Maximise material and energy efficiency;
2. Closing material loops
3. Substitute with renewables and natural processes;
4. Deliver functionality rather than ownership;
5. Adopt a stewardship role;
6. Encourage sufficiency;
7. Re-purpose the business for society/environment;
8. Seek inclusive value creation.

Tackling resource scarcity through the archetypes

	With increasing resource scarcity sustainable business models are becoming increasingly important. It is not only essential to be resource efficient and develop products, which combine multiple functions to reduce total product need (archetype 1) – innovations will need to happen at all levels.
	Businesses can seek opportunities to turn “waste” into value (e.g. Kalundborg Symbiosis), and repair, refurbish and remanufacture to encourage product reuse (archetype 2).
	They need to become less reliant on fossil fuels (archetype 3). In developing nations off-grid solutions such as solar lights are gaining ground, but in developed countries a wide scale transformation of energy networks is required – otherwise, for example, an electric car powered with electricity from a fossil fuel-based power plant will have limited environmental gains.
	The total throughput of products needs to be reduced – for example through lease models, which reduce the need for individual ownership (e.g. launderettes, document management systems, car sharing; archetype 4).
	Businesses need to take responsibility for the scarce resources they use. “Net positive” initiatives are a good example of how businesses can ‘do more good than bad’, when paper or palm oil using companies for example start afforestation initiatives rather than contributing to deforestation (archetype 5).
	The responsibility not only lies with producers but also with consumers. They can be more resource-efficient by thinking before consuming: do I need this product or service in the first place? Is the product durable? Is the product repairable? This is about choosing durable products and looking after them (archetype 6). This also requires a specific mindset from manufacturers who will need to develop durable, reparable and upgradable products and offer good service and warrantees accordingly.
	Social enterprises and b-corporations dedicate themselves to a positive environmental and/ or social goal, rather than seeking to merely maximize their profits (archetype 7).  A ‘buy one-give one’ model, where sales in the developed world finance a “give-away product” in a developing country (e.g. WonderBag and Toms Shoes) is a common type of social enterprise.
	Finally, solutions will need to be scaled up and made available for a wide audience (archetype 8). Peer-to-peer or consumer-to-consumer models such as car sharing and ‘bed sharing’ (e.g. couchsurfing) can reduce total product throughout, by preventing new cars from being manufactured or new hotels being built. Nor surprisingly, these types of new business models lead to opposition from existing industry (e.g. AirBnB vs. the hotel industry in New York).

Business model innovation is hard for small players, the new entrepreneurs, coming to the scene who will need to fight against existing industries who outnumber them in financial, human and capital resources. Large corporations on the other hand may lack the agility to change their business models overnight. New ideas and collaboration across key stakeholders will be required to make big changes happen and allow sustainable business models to become widespread.

Source: A literature and practice review to develop sustainable business model archetypes

Het bericht Sustainable Business Model Archetypes verscheen eerst op Plan C.

Het Consultingbureau McKinsey & Company publiceerde onlangs het boek “Resource Revolution. How to capture the biggest business opportunity in a century”. De auteurs van het boek voorspellen een derde industriële revolutie: de grondstoffenrevolutie. De realiteit van stijgende grondstoffenprijzen, verminderende voorraden en de groei van een wereldwijde middenklasse creëert volgens de auteurs ongeziene kansen. Wie het slim aanpakt, en zijn grondstof-productiviteit kan opdrijven, wacht een mooie toekomst.

De kracht van innovatie

De uitdagingen zijn bekend: we moeten op zoek naar nieuwe manieren van zakendoen om het enigszins leefbaar te houden op onze planeet. Doemdenken helpt ons daarbij geen stap verder, aldus de auteurs van Resource Revolution. Want wie doemdenkt, houdt geen rekening met de kracht van innovatie.

In 1894 berekende de Times of London – in een stuk over paardentransport in de stad – dat tegen 1950 elke straat in de stad bedolven zou zijn onder drie meter paardenmest. 30 jaar later waren de paarden al goeddeels vervangen door ‘propere’ auto’s en bussen (die naderhand hun eigen nieuwe problemen creëerden). De toekomst voorspellen, vergt dus meer dan het heden extrapoleren. Innovaties in technologie en businessmodellen kunnen voor stroomversnellingen zorgen die niemand zag aankomen.

Op naar de derde revolutie

De grondstoffenrevolutie is volgens de auteurs de derde revolutie op het vlak van de klassieke productiemiddelen van Adam Smith: arbeid, kapitaal en land (grondstoffen). De eerste industriële revolutie zorgde met de komst van de stoommachine voor fabrieken en vennootschappen voor groei en opschaling. De tweede revolutie bracht urbanisering, petroleum, elektriciteit, montagelijnen, auto’s, wolkenkrabbers en management dat de globalisering van bedrijfsactiviteiten mogelijk maakte. Maar geen van beide revoluties concentreerde zich op de derde input-factor: grondstoffen.

De derde industriële revolutie zorgt voor een boost van de productiviteit van grondstoffen. De auteurs bulken van het optimisme. Nieuwe ideeën en uitvindingen volgen elkaar steeds sneller op: technologie zal ons door de huidige crisis trekken:

• Door ICT, nanotechnologie, biologie en industriële technologie met elkaar te combineren, kan je aanzienlijke productiviteitswinsten boeken.
• Economische groei met hoge grondstof-productiviteit leveren aan de 2,5 miljard mensen van de nieuwe middenklasse is de grootste opportuniteit om welvaart te creëren in 100 jaar.
• Verbeteringen in grondstof-productiviteit moeten exponentieel toenemen. En meer dan de nu gangbare 2% per jaar. Dat doe je niet met financiële constructies of door arbeid te verhuizen naar lageloonlanden. Er is een fundamenteel andere aanpak nodig van het hele management.

De auteurs stellen dat we, eerder dan in een grondstoffen (en ecologische) crisis terecht te komen, de wereldeconomie gerevitaliseerd zal worden door een gamma aan nieuwe zakenkansen, goed voor miljarden euro’s winst.

De toekomst is om de hoek

De grondstoffenrevolutie draait om het wegwerken van onderbenutting van materialen en de eliminatie van afval. Op dat vlak zijn al – zonder al te veel verbeelding – heel wat verbeteringen mogelijk. Een paar voorbeelden:

VANDAAG	TOEKOMST
Een auto, voor consumenten het meest kapitaalintensieve product na een huis, is slechts gedurende 2,6% van zijn leven bezig met een nuttige verplaatsing. 0.8% gaat naar het zoeken van parkeerplaats en 0,5% gaat verloren in de file. 96% van de tijd staat een auto geparkeerd waarde te verliezen.	Zelfrijdende deelauto’s kunnen permanent rondrijden om mensen op te pikken en af te zetten. Zonder tijdverlies door parkeren en met maximale benutting van de wagens. Parkings zouden zelfs overbodig worden.
Autostrades worden slecht benut. Het grootste deel van de tijd worden ze onderbenut, om vervolgens in pieken tot stilstand te komen.	Zelfrijdende auto’s kunnen door onderlinge afstemming op korte afstand en aan hoge snelheid in pelotons kunnen rijden. Met de Google-auto kan de capaciteit van wegen op die manier verachtvoudigd worden. Autostrades met één vak zouden dus ruimschoots kunnen volstaan.
Minder dan 1% van de energie in de tank van een auto gaat naar het verplaatsen van mensen van punt a naar b. De rest gaat verloren aan warmte en wrijving. 95% van de energie van een gloeilamp gaat verloren in warmte. (zie infografiek hieronder)	Elektrische auto’s zijn 95% efficiënt. De prijzen van de batterijen halveerden tussen 2008 en 2013. Wellicht dalen ze nog verder met 60% tegen 2020.
Japan heeft een cultuur van ‘wegwerphuizen’. Na 15 jaar is een huis er niets meer waard (hoewel technisch nog in orde) en wordt het afgebroken.	Door modulair te bouwen met onderling compatibele stukken, worden kantoren en gebouwen grondstoffendepots. Onderdelen worden in recordtempo in elkaar geklikt en kunnen ook weer uit elkaar gehaald en hergebruikt worden.
De meeste elektriciteitscentrales halen een rendement van om en bij de 50%. 10% van de energie gaat verloren in het transport. De centrales draaien doorgaans op 30 à 40% van hun capaciteit. Sommige piekcentrales draaien maar enkele tientallen uren per jaar.	De kostprijs van zonne-energie is de laatste 30 jaar met een factor 50 gedaald en halveert wellicht nog tegen 2020, waardoor het goedkoper wordt dan conventionele energie. Door intelligente decentralisering – naar het model van het internet – zouden productie en consumptie van energie dichter bij elkaar gebracht en beter op elkaar afgestemd kunnen worden.
Bij gloeilampen – nog steeds dominant in grote delen van de wereld – gaat 95% van de energie verloren aan warmte.	LED-lampen verbruiken slechts 10% van de energie van gloeilampen. De prijzen van LEDs blijven dalen. Als de hele VS overschakelde op LEDs, zouden ze 30 elektriciteitscentrales kunnen sluiten en 25 miljard dollar kunnen besparen.

Vijf strategieën

Bedrijven die profiteren van de grondstoffenrevolutie, zullen volgens de auteurs vijf strategieën hanteren. Soms apart, soms in combinatie.

1. Substitutie: het vervangen van materialen door goedkopere en betere materialen. Voorbeelden: groene chemie, nieuwe (nano)materialen, biogebaseerde economie, vleesvervangers, cleantech…
2. Optimalisatie: met software en IT de efficiëntie van productie en materiaalgebruik verbeteren en/of onderbenutte capaciteit vermarkten. Bijvoorbeeld: monitoring op afstand van prestaties van machine-onderdelen, deelsystemen van auto’s (Cambio), materiaal (FLOOW2) en gebouwen (AirBnB), met sensors en software productieprocessen finetunen, actieve beheersing van licht en klimaat in gebouwen…
3. Virtualisatie: processen uit de fysieke wereld halen. Bijvoorbeeld: de apps en functies op een smartphone vervangen een koffer vol fysieke producten die niet langer nodig zijn: (wekker)radio, kompas, tickets, landkaarten, CD’s en CD-speler, telefoon, walkie-talkie, agenda, gps, stappenteller… Webshops, sociale media, video-on-demand en drones zijn andere voorbeelden.
4. Circulariteit: waarde creëren voor producten na hun initieel gebruik. Bijvoorbeeld: hergebruiken, herstellen, nieuwe toepassingen bedenken, upcyclen en ten slotte recycleren of composteren. Industriële symbiose is een doorgedreven vorm van circulariteit: het ene bedrijf werkt met nevenstromen van een ander bedrijf.
5. Eliminatie van afval: grotere efficiëntie boeken door producten en processen te herontwerpen. Bijvoorbeeld: een product van de grond af heruitvinden en via digitale productietechnieken vorm geven, modulaire kantoorbouw, design for disassembly…

Duurzaamheid?

Duurzaamheid is niet de eerste bekommernis van de auteurs van ‘Resource Revolution’. De focus ligt vooral op de enorme kansen voor bedrijven. De schaarser wordende grondstoffen leveren immers een krachtige incentive om rationeler met materialen om te gaan. Nieuwe technologieën maken dat nu ook helemaal mogelijk. Maar duurzaamheid wordt niet vergeten. De auteurs gaan er eigenlijk van uit dat de grondstoffenrevolutie inherent duurzaam is. Wie zuiniger omspringt met grondstoffen, vermindert doorgaans ook zijn ecologische impact. Bovenstaande vijf strategieën hebben dus een ingebakken duurzaamheidspotentieel. En  dat is  de weg die we moeten bewandelen: duurzaamheid als ingebakken evidentie van het zakendoen van morgen!

The American Way

Resource Revolution pakt uit met straffe statistieken en bespreekt heel wat interessante cases. Het boek is wel op Amerikaanse leest geschoeid. Het bulkt van het optimisme. Innovaties in de olie- en gasindustrie (schalie) krijgen veel aandacht, de schaduwzijden komen nauwelijks aan bod. Ook is er de voorliefde van bigger is better, gecombineerd met enig kapitalistisch darwinisme: “go big or go home”. De auteurs hebben lak aan enerzijds-anderzijds en kiezen ervoor om gewoon hun punt te maken. Daarom lukt het hen ook in een behapbaar boek. Een aanrader voor wie geprikkeld wil worden.

Meer info over ‘Resource Revolution’ vind je op de website van McKinsey & Company.

Het bericht Staat de grondstoffenrevolutie voor de deur? verscheen eerst op Plan C.

De kringwinkel van IBOGEM popelt om te groeien.

De kringwinkel van IBOGEM, de afvalintercommunale van de regio Beveren, Kruibeke en Zwijndrecht, barst uit haar voegen. Er is dringend nood aan gebouwen en mensen om de materiaalstroom te kunnen bolwerken. 500 meter verderop: de gloednieuwe gevangenis van Beveren opent haar deuren en is op zoek naar werk voor haar gedetineerden. Een samenwerking tussen de kringwinkel en de gevangenis kon niet uitblijven. Op dit moment start IBOGEM in de gevangenis van Beveren een nieuwe afdeling voor sorteer- en herstelwerk voor haar kringwinkel. Wim Beeldens van IBOGEM brengt op het event “Businessmodellen van de toekomst” (5 mei Gent) het verhaal van de samenwerking als inspirerende businesscase. Wij hadden alvast een gesprek.

IBOGEM schakelt gedetineerden in bij duurzaam afvalbeheer. Wat houdt jullie project precies in?

Wim Beeldens: “Momenteel krijgt IBOGEM zeer veel goederen binnen in de kringwinkel. Maar door gebrek aan ruimte, medewerkers en middelen worden er te weinig van die goederen terug in de handel genomen. Helaas verdwijnt dus een groot deel op de afvalberg. Als afvalintercommunale is het onze opdracht om een duurzaam afvalbeleid te voeren en zo veel mogelijk hergebruik te stimuleren. Met onze uitbreiding naar de penitentiaire instelling van Beveren kunnen wij dat beleid verder uitwerken. Doordat we bovendien de infrastructuur van de gevangenis kunnen gebruiken, hoeven we zelf geen onhaalbare investeringen te doen in nieuwe werkplaatsen en magazijnen.”

“Doordat we de infrastructuur van de gevangenis kunnen gebruiken, hoeven we zelf geen onhaalbare investeringen te doen in nieuwe werkplaatsen en magazijnen.”

Welk werk kunnen jullie op die manier uitbesteden aan de gedetineerden?

“Het project omvat 3 activiteiten, activiteiten die we momenteel nog zelf doen in onze kringwinkel.
We starten met de volledige verwerking van tweedehandskledij. We sorteren binnengebrachte kledij, brengen prijzen aan, voorzien ze van magneetbeveiliging en kleerhangers… Dagelijks halen we de kledij op uit de gevangenis bieden we ze direct aan in de kringwinkel.
De tweede activiteit is nazicht en herstelling van binnengebrachte fietsen. Dankzij onze samenwerking met de gevangenis hebben we op die manier weer een eigen fietsherstelpunt, nadat het vorige door een partnergemeente was stopgezet.
De laatste activiteit is het nakijken van afgedankte elektrische toestellen. We spreken hier enkel over kleinere toestellen, dus geen tv’s of koelkasten. We checken de werking, en waar nodig en mogelijk doen we kleine herstellingen. De goederen bieden we nadien aan in de kringwinkel.”

Hoeveel gedetineerden schakelen jullie in? En hoe staan de huidige vaste medewerkers tegenover de samenwerking?

“In totaal zullen 9 à 12 arbeidskrachten voor IBOGEM werken. Zij worden aangestuurd door twee medewerkers van IBOGEM die in de gevangenis hun vaste standplaats krijgen. Voor onze vaste medewerkers betekent de samenwerking een ontlasting én een upgrade van hun functie: ze krijgen een meer begeleidende, coachende job.
Het uurloon dat IBOGEM aan de gedetineerden moet betalen, bedraagt 6 euro. Dat lijkt goedkoop, maar je moet weten dat de productiviteit in een gevangenis ook lager ligt dan elders. Bovendien verdienen gedetineerden meer met bedrijfsactiviteiten zoals de onze dan met huishoudelijk werk in de gevangenis. Daarom zijn we een welkome gast in de instelling.”

“Gedetineerden verdienen met bedrijfsactiviteiten zoals de onze meer dan met huishoudelijk werk in de gevangenis. Daarom zijn we een welkome gast in de instelling.”

Sinds 17 maart is de gevangenis van Beveren in gebruik. Bron: GVA.

Jullie creëren tegelijk economische, sociale en ecologische meerwaarde: hoe gaat dat concreet in zijn werk?

“De ecologische meerwaarde is duidelijk: door meer te sorteren en voor hergebruik aan te bieden, verkleinen we de afvalberg.

Door meer te kunnen sorteren, kunnen we bovendien zelf meer verkopen. En zo kunnen wij een groter deel van onze kosten recupereren. Dat is onze economische meerwaarde. Het uitbaten van onze kringwinkel blijft trouwens een grote verliespost, zoals dat voor alle kringwinkels het geval is.

De gedetineerden, van hun kant, doen nuttig en zinvol werk voor de maatschappij. Omdat IBOGEM nu al mensen tewerkstelt met een sociaal statuut, is het logisch dat we ook verder meewerken aan projecten die een sociale meerwaarde bieden. Door samen te werken met gedetineerden, krijgen zij de kans om iets terug te geven aan de maatschappij voor hun fouten. Maar ze krijgen zelf ook de kans om zich opnieuw te integreren in de maatschappij. Met de activiteiten leren ze samenwerken, in opdracht werken en kunnen ze een stiel leren. Onze fietshersteldienst kadert bijvoorbeeld in een bredere beroepsopleiding tot fietshersteller. Bovendien krijgen gedetineerden de kans om een spaarpotje aan te leggen. Al deze troeven kunnen helpen bij de nieuwe start na het uitzitten van hun straf.

Er zijn natuurlijk ook nog de klanten van onze kringwinkel. Er is een grote doelgroep die goederen aankoopt in de kringwinkel omdat zij minder financiële mogelijkheden hebben. Door het aanbod nog te vergroten, kunnen wij deze doelgroep beter helpen. We hebben daarom trouwens ook een kringwinkeltje gestart in de gevangenis zelf.”

 Er is een grote doelgroep die goederen aankoopt in de kringwinkel omdat zij minder financiële mogelijkheden hebben. Door het aanbod nog te vergroten, kunnen wij deze doelgroep beter helpen.

Innovatie is niet eenvoudig, laat staan in een gevoelige sector als het gevangeniswezen. Was het moeilijk om de neuzen van alle spelers in dezelfde richting te krijgen?

“Vanuit de afdeling tewerkstelling binnen Justitie is er een zeer grote bereidheid om bedrijfsactiviteiten binnen de muren van een gevangenis te laten uitvoeren. Daar zijn al andere voorbeelden van met private bedrijven. Dus op dat vlak was er zeker geen probleem om snel tot een samenwerking te komen. De geografische ligging van de beide locaties is uiteraard ook een groot voordeel: de kringwinkel ligt op slechts 500 meter van de gevangenis.

Bij de besprekingen van de plannen zat de sfeer al van in het begin goed. Er was een grote bereidheid om te luisteren en in te spelen op de specifieke situaties van de beide organisaties.
Binnen onze eigen organisatie zagen de medewerkers van de kringwinkel dit als een nieuwe uitdaging en was er ook veel bereidheid om mee in te stappen in dit project.”

De geografische ligging van de beide locaties is uiteraard ook een groot voordeel: de kringwinkel ligt op slechts 500 meter van de gevangenis.

Is jullie businessmodel ook toepasbaar in andere gevangenissen, of zelfs andere sectoren? Wat zijn daarvoor de succesfactoren?

“Dit businessmodel is volgens ons zeker toepasbaar in andere gevangenissen. En dit geldt niet alleen voor onze activiteiten maar ook voor vele andere bedrijfsactiviteiten. Uiteraard kan dit model alleen maar succesvol zijn als er ook een economische meerwaarde is. Die meerwaarde zit voor ons in de grotere volumes die we nu kunnen verkopen, in combinatie met een infrastructuur waarover we anders nooit zouden kunnen beschikken.”

Het bericht Businesscase: kringwinkel en gevangenis slaan handen in elkaar. Een interview. verscheen eerst op Plan C.

Heeft MVO gewerkt?

Hoe harder ‘de crisis’ de voorbije vijf jaar toesloeg, hoe meer maatschappelijk verantwoord ondernemen opdook als overlevingsstrategie. Nu het herstel zich stilaan aftekent, maakte MVO Vlaanderen een eerste balans op tijdens het MVO forum.

Heeft MVO gewerkt? Kwamen organisaties die MVO omarmden ongehavend uit de strijd? Meer nog: zijn ze beter voorbereid op wat voor ons ligt? Acht Belgische organisaties, groot en klein, profit en non-profit, getuigden kort en concreet.

Hoe begin je eraan?

En als MVO werkt, hoe begin je er dan aan? Een vraag die zeker kleine en middelgrote organisaties zich nog vaak stellen. Vier workshops rond MVO-kernthema’s brachten een deel van het antwoord. Jiska Verhulst deed namens Plan C uit de doeken hoe slim materialengebruik een kans voor innovatie kan zijn. De klemtoon in haar betoog lag op cases van vlees en bloed uit Vlaanderen.

Het bericht MVO werkt!?: presentaties online verscheen eerst op Plan C.

“Design is beter een gemeenschapsgoed”, zegt Michel Bauwens. Open design, waarbij een gemeenschap parallel producten en diensten ontwikkelt, kan niet alleen snel resultaat leveren maar is typisch ook duurzamer. Dat is alvast één les die we onthouden van de boeiende workshop met Michel Bauwens (P2P Foundation) die shiftN en Plan C samen organiseerden. Je kan zijn lezing hier integraal bekijken.

In een brandweerkazerne in Livermore, Californië, doet een gloeilamp na 112 jaar gebruik nog steeds trouw dienst. “Vertel me waar ik die lamp kan kopen”, stelde Michel Bauwens vorige vrijdag de vraag want het lijkt een lang vervlogen droom dat producten worden gemaakt om tientallen jaren te functioneren. Want wat is heden het eerste doel van de lampenproducent? Meer lampen verkopen.

Planned obsolescence

Het is de bestaansreden voor ‘planned obsolescence’ of geplande veroudering, een industriële design strategie waarbij op voorhand wordt bepaald hoe lang een product of gebruiksvoorwerp mag meegaan. Meteen wordt zo bepaald hoe vaak de consument een nieuw model koopt. Zo is de oplaadbare batterij, die met de tijd aan kracht verliest, bij heel wat apparaten niet te vervangen zonder interventie van de fabrikant. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Apple iPod. Het is vaak geciteerde aanleiding voor de aankoop van het laatste nieuwe model van een bepaald product.

Peer-to-peer

Michel Bauwens stelt dat peer-to-peer processen toegepast op de design van producten, logischerwijze leidt tot duurzamere producten. Peer-to-peer samenwerking is het bekendst van Wikipedia, de website waarop duizenden auteurs encyclopedie-artikels invoeren om te komen tot een encyclopedie die alle andere in de vergetelheid duwt. Ander bekend voorbeeld is de software Linux die volledig gratis en open source wordt ontwikkeld door programmeurs overal in de wereld. Die manier van massaal parallel programmeren is zo krachtig dat IBM het helemaal heeft omarmd en haar Linux-code is beginnen delen en tegelijk mee profiteert van de kennis van de hele Linux-community.

Toegepast op design

Een designer-community, bestaand uit mensen die mekaar niet kennen, is gericht op het ontwikkelen van het best mogelijke product en houdt dus in de eerste plaats rekening met de gebruikswaarde en niet zozeer de handelswaarde (of ruilwaarde) ervan. De betrokken designers werken mee omwille van een intrinsieke motivatie, hun werk strekt tot eer, erkenning van hun peers en de verwondering bij een knappe oplossing voor een specifiek probleem. Bovendien beoordelen de designers elkaars werk op kwaliteit. Er is geen ander controlerend hiërarchisch orgaan dan de gemeenschap van peers. In zo’n proces maken concepten als planned obsolescence veel minder kans.

Waardecreatie

Een Canadees peer-to-peer bedrijf dat sensoren ontwikkelt, Sensorica, neemt dat bijna letterlijk en laat de ontwikkelaars elkaar karma-punten geven op basis van de merite van hun werk. Wie het meeste karma heeft, krijgt ook een groter aandeel in de opbrengst van de verkoop. Op deze wijze blijft de intrinsieke kracht van het peer-to-peer model – waarbinnen de functie of gebruikswaarde primeert op de handelswaarde – gevrijwaard maar kunnen deelnemers er ook iets aan verdienen. Een boeiend experiment dus dat hoopt de tegenstelling tussen gebruikswaarde en handelswaarde op te lossen, aldus Michel Bauwens.

Traag?

Maar is zo’n peer-to-peer design dan geen langdradig proces? “Hoeft niet”, zegt Michel Bauwens en hij citeert het voorbeeld van Wikispeed. Dat is een peer-to-peer designproject dat er in slaagde op 3 maanden tijd een zeer zuinige sportwagen te ontwikkelen. Geef design en ontwikkeling van je producten aan de gemeenschap en je zal betere, duurzamere producten krijgen, lijkt Michel Bauwens te willen zeggen.

Noot: Wie de website van de kazerne in Livermore bezoekt, kan via de webcam live naar de brandende lamp kijken. Er staat een toepasselijk commentaar bij: dat ze sinds kort weer ‘live’ zijn met een nieuwe webcam omdat de vorige na drie jaar de geest gaf. Wat een contrast!

Het bericht Michel Bauwens: “Peer-to-peer design is snel en duurzaam” verscheen eerst op Plan C.

Upcycling geniet dezer dagen nogal wat aandacht. Zo hebben McDonough en Braungart, bedenkers en ambassadeurs van het Cradle to Cradle principe, net een nieuw boek uit “The Upcycle”. Maar je ziet upcycling her en der opduiken. Drie Vlaamse pioniers laten er hier hun licht op schijnen: welk belang zij er aan hechten en hoe ze dat vertalen in concrete actie: Evy Puelinckx van het upcycling-platform hetvindingrijk.be en tevens ‘Minister van Upcycling’; Erwin Hermans directeur van Creazi.be en organisator van het Upcycling Festival in Hasselt en Gil Stevens, project manager van het C2C Platform.

Evy Puelinckx – Hetvindingrijk.be & Minister Van Upcycling

Evy Puelinckx van hetvindingrijk.be, is zonder het te beseffen al ruim een decennium actief met upcycling bezig. “Toen ik als studente architectuur materialen ging zoeken bij handelaars in oud ijzer om mijn maquettes te maken, was upcycling bepaald geen hype zoals vandaag. Meer nog, het woord werd nooit gebruikt. Het potentieel van die afgedankte materialen ontdekken, smaakte wel snel naar meer. De volgende stap was het inrichten van mijn appartement enkel met gevonden objecten en materialen. Toen ik daarna docente ‘interieur en vormgeving’ werd aan de Sint-Lukas Hogeschool in Brussel, begon ik workshops te organiseren rond upcyclen. Ik liet studenten nieuwe designobjecten maken van materialen die ze in de Kringwinkel vonden. We richtten ook een tv-studio in op die manier. Ik probeerde upcycling zelfs aan bod te doen komen toen ik zelf tv-programma’s maakte rond wonen en cultuur maar dat kwam misschien te vroeg. De duurzame mindset was nog niet zo ontwikkeld. Het laatste jaar is dat veranderd, het woord ‘upcycling’ is zelfs ingeburgerd geraakt. Ik heb zelf besloten er een ontwerpbureau rond op te starten. Tegelijk ben ik gestart met een online uitwisselingsplatform Het Vindingrijk. Op dat platform probeer ik mensen samen te brengen rond upcycling zodat er ideeën kunnen worden uitgewisseld. Ik deel er mijn how-to’s, of stap-voor-stap-handleidingen om creatief te upcyclen. De kern van dat verhaal is voor mij: afgedankte materialen en producten als bronmateriaal gebruiken en ze een nieuwe functie geven. Dus niet een oud tafeltje een likje verf geven, maar er een boekenrek van maken bij voorbeeld.”

Erwin Hermans, Directeur van Creazi.be en organisator van het Upcycling Festival

“We gooien nog heel veel weg”, stelt Erwin Hermans, directeur van Creazi en organisator van het Upcycling Festival eind april 2013 in Hasselt. “We zijn vanuit de Kringwinkel Okazi in Hasselt begonnen met Creazi om te zien of we op een creatieve manier van nog meer afval een nieuwe grondstof kunnen maken. Zo hebben we zelf een eerste belangrijk proefproject opgezet rond de Flagbag. We maken tassen en hoezen voor tablets van afgedankte vlaggen van de stad. Maar we wilden ook andere creatieve geesten de kans geven om iets te doen met de materialen die we in de Kringwinkel ontvangen. Met succes want Creazi telt intussen rond de 1.000 leden. We hadden meteen het idee opgevat om na een jaar de resultaten eens op een rij te zetten in het eerste Upcycling Festival. En ik mag zeggen dat we ons gesterkt weten. De opkomst is groot, net als de creativiteit. We zien dat er een community bestaat die belang hecht aan het uitwisselen van ideeën. Onze doelstelling is Creazi als databank voor herbruikbare materialen zelfbedruipend te maken. We hopen ook dat er een nieuw soort ondernemerschap in het verlengde kan liggen hiervan. We zijn ook op de uitkijk voor nieuwe producten, zoals de Flagbag, die we lokaal kunnen maken door middel van upcycling. Want uiteindelijk blijft jobcreatie voor ons als sociale economiebedrijf het voornaamste doel. Tegelijk willen we een soort vakmanschap in upcycling ontwikkelen. Flagbag illustreert dat dit mogelijk is.”

Gil Stevens, Project manager van het C2C Platform

“Met Cradle to Cradle hebben we een eigen plaats in het spectrum van upcycling”, aldus Gil Stevens van C2Cplatform.be. “Iedereen kent het hergebruik van spullen, al dan niet na herstelling, door de kringwinkels. Nu komt een zeer creatieve vorm van upcyclen sterk op: producten die niet meer te herstellen zijn worden als grondstof gebruikt om andere nieuwe spullen mee te maken. Het creatieve is daarin de sleutel om nieuw nut te halen uit afgedankte spullen.  Binnen de Cradle to Cradle-aanpak, zoals beschreven door Braungart en McDonough, grijpen we in op het ontwerp van de producten zelf, veel eerder in de keten dus. Het doel is dat de afgewerkte producten na gebruik kunnen worden ontmanteld op zo’n wijze dat ze opnieuw als grondstof kunnen worden gebruikt om diezelfde producten of producten van minstens dezelfde kwaliteit te maken. De materiaalkeuze is hier cruciaal want het product moet functioneel, gezond en veilig zijn en zich bovendien lenen tot die volledige recyclage.  Daar zijn al beroemde voorbeelden van zoals Gyproc-platen en Desso-tapijten. ”

“Ik stel vast dat er een aantal trends samenkomen.  Je hebt de groei van de kringwinkels, het retro-gebeuren, het ontstaan van zaken zoals repair cafés, de consumenten die makkelijker te benaderen en te betrekken zijn via het web en social media en  snel hun creatieve vondsten kunnen delen. Ook de televisiezenders pikken iets op van upcycling zoals het Ministerie van ideeën (Vier) en Fabriek Romantiek (één). Er is duidelijk een bewustwording rond anders consumeren.“

“Op het niveau van bedrijfsvoering zien we dat ook. Het Europese en het lokale grondstoffenbeleid (OVAM) spelen daarin een essentiële rol. Daarnaast grijpen de stijgende grondstofprijzen in op de haalbaarheid van doorgedreven recyclage. Veel bedrijven zitten daarom met de vraag: wat kan Cradle to Cradle voor ons betekenen? Daar proberen we met het C2C Platform een antwoord op te bieden. De volgende stap is bedrijven coachen richting een Cradle to Cradle certificatie. De ideeën rond Cradle to Cradle blijven geen dode letter. Dat is met name wat Braungart & McDonough in hun nieuw boek “The Upcycle” illustreren. Hierin geven ze een overzicht van de verwezenlijkingen sinds het verschijnen van hun eerste boek, tien jaar geleden.

Het bericht Upcycling: creativiteit, vakmanschap en anders ontwerpen verscheen eerst op Plan C.

De drie trekkers van het Vlaams Materialenprogramma zijn Plan C, OVAM en Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa). Als één van de drie pijlers van het Vlaams Materialen Programma, onderzoekt SuMMa hoe de transitie naar Duurzaam Materialenbeheer tot stand gebracht kan worden. Hoe kan het gedrag in de maatschappij bijgestuurd worden zodat het natuurlijk systeem in evenwicht blijft en toekomstige materiaalnoden niet in het gedrang gebracht worden? Hoe kunnen de milieu effecten van materialen over de hele levenscyclus beperkt worden?

SuMMa brengt zes kennisinstellingen samen: KU Leuven, Universiteit Antwerpen, Universiteit Gent, Universiteit Hasselt, HUBrussel en VITO. Elk van deze kennisinstellingen versterkt met zijn kennis de interdisciplinaire werking van het steunpunt.

Urban mining

Binnen het brede veld van duurzame materialen richt het beleidsrelevant onderzoek zich naar non-food en non-energy thema’s zoals ‘urban mining van kritieke metalen’,  ‘duurzaam materialenbeheer in bouwtoepassingen’ en ‘duurzaam gebruik van kunstoffen’. Naast wetenschappelijk onderzoek, geeft SuMMa ook ondersteuning aan stakeholders zoals Vlaamse beleidsmakers, middenveldorganisaties en industrie.

 Goederenstromen

Eén van de vijf kennisclusters van SuMMa focust op economische beleidsinstrumenten in Vlaanderen en in Europa. De overgang van afval naar materialenbeleid vereist beleidsinstrumenten die vroeger in de levenscyclus van producten ingrijpen. Overeenkomstig het principe van Uitgebreide Producenten Verantwoordelijkheid (UPV) legt de Vlaamse overheid via aanvaardings- en terugname plichten al heel wat verantwoordelijkheid bij producenten van uiteenlopende goederenstromen zoals batterijen, verpakkingen, auto’s, electr(on)ische goederen, …  De producenten moeten ervoor zorgen dat het afval veroorzaakt door hun goederen na consumptie ingezameld en gerecycleerd wordt.

 UVP: Uitgebreide Productenten Verantwoordelijkheid

Vlaanderen is één van de Europese koplopers voor toepassing van UPV als beleidsinstrument. UPV en de bijhorende samenwerking met de industrie heeft zijn waarde al bewezen. Efficiënte inzamelsystemen zijn immers operationeel en recyclagehoeveelheden stijgen gestaag. Bewustmakingscampagnes zijn overal te horen. Toch lijkt er meer nodig om materiaalkringlopen op duurzame wijze te sluiten. De totale hoeveelheden afval blijven stijgen. Eens geëxporteerd als tweedehandsgoederen is er geen zicht meer op de verwerking van bijvoorbeeld afgedankte auto’s. De recyclagepercentages van schaarse metalen blijven laag. De prikkels voor groen design van producten lijken erg zwak. Hoe kunnen beleidsmakers en producenten bijdragen tot de transitie naar een duurzaam materialenbeheer? Deze vraag staat centraal in het komende VMP visie-atelier ‘rol van de producent in een circulaire economie’.

Deze blogpost is van de hand van gastauteur Maarten Dubois, manager van het Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa).

Plan C, OVAM en SuMMA nodigen u uit om deel te nemen aan een visieatelier over de rol van producenten in de circulaire economie op 7 mei in Mechelen in het kader van Het Vlaams Materialenprogramma. Meer info.

Het bericht SuMMa onderzoekt rol producenten in duurzaam materialenbeheer verscheen eerst op Plan C.

Tijdens het startcongresvan I-Cleantech Vlaanderen vzw, sprak administrateur-generaal Henny De Baets van OVAM onderstaande rede uit. De toespraak schetst glashelder de uitdagingen op het vlak van duurzaam materialenbeheer waar Vlaanderen voor staat en verklaart ook de sterke banden die noodzakelijk zijn tussen de duurzame technologische evolutie die i-Cleantech Vlaanderen wil promoten en de systeeminnovatie die binnen Plan C wordt gestimuleerd. OVAM speelt een sleutelrol in de samenwerking tussen beide initiatieven, wat werd geformaliseerd in een samenwerkingsovereenkomst tussen de drie partijen.

Congres I-Cleantech Vlaanderen
Oostende – Greenbridge, 1 oktober

Mevrouw de minister,
Geachte gouverneurs,
Mijnheer de voorzitter,
Dames en heren,

Ik wil mijn toespraak vandaag beginnen met een eenvoudig vraagje? Namelijk wat de volgende drie historische feiten met elkaar te maken hebben?
Feit 1: In 1950 vonden twee Canadese uitvinders de eerste plastic vuilniszak uit. Het gebruik was oorspronkelijk enkel bedoeld voor medisch afval, maar geraakte later wereldwijd verspreid om huishoudelijk afval in te zamelen.
Feit 2: In 1953 wordt in het Waalse Monceau-sur-Sambre de eerste Belgische afvalverbrandingsoven geopend.
En feit 3: In 1985 start de OVAM in het Limburgse Bocholt met de eerste grootschalige brownfieldsanering in Vlaanderen.
Wat deze drie feiten met elkaar gemeen hebben is jullie wellicht wel duidelijk: in alle drie de gevallen ging het om nieuwe uitvindingen, innovaties die de kwaliteit van het leefmilieu er op vooruit moesten helpen.

Toegegeven, vandaag lijken deze drie feiten niet zo innovatief meer en doen we er misschien zelfs wat meewarig over maar destijds waren het wel belangrijke mijlpalen die alle drie de zoektocht van onze maatschappij naar technologische oplossingen voor een meer duurzaam leefmilieu illustreren.
En dat is precies wat ik vandaag ook met mijn toespraak wil doen, namelijk illustreren dat we ook vandaag – en vandaag misschien wel meer dan ooit tevoren- nood hebben aan schone, nieuwe technologieën die ons leefmilieu er op vooruit helpen.
Sta me dan ook toe om allereerst de vzw I-Cleantech van harte te feliciteren met haar oprichting en officiële start vandaag. Als administrateur-generaal van de OVAM wil ik vandaag ook van de gelegenheid gebruik om het belang van de samenwerking tussen de OVAM, Plan C en I-Cleantech Vlaanderen te duiden.
De afgelopen jaren dames en heren, heeft de OVAM koers gezet naar een duurzaam materialenbeleid voor Vlaanderen. Het oude, succesvolle afvalstoffenbeleid dat Vlaanderen gebracht heeft waar het vandaag staat, namelijk aan de internationale top, voldoet niet langer om de hedendaagse ecologische, economische, sociale en technologische uitdagingen aan te gaan waar Vlaanderen voor staat.
Selectieve inzameling en recyclage hebben grote successen gekend de afgelopen decennia maar stilaan hebben we op ecologisch vlak er het maximaal haalbare uitgehaald.

De primaire grondstoffen aanwezig op onze planeet worden steeds schaarser en dus kostbaarder. Door het gebruik ervan putten we niet alleen onze aarde uit maar worden we ook economisch kwetsbaarder en afhankelijker.
En een wereldbevolking van 7 miljard mensen, die -terecht- allen hunkeren naar welzijn en welvaart en zich spiegelen aan ons westers, on-duurzaam consumptiepatroon legt extra druk op de materialencrisis waarin we ons bevinden en geeft een extra sociale dimensie aan het probleem.
Daarom is ons doel vandaag niets meer of niets minder dan een kringloopeconomie te realiseren waarin duurzaam beheer van afval, materialen en bodem zorgt voor nieuwe ruimte, materialen en grondstoffen voor de huidige en voor toekomstige generaties.
Om die kringloopeconomie te realiseren, moeten we eerst en vooral nog sterker inzetten op onze bekende instrumenten, waarmee we de afgelopen jaren talrijke successen geboekt hebben, en die Vlaanderen tot internationale koploper maken op het vlak van zowel afval- als bodembeleid.
Als opwarmertje geef ik u een zestal voorbeelden. Voorbeelden van bestaande instrumenten en initiatieven die mijn inziens op de korte termijn al een belangrijke bijdrage kunnen leveren.

Ten eerste. Om zo spoedig mogelijk een antwoord te bieden op grondstofschaarste en prijsvolatiliteit, moeten we naar mijn mening sterk inzetten op urban mining, een verbeterde vorm van selectieve inzameling en recyclage, die het klassieke afvalbeheer overstijgt en die er voor zorgt dat de grondstoffen die in onze maatschappij circuleren, teruggewonnen worden en hoogwaardig ingezet worden als nieuwe grondstof.
Ten tweede moeten we dit ook onderling tussen bedrijven kunnen stimuleren. Daarom zetten we in op industriële symbiose, waarbij we gericht op zoek gaan naar bedrijven die actief met elkaar kunnen samenwerken, en waarbij afval van het ene bedrijf ingezet kan worden als grondstof voor een ander.
Ten derde: ecodesign! Vaak merken we dat al bij het ontwerp van een product keuzes gemaakt zijn die er voor zorgen dat het product heel milieubelastend is, slechts een korte levensduur heeft of niet recycleerbaar is.
Meer en meer ontwerpers ontdekken de voordelen van ecodesign, waardoor ze er al van bij het ontwerp voor zorgen dat zo efficiënt mogelijk wordt omgesprongen met energie en grondstoffen. Met de Ecolizer en de SIS-toolkit heeft de OVAM al enkele sterke instrumenten. We gaan verder op die ingeslagen weg, waarbij we ons ook naar industriële ontwerpers zullen richten en zowel particuliere als professionele aankopers moeten overtuigen van het voordeel van ‘duurzame aankopen’.
Ter vierde: We zegden het al eerder dames en heren, materialen zijn te waardevol, te kostbaar om zomaar verloren te laten gaan.

We moeten er dan ook voor zorgen dat we er zo weinig mogelijk verliezen, niet alleen door minder afval te produceren, maar ook door minder te lozen in lucht of water. Dat kan ook door in te zetten op eco-efficiëntie.
Met ons eco-efficiëntieprogramma reiken we aan bedrijven instrumenten aan die hen niet alleen helpen om deze doelstellingen te realiseren, maar ook om hun eigen kosten te verlagen. En dat kan toch tellen in economisch onzekere tijden.
Vijfde voorbeeld. Ondanks alle inspanningen is het soms toch echt noodzakelijk om voor verbranding te kiezen. Dan moeten we er ook voor zorgen dames en heren, dat we maximaal energie kunnen winnen uit de afvalstoffen. Zo helpen we ook de energie- en klimaatdoelstellingen realiseren én vermijden we deels de verbranding van aardolie en aardgas, die als grondstof eigenlijk te waardevol zijn om zonder meer op te stoken.
Met het zesde voorbeeld, tot slot, wil ik even benadrukken dat kringlopen sluiten geen exclusiviteit van het afval- en materialenbeheer is. Ook ruimte is een schaars goed in Vlaanderen dames en heren. We hebben nog altijd behoefte aan gronden voor onze bedrijven en woningen, we hebben ruimte nodig voor onze landbouw, maar willen ook meer groen en open ruimte in onze omgeving.
Anderzijds hebben we in het verleden al veel ruimte benomen en worden een aantal oude industrieterreinen niet meer optimaal benut. We moeten bodemsanering dan ook niet enkel inzetten om risico’s voor gezondheid of grondwater weg te nemen, maar ook om die brownfields opnieuw bruikbaar te maken voor onze maatschappij. Bovendien zorgen we ervoor dat de bodemsanering optimaal afgestemd wordt op de bouwwerken. Dat vereenvoudigt het leven voor de bouwheer en spaart tijd en geld. Daardoor kunnen we ook voor ruimte de kringloop beter sluiten.

Tot daar een aantal mooie voorbeelden van zaken waarmee we vandaag al aan de slag kunnen en aan de slag zijn. Het lijstje is zeker niet volledig, maar dames en heren, om in Vlaanderen een duurzame kringloopeconomie te realiseren, zullen we meer moeten doen dan alleen die bestaande instrumenten oppoetsen. Om een nieuwe grote stap voorwaarts te zetten, hebben we enerzijds nood aan maatschappelijke innovatie en nieuwe manieren van denken over materialen, grondstoffen, samenwerking, … en anderzijds aan nieuwe baanbrekende, schone technologieën.

Laat me beginnen met het eerste.
We merken al te vaak dames en heren dat er vandaag nog relatief weinig samenwerking is tussen verschillende partijen binnen een materiaalketen: een productontwerper heeft vaak geen kaas gegeten van scheidings- of recyclagetechnieken, en houdt dan ook geen rekening met randvoorwaarden die recyclage kunnen vergemakkelijken of juist verhinderen. Een producent wil wel graag de grondstoffen terug die hij in zijn producten heeft gestoken, maar heeft geen vat op de logistieke keten die zijn producten verdeeld heeft of op de afvalinzameling.
Om dergelijke kennislacunes in te vullen, zet de OVAM dan ook in op ketenbeheerprojecten. Voor belangrijke ketens die zich grotendeels in Vlaanderen afspelen, brengen we toonaangevende partijen samen om in overleg te zoeken naar manieren om de materiaalkringlopen beter te sluiten. Vaak is het cruciaal dat de partijen kennis en ervaringen uitwisselen, of hun samenwerking beter op elkaar afstemmen. Zo kan bij het ontwerp een product afgestemd worden op de latere scheidings- en recyclagetechnieken of zorgt een aanpassing van de logistieke keten van een afvalverwerker voor een vlotte aanlevering van voldoende secundaire grondstoffen bij de producent.

Natuurlijk hebben we nood aan slimme en schone, nieuwe technologieën maar technologieën alleen bieden geen sluitend antwoord op alle uitdagingen. Zoals daarjuist reeds geschetst, is de totale behoefte aan materialen om alle mensen op de planeet een minimale levenskwaliteit te bezorgen zo groot dat er moeilijk aan voldaan kan worden. En zelfs al zouden we het proberen, dan is de schade aan het milieu en aan de ganse planeet onoverzienbaar groot. De klimaatdiscussie dames en heren, is daar maar één voorbeeld van.

Meer en meer zien koplopers uit bedrijfsleven, middenveld en overheid in dat we grondige veranderingen nodig hebben en dat ‘de dingen beter doen’ niet genoeg is. We moeten zaken fundamenteel anders durven produceren, inzetten op innovatie, onze consumptiepatronen in vraag durven stellen, op zoek gaan naar andere samenwerkingsvormen tussen diverse partijen in een materiaalketen en onze inzichten over ‘bezit’ durven herbekijken. Kortom dames en heren, het bewustzijn van de nood aan maatschappelijke transformatie en systeeminnovatie leeft en is er.

Met de oprichting en de verzelfstandiging van Plan C heeft de OVAM haar rol als initiator gespeeld en mee gezorgd voor de creatie van een onafhankelijk platform waarin overheid, bedrijfswereld, middenveld en academische wereld kunnen nadenken over deze maatschappelijke transformatie en van waaruit experimenten opgezet kunnen worden. Zo is binnen Plan C bijvoorbeeld het idee ontstaan om te bekijken of de innovatieve techniek van 3D-printing ons kan helpen om lokaal en perfect op maat van de klant bepaalde goederen te produceren. Zo kan je bijvoorbeeld de levensduur van een aantal goederen verlengen, door onderdelen op maat te maken en dat te combineren met lokale herstelinitiatieven, bijvoorbeeld in de sociale economie.
Of soms vonden de ideeën, gerijpt binnen Plan C, vruchtbare bodem via concrete business cases zoals bijvoorbeeld het innovatieve transportconcept van Tri-Vizor of grote innovatietrajecten zoals FISCH, het initiatief van de chemische industrie om te transformeren naar een duurzame chemie.

Binnen systeeminnovatie is er dus een belangrijke technologische component. En dat brengt me naadloos bij die tweede, grote nood om een grote stap voorwaarts te zetten naar een duurzame, groene kringloopeconomie in Vlaanderen, namelijk technologie. Meer bepaald nieuwe, slimme en schone technologieën. Om bepaalde veranderingen te realiseren dames en heren, hebben we ook behoefte aan innovatieve technieken die ons helpen de gewenste maatschappelijke vernieuwingen waar te maken en moeten we er ook voor zorgen dat die nieuwe technologieën ook op een goede manier ingezet worden!!! Hier dames en heren ligt mijns inziens de grote taak en uitdaging voor de vzw I-Cleantech Vlaanderen. De missie van ICTV is even bondig als krachtig: ‘het stimuleren van de ontwikkeling van tools die de realisatie van een duurzame wereld versnellen’. Het is mijn overtuiging, dat cleantech een zeer belangrijke rol te spelen heeft in de totstandkoming van een succesvol, duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen én daarbuiten. De OVAM kan dan wel trachten via regelgeving drempels weg te werken en kansen te creëren om te weg te plaveien naar een duurzaam materialenbeheer, maar voor echte technologische doorbraken zijn we aangewezen op derden. Vandaar dat onze medewerking aan de vzw I-Cleantech Vlaanderen niet meer dan vanzelfsprekend is.

De OVAM heeft van meet af aan begrepen dat de overheid deze wereldwijde uitdagingen om duurzamer om te springen met materialen, niet alleen aan kan. Wij willen als moderne overheid graag onze rol spelen als beleidsmaker, als facilitator en als aanspreekpunt voor de bedrijfswereld, de academische wereld en middenveldorganisaties die zich engageren voor een duurzaam Vlaanderen, en als initiator van nieuwe projecten en initatieven. Ons engagement in het Vlaams Materialenprogramma van Vlaanderen in Actie is daar een goed voorbeeld van. Maar we beseffen ook tenvolle dat we bovenal moeten inzetten op een sterke samenwerking om die grote uitdagingen aan te gaan. Met de vzw Plan C en de zopas opgerichte vzw I-Cleantech Vlaanderen hebben we in Vlaanderen nu enerzijds het ideale netwerk en denktank om die maatschappelijk transformatie en systeeminnovatie onder de loep te nemen en anderzijds het geschikte forum om nieuwe en schone technologieën te onderzoeken en te stimuleren.

Ik hoop uit de grond van mijn hart dat we hiermee gewapend zijn om aan die twee grote noden die ik zojuist geschetst heb, tegemoet te komen. Wat vandaag al vast staat, dames en heren, is dat Plan C, de vzw I-Cleantech en de OVAM elkaar heel wat te bieden hebben en dat ze elkaars activiteiten de komende jaren ongetwijfeld zullen versterken. Die krachtenbundeling formaliseren we vandaag ook door de ondertekening van een samenwerkingsovereenkomst tussen de drie partijen met duurzaam materialenbeheer als gemeenschappelijk doel en samenwerking als gedeelde waarde. Ik nodig u allen graag uit om samen met ons, met Plan C, met ICTV en met de OVAM de ingeslagen weg verder te ontdekken én onze gemeenschappelijke ambities waar te maken.
Ik dank u!

Het bericht Henny De Baets (OVAM): ‘krachtenbundeling essentieel voor duurzaam materialenbeheer’ verscheen eerst op Plan C.