INTERVIEW MET MARGA HOEK (DE GROENE ZAAK)
Het gaat niet op om te erkennen dat het oude achterhaald is, maar tegelijkertijd de neus op te halen voor het nieuwe omdat ook daar problemen opduiken. Dat zegt Marga Hoek, die managers en politici uitlegt waarom ze die nieuwe economie maar beter kunnen omarmen.

‘De economie is er voor de wereld, de wereld is er niet voor de economie’ en ‘We zitten gevangen in een economisch tunnelvisie’. Het zijn maar twee vranke zinnen uit ‘Zakendoen in de nieuwe economie’, dat in Nederland werd uitgeroepen tot ‘Managementboek van het Jaar’. De schrijfster Marga Hoek, tegelijk ook directeur van het ondernemersplatform De Groene Zaak en voorzitter van kenniscentrum Het Groene Brein, interviewde ruim 60 CEO’s alsook een reeks nationale en internationale wetenschappers.

“Het is missionariswerk om mensen te inspireren en over de drempel van de nieuwe economie te trekken.”

Hoek trekt nu te velde en te lande met de boodschap dat het anders kan en moet. ‘Dat is op dit moment heel belangrijk omdat het verhaal over duurzaam zakendoen nog veel te onbekend is. Het is missionariswerk om mensen te inspireren en over de drempel van de nieuwe economie te trekken. Veel bedrijven zijn er stukje bij beetje mee bezig maar missen een inspirerende visie op hoe de toekomst er kan uitzien. Ik zie vaak dat ondernemers enthousiast op pad gaan. Ze beginnen als het ware aan een bergbeklimming maar houden het al na het eerste tussenstation voor bekeken omdat ze het juiste schoeisel missen of een verkeerde muts aan hebben.’

Hoek heeft in haar persoonlijke rugzak schoenen en mutsen in overvloed. ‘Ik ben altijd bezig geweest met de voorhoede van het bedrijfsleven, en dus ook met de omslag naar de nieuwe economie en duurzaam zakendoen. Met onderbouwde voorbeelden van hoe bedrijven het hier en in de rest van de wereld aanpakken, wil ik het positivisme onderbouwen.’

Moet die omslag er van bovenaf komen, bijvoorbeeld door milieuregelgeving, of van onderuit door consumenten die eisen dat een bedrijf zich aanpast? Of komt het van ondernemingen die zich uit eigen beweging aanpassen?

Hoek: ‘Dat hele of/of-denken is oude economie. Schrijf dat maar op. Hetzelfde geldt voor traditionele opdelingen zoals burgers, bedrijfsleven en beleidsmakers. Ook dat is achterhaald. Mensen nemen op eenzelfde moment in hun leven allerhande verschillende rollen op. Ze zitten in verenigingen, werken voor bedrijven, en zijn misschien ook politiek actief. De nieuwe economie is met andere woorden veel horizontaler en volgens netwerken georganiseerd.’

Hoe kan de overheid die overgang naar een radicaal andere economie in de praktijk stimuleren?

Hoek: ‘Als je nagaat welke middelen er zijn om welvaart te creëren, dan kom je uit op natuurlijke en sociale hulpbronnen. Meer is er simpelweg niet. Het beleid van de overheid zou er op gericht moeten zijn om waardecreatie te stimuleren door die te belonen of op zijn minst niet te belasten en waardevernietiging te ontmoedigen.’

Nu zien we nochtans vooral het omgekeerde: eindige grondstoffen worden niet zwaar belast, maar de onuitputtelijke arbeid wel.

Hoek: ‘Inderdaad, en dat is compleet verkeerd. De reden daarvoor is niet ver te zoeken: arbeid belasten betekent een stabiele inkomstenstroom voor de overheid. Het probleem daar is dus dat ook de politiek nog altijd op de oude, achterhaalde manier denkt, en vanuit zijn eigen belang in plaats van dat van de samenleving die ze hoort te dienen.’

“Arbeid belasten betekent een stabiele inkomstenstroom voor de overheid. Het probleem daar is dus dat ook de politiek nog altijd op de oude, achterhaalde manier denkt.”

De globalisering heeft er voor gezorgd dat een product tijdens zijn samenstelling soms verschillende keren de wereld rondgaat. Echt duurzaam is dat niet.

In het circulaire verhaal is het belangrijk om de productie en afval fysiek dicht bij elkaar houden.

Hoek: ‘Het is niet de vraag óf dat gaat verdwijnen, maar wel wanneer. Daar zijn verschillende redenen voor. Ten eerste is er een toenemende maatschappelijk druk om arbeidskrachten in lageloonlanden een redelijke vergoeding te geven, wat de prijzen zal opdrijven. Daarnaast zal het transport verminderen als de milieukosten meer in rekening gebracht worden. Tot slot is het belangrijk in het circulaire verhaal om de productie en afval fysiek dicht bij elkaar houden.’

Hoe zal die andere productiemethode er uit zien?

Hoek: ‘Ik kan natuurlijk de toekomst niet voorspellen, maar ik kan me inbeelden dat er een nieuw soort van maakbedrijven komt. Kleinere fabrieken op meerdere plaatsen in de wereld die de circulariteit georganiseerd krijgen bijvoorbeeld in plaats van megafabrieken die dat niet kunnen. Die nieuwe maakindustrie zal dan werken met globale kennis maar lokaal produceren met allerhande nieuwe technieken zoals 3D-printing. Dat kan synergiën creëren tussen multinationals en lokale partijen.’

Enerzijds merkt u op dat prijsconcurrentie de waardeketen uitholt. Anderzijds duwen schaarse grondstoffen wel de prijzen omhoog. Maakt dit dat de circulaire economie enkel voorbehouden is voor de big players die grondstoffeninzameling kunnen organiseren?

Hoek: ‘Nee. Wat je ziet, is dat het vaak kleine organisaties zijn die nog geen positie te verdedigen hebben die voor de echte disruptie zorgen. Start-ups snijden vaak de onzin uit de economie. Dat zijn bij wijze van spreken de 86 tussenschakels in de productieketen die elk hun graantje willen meepikken, of de monopolist die de andere partijen heeft weggedrukt.’

‘Nieuwe ondernemers denken op een andere manier. Neem het voorbeeld van de Britse onderneming Naked Wines. Die stelde vast dat als je 50 euro betaalt voor een fles wijn, daarvan maar 7 euro voor de wijn zelf is. De rest gaat naar sales, marketing en dergelijke meer. Klanten van Naked Wines kunnen voor 25 euro per maand 25 tot 50 procent korting krijgen op de wijn die ze kopen via de webshop. Met dat geld koopt Naked Wines wijn aan van meer dan 130 kleine, onafhankelijke boeren uit dertien landen.’

Hoe moeten ‘oude’ bedrijven met die disruptieve nieuwkomers omgaan?

Hoek: ‘Zij moeten die innovatiekracht capteren. De Nederlandse chemiegroep DSM bijvoorbeeld heeft een enorme innovatieclub die niets anders doet dan scouten. Het heeft ook een groot aantal allianties om op de hoogte te blijven van wat er buiten de eigen deuren gebeurt. DSM heeft 1 miljard euro opzijgezet voor disruptieve innovaties zonder dat daarbij op voorhand specifiek is bepaald wat die precies moeten inhouden. Dat bedrijf kent zelf overigens ook wel iets van disruptie. Ooit begonnen als een steenkoolbedrijf heeft het zichzelf al meerdere keren moeten heruitvinden.’

U verwacht in die nieuwe wereld veel verantwoordelijkheden die tegenstrijdig lijken. Zo zal de voedingssector het volgens u opnemen tegen obesitas, energieleveranciers energiezuinigheid stimuleren en autofabrikanten openbaar vervoer aanmoedigen. Waarom zouden ze zichzelf kannibaliseren?

“Ondernemingen hebben twee opties: het bedrijf kan zijn kop in het zand steken of onderzoeken waarmee het in de toekomst zijn geld kan verdienen.”

Hoek: ‘En toch is dat net wat de meest vernieuwende bedrijven nu al doen. Ze moeten wel, of op langere termijn bestaan ze niet meer. Neem het voorbeeld van een groot energiebedrijf dat de omslag maakt van fossiele grondstoffen naar hernieuwbare energie. Die onderneming moet nadenken over wat ze zal doen als de energievraag binnen een aantal jaar fors daalt omdat steeds meer burgers en bedrijven hun eigen energie opwekken. Er zijn dan twee opties: het bedrijf kan zijn kop in het zand steken of onderzoeken waarmee het in de toekomst zijn geld kan verdienen.’

Eén sector lijkt de dans der disruptie te ontspringen. In de banksector lijkt het enkele jaren na de financiële crisis weer helemaal business as usual.

Hoek: ‘Het klopt dat de problemen daar grotendeels hetzelfde gebleven zijn omdat de ‘nieuwe’ maatregelen om een volgende crisis te voorkomen meer van hetzelfde waren. Maar toch blijft het bankmodel hoegenaamd niet intact. De disrupties komen echter niet uit de banksector zelf, maar van daarbuiten. Bedrijven als Apple en Google bijvoorbeeld bieden ondertussen financiële diensten aan zoals Apple Pay en Google Wallet, en dat bovendien heel goedkoop. Zij hebben niet de ambitie om rijk te worden van dat bankieren op zich, maar wel van andere diensten die ze daar aan kunnen koppelen.’

‘Dat kan uiteindelijk toch voor een omwenteling in de banksector zorgen. Hetzelfde geldt voor crowdfunding, waarbij ondernemers niet langs de bank passeren voor een krediet maar via het internet rechtstreeks aankloppen bij spaarders en investeerders om hun project gefinancierd te krijgen.’

Vrijheid boven alles

Wordt de 21^ste eeuw die waarin we zullen zijn afgestapt van het concept ‘bezit’ in ruil voor dat van ‘gebruik’?

Voor de vroegere generaties was het belangrijk om een eigen huis, wagen, vakantiehuis,… te bezitten.

Hoek: ‘Uit onderzoek van de Nederlandse generatie-expert Aart Bontekoning blijkt dat jongeren die omslag van bezit naar gebruik al hebben gemaakt. Bovenaan hun prioriteitenlijstje van normen en waarden staat ‘vrijheid’. Bezit vinden ze veel minder belangrijk. Ze willen een auto kunnen gebruiken als ze hem nodig hebben, anders willen ze er geen last van hebben. Terwijl het voor de vroegere generaties net zo belangrijk was om een eigen huis, wagen, vakantiehuis,… te bezitten.’

Is het niet des mens om naar status te streven? Wat wordt daar dan de nieuwe invulling van? ‘Ik heb meer vrijheid dan jou?’

Hoek: ‘Misschien, maar het zal in elk geval authentieker zijn. Jonge mensen kijken veel nauwgezetter dan vroeger naar wie ze nu zijn, en wie ze later willen zijn. Dat zie je bijvoorbeeld in het onderwijs. Het businessmodel waarin je moet betalen om met een groep in een lokaal te zitten met vooraan iemand die je eenheidsworst voorschotelt – ik stel het nou even heel negatief – past totaal niet bij de nieuwe economie.’

Wat doet dat dan wel?

Hoek: ‘Jongeren willen op hun eigen ontdekkingsreis gaan zonder dat ze daarbij op belemmeringen stoten. Zo willen ze bijvoorbeeld via de digitale weg lessen volgen aan verschillende internationale scholen tegelijk. Dat verklaart ook waarom de hele innovatieve business schools die zich online openstellen voor studenten zoveel succes hebben.’

Dreigt er geen verwatering van het ‘zorg dragen voor’? Wie geen eigenaar is, heeft minder belang om iets in goede staat te onderhouden.

Hoek: ‘Het probleem met die vraag is dat je met een oude bril naar een nieuw concept kijkt. Alsof je pas voor iets kan zorgen als het van jou is. In het gemeenschapsdenken ga je er net van uit dat je de dingen samen doet waardoor het principe van de wederkerigheid in kracht toeneemt. Daarom wordt er ook wel eens van de ‘We-Economy’ gesproken.’

Zijn we daar als maatschappij wel klaar voor?

“Niemand is klaar voor welke verandering dan ook. We moeten al doende leren.”

Hoek: ‘Niemand is klaar voor welke verandering dan ook. We moeten al doende leren. Het is heel kortzichtig om te zeggen het oude niet voldoet, maar toch niet over te schakelen op het nieuwe omdat daar eventueel negatieve neveneffecten aan verbonden zijn. Je moet net gaan onderzoeken hoe je die mogelijke problemen kan oplossen. Hoe ga je in die ‘We-Economy’ bijvoorbeeld aansprakelijkheid organiseren, en welke nieuwe verzekeringsmodellen zijn er nodig?’

Nieuwe tijd

U noemt in uw boek intellectuele eigendomsrechten ‘een naar binnen gekeerde, protectionistische vorm van innoveren’. Maar veel uitvindingen zouden niet rendabel zijn zonder patenten.

Hoek: ‘Dat klopt, maar de vraag is of dat ook een voorspellende waarde voor de toekomst heeft? De oude tijd is de nieuwe niet. Als je erkent dat de nieuwe economie zal draaien rond netwerken, dan heb je open source samenwerking nodig. En dat staat haaks op de huidige modellen van intellectuele eigendomsrechten.’

Hoe kan het dan anders?

Hoek: ‘Je zou het intellectuele eigendomsrecht kunnen verleggen naar een groep of een consortium. Bijvoorbeeld bij de mensen die voor de crowdfunding van een uitvinding gezorgd hebben.’

Durfkapitaal verkiest patenteerbare producten boven een dienstenconcept omdat diensten moeilijker breveteerbaar zijn. Bedrijven met een goed patent kunnen beschermde producten verkopen, terwijl bij diensten de activa elke avond de deur uitwandelen.

Met veel competenties aan boord ben je als ondernemer wendbaar.

Hoek: ‘Dat is de oude gedachte van ‘kennis is macht’. In de nieuwe economie wordt dat ‘kennisdeling is kracht’. Ik geef toe dat het wat idealistisch klinkt, maar dat is toch de richting die we uitgaan. Wat je kán, wordt namelijk belangrijker dan wat je hébt. Met veel competenties aan boord heb je als ondernemer een wendbaar schip. De levenscyclus van producten wordt steeds korter. Aan patenten heb je dan minder, maar om te kunnen blijven innoveren, blijf je wel de juiste mensen nodig hebben.’

Bedrijven moeten vijf tot tien jaar vooruit kijken, schrijft u. Maar veel bedrijven zitten gevangen in een kortetermijnfocus. Denk maar aan kwartaalrapporteringen voor beursgenoteerde ondernemingen. Daarnaast hebben aandeelhouders nooit gemiddeld korter hun effecten aangehouden dan vandaag.

“Ik pleit voor een gedifferentieerd beloningsbeleid voor aandeelhouders. Wie maar kort aandeelhouder is, krijgt dan een lager dividend dan een langetermijnbelegger.”

Hoek: ‘Daarom zou ik graag zien dat er een gedifferentieerd beloningsbeleid uitgewerkt wordt voor aandeelhouders. Wie maar kort aandeelhouder is, krijgt dan een lager dividend dan een langetermijnbelegger. Het is wel belangrijk dat dit meteen geldt voor een grote groep van bedrijven, want als je dat als onderneming op je eentje doorvoert, ben je de klos aangezien beleggers je aandeel zullen schuwen.’

U pleit voor de komst van een op waarde gerichte financieel directeur (Chief Value Officer ofte CVO), zeg maar een CFO versie 2.0. Wat doet versie 1.0 dan zo verkeerd?

Hoek: ‘Op dit ogenblik trapt de CEO op de gas en is het de taak van de CFO om op de rem te staan. In de nieuwe economie staat de CVO niet op de rem, maar zit hij aan het stuur. Hij heeft immers het volledige pallet aan waardecreatie voor ogen en kan dus heel goed zien wat werkt en wat niet. Dat is dus nog altijd net zo cijfermatig als ervoor, alleen is zijn takenpakket nu ruimer.’

Vraagt dat niet een ander profiel dan dat van de huidige CFO’s?

Hoek: ‘Dat is zeker zo. We hebben met De Groene Zaak een werkgroep opgericht die onderzoekt hoe je die waardebenadering het beste kan invoeren. Daar doen ook de accountants van KPGM en EY aan mee. Je ziet binnen die club toch mensen opkomen die echt wel snappen dat er nieuwe vorm van rapportering nodig is die niet alleen de financiële, maar ook sociale en ecologische activa in rekening brengt. Het zou treurig zijn mochten de CFO’s die boodschap niet – of niet willen – begrijpen. In dat geval zullen ze in de toekomst simpelweg CFO-af zijn.’

Tekst door Daan Ballegeer in opdracht van Plan C

Op 6 november is Marga Hoek keynote spreker op de Plan C Community Day. Wil je haar zelf aan het werk zien? Schrijf je dan in!

Het bericht ‘We kijken te veel met een oude bril naar de nieuwe economie’ verscheen eerst op Plan C.

GASTBLOG door Maarten Dubois & Rob Hoogmartens
Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (SuMMa)

Om de transitie naar een circulaire economie te realiseren, moet de rol van producenten veranderen. Producenten moeten meer verantwoordelijkheid nemen om het duurzaam gebruik van een product over de hele levenscyclus te ondersteunen.

Vegen voor eigen stoep

Twee decennia geleden was het vanzelfsprekend dat de overheid instond voor inzameling en recyclage van huishoudelijk afval. Nu kijken we echter steeds meer naar de producent in het kader van Uitgebreide Producenten Verantwoordelijkheid (UPV). Organisaties zoals Fost Plus, Recupel, Bebat en Febelauto zijn opgericht door de betrokken bedrijfssectoren om afval van respectievelijk verpakkingsmateriaal, electr(on)ische toestellen, batterijen en auto’s te recycleren.

Twee decennia geleden was het vanzelfsprekend dat de overheid instond voor inzameling en recyclage van afval. Nu kijken we steeds meer naar de producent.

Door producenten verantwoordelijk te maken voor de afvalinzameling internaliseren we niet alleen de financiële lasten, maar ook de aandacht voor afvalpreventie. Het succes van dergelijke UPV-organisaties blijkt niet alleen uit de stijgende volumes gerecycleerd materiaal, maar ook uit de tevredenheid bij zowel bedrijven als overheden.

Er gaat nog te veel verloren

Toch zijn er nog heel wat uitdagingen om UPV in te zetten als volwaardige opstap naar een circulaire economie.

Ten eerste gaan er grote afvalstromen verloren die niet of minderwaardig gerecycleerd worden. Zo is de fractie ingezamelde plastics relatief klein en beperkt de recyclage zich vaak tot downcycling in laagwaardige toepassingen. Kleine electronica en batterijen blijven thuis in schuiven liggen of eindigen in de restafvalzak. Verder wordt ook twee derde van alle auto’s als tweedehands goed geëxporteerd naar regio’s zoals Afrika waar er geen controle is op verwerking van autowrakken. Uiteraard is de internalisering van de afvalproblematiek het zwakst bij materiaalstromen die helemaal geen UPV kennen. Zo vallen verschillende bouwmaterialen, meubels of niet-recycleerbare goederen zoals wegwerpluiers niet onder UPV-wetgeving.

Ten tweede blijft de hoeveelheid afval van verpakkingen, electronica en batterijen maar stijgen. Recyclage is goed, maar het vermijden van afval is nog veel beter. De huidige economische prikkels voor ecodesign en afvalpreventie blijken echter te zwak. Om beide uitdagingen aan te pakken zijn zowel bindende verplichtingen, opgelegd in het kader van een duurzame beleidsvisie, als innovatie vanuit de bedrijfswereld nodig.

UPV-model verdient uitbreiding

De sterke resultaten van de bestaande toepassingen tonen aan dat UPV een goede pragmatische wijze is om de transitie naar een circulaire economie in te zetten. UPV maakt bedrijven en consumenten bewust van de nood aan duurzaam materialenbeheer, zorgt voor de ontwikkeling van recyclagetechnologie en structureert de markt voor efficiënte inzet van secundaire grondstoffen.

Om duurzamer met materiaal om te gaan, moet de producentenverantwoordelijkheid uitgebreid en uitgediept worden.

Om duurzamer met materiaal om te gaan, zal UPV echter uitgebreid moeten worden naar meer productstromen en uitgediept moeten worden zodat meer materialen hoogwaardig worden ingezet. Ecodesign en preventie van afval moeten ook meer centraal komen te staan. Een goede samenwerking tussen overheden en bedrijfswereld is dan ook essentieel om de circulaire economie via UPV een stap dichterbij te brengen.

Op 11 december organiseert SuMMa het seminarie ‘Uitdagingen voor een transitie naar duurzaam materialenbeer’. Eén van de drie sessies gaat over de economische randvoorwaarden die nodig zijn voor een dergelijke transitie. Meer specifiek gaat het over de inzet van Vlaamse milieuheffingen en de impact van UPV op ecodesign. 

Je vindt alle informatie op de website van SuMMa.

Maarten Dubois & Rob Hoogmartens

Het bericht De rol van producenten in een circulaire economie: meer verantwoordelijkheid verscheen eerst op Plan C.

Een duurzame innovatieve economie in Vlaanderen? Dat hoeft niets exotisch of futuristisch te zijn. We moeten gebruik maken onze eigen Vlaamse context en sterktes: onze bestaande bedrijven, mensen, kennis en omgeving. Dat is de stelling van Bart Wuyts en Johan Verbruggen van de Strategische Projectenorganisatie Kempen (SPK). Een gesprek over eiwitten uit gras, medicijnen uit algen en de Wet van Moore vs. de circulaire economie.

Plan C organiseert samen met SPK op 6 november een Business Meetup rond circulaire economie.

“Hoeveel bladzijden heb je?” antwoordt Bart Wuyts op onze vraag wat SPK is en doet. We houden het kort: SPK is een regionale ontwikkelorganisatie. Het ontstond in de woelige jaren ’80, toen Vlaanderen economisch zwarte sneeuw zag. Vooral de Kempen kregen het toen hard te verduren: ze kregen in Europese rankings het statuut van ‘achtergestelde regio’. Enkele captains of society sloegen de handen in elkaar om de regio er weer bovenop te krijgen. Dat deden ze met (1) een langetermijnvisie voor de hele regio, (2) een onafhankelijk vehikel – SPK – dat de strategie omzet in acties en projecten en dat (3) bottom-up gerund wordt door werkgevers, vakbonden en lokale overheden. Het SPK-model kreeg later navolging in heel Vlaanderen in de vorm van streekplatformen of Resocs.

Het zoveelste innovatievehikel?

Plan C: Het innovatieland is een lappendeken, hoor je vaak zeggen. In wat verschillen jullie van andere innovatie-organisaties?

Bart Wuyts: “SPK is een onafhankelijke organisatie. We zijn geen leden- of belangenorganisatie. Daarin verschillen we van veel andere innovatie-initiatieven, die in mijn ogen vaak de rol van belangenbehartiger opnemen. Op zich is daar niets mis mee, maar voor ons is het goed om de vrijheid te hebben om zelf onze agenda te bepalen. Wij kiezen de thema’s die we belangrijk vinden en waar we potentieel in zien. Dat kan breed gaan: we werken zowel aan economische, ecologische als sociale projecten. Duurzaamheid in de brede zin, dus.

Veel innovatie-initiatieven richten zich bovendien op de innovatieprocessen van bedrijven. Ze helpen met de implementatie of om de financiering rond te krijgen. Dat is fantastisch en heel zinvol, maar bij ons werkt het doorgaans anders: wij initiëren zélf innovatietrajecten en gaan dan op zoek naar partners. We hebben dus inhoudelijk een sterke inbreng en houden de regie vast.”

Wuyts: “Dat vergt natuurlijk predikwerk. Onze thema’s zijn niet op maat van één bedrijf gekozen. We hebben daarom verschillende spelers nodig, die we allen moeten overtuigen. We werken dus met mensen die daarvoor openstaan, breed denken en verder durven gaan.”

Johan Verbruggen: “Als we de dingen op hun beloop laten, gebeurt er niet veel. Wij starten daarom alvast met innovatoren, early adopters, mensen met wie je denkt vooruit te kunnen. De rest volgt dan wel.”

Plan C: Hebben we genoeg van die innovatoren in Vlaanderen? KMO’s staan onder druk. Is langetermijndenken geen “luxe” voor grote ondernemingen?

Wuyts: “Dat is sterk afhankelijk van personen. Ook bij KMO’s zien we mensen die de tijd en mentale ruimte creëren om vooruit te kijken.”

Verbruggen: “En toch blijft vooruitkijken in de KMO-wereld inderdaad een moeilijke zaak. In grote ondernemingen kan men de druk meer delegeren en zich omringen met mensen die meer energie in innovatie kunnen steken.”

Innovatie die lokaal geworteld is

Verbruggen: “De kern van ons innovatiedenken is: vertrek van je regionale sterktes. In Vlaanderen zijn dat bijvoorbeeld een chemie, fijnchemie, bouw, voeding en enkele straffe kennisinstellingen. Nu nog sectoren gaan uitvinden die je niet hebt, dat werkt vandaag niet meer.”

In die filosfie spreken twee projecten tot de verbeelding: Sunbuilt, dat een lokale algenindustrie op poten wil zetten en de raffinage van eiwitten uit gras.

Wuyts: “Met Sunbuilt willen we hoogwaardige algen produceren voor chemische producten. We zien het als een hefboom voor een biobased economie in Vlaanderen. Die biobased economie moet lokaal verankerd zijn. In de toekomst wordt aardolie immers vervangen door biomassastromen. Die biomassa is veel minder makkelijk van het ene continent naar het andere te verslepen dan aardolie. Dus moet je de productie en de verwerking van de grondstoffen lokaal organiseren.

Daarvoor kunnen we gebruik maken van de intensieve land- en tuinbouw die we hier al hebben. Want algen kweken is eigenlijk gewoon een veredelde tuinbouwactiviteit. We hebben hier veel ervaring, veel kennis en de sector staat onder internationale druk. Misschien zijn algen en de verwerking ervan in de chemie, farma en menselijk voedsel wel een nieuwe bedrijfsactiviteit voor Vlaanderen.”

Verbruggen: “Thomas More en VITO vertaalden het Sunbuilt-concept in een testopstelling van 150 vierkante meter die recent in gebruik genomen is in Geel. Nu is het de vraag hoe we dat kunnen opschalen naar 10.000 vierkante meter. En hoe kan je verwerkingsbedrijven mobiliseren en de markt warm maken? Maar dat zijn vragen voor experts ter zake. SPK houdt zich bezig met het groter strategisch plaatje, de uitwerking ervan is voor ingenieurs.”

Verbruggen: “We hebben een gelijkaardig project lopen met graseiwitten. Vlaanderen voert elk jaar 1,3 miljoen ton eiwitten in. Dat is een pak eiwitten. En eigenlijk maken we die eiwitten zelf: die zitten in grassen. We moeten dus hier een eiwitfabriek neerplanten die die graseiwitten naar voedsel omzet. Technisch kan dat, er is al veel expertise in Vlaanderen. Alleen moeten we tot een crosssectoraal samenspel komen tussen technologie, landbouw, chemie en voeding. Niet te vergeten: een deel van de verwerking van het gras gebeurt decentraal bij de boer op het veld. Zo transporteren we enkel wat ertoe doet: hoogwaardige producten.”

Materiaalefficiëntie als business model

Verbruggen: “Dat brengt me bij materialenbeheer. Weet je, veel concepten die aan de circulaire economie opgehangen worden, zoals de verlenging van de levensduur van producten, zijn eigenlijk lineaire concepten. Want in wezen is het langer gebruiken van producten niet de oplossing voor minder materiaalgebruik. Als je – hypothetisch – perfect alle grondstoffen kan recycleren, heeft de levensduur van je product immers geen impact meer op het materiaalverbruik van je economie. Je kan als het ware elke dag je koelkast vervangen zonder impact op het materiaalverbruik. We kunnen zo dus eindeloze inefficiënte kringlopen in stand houden. Het langer gebruiken van materialen is daarom typisch lineair denken.

Waar we naartoe moeten met de circulaire economie, is onder andere een grotere grondstoffenefficiëntie: meer functionaliteit per eenheid materiaal. Dat is een nieuw business model. De IT-sector is daar spectaculair in geslaagd. Op het ritme van de Wet van Moore raakt steeds meer rekencapaciteit gebald in steeds minder materiaal. Je bent dus pas materiaalgebruik aan het verminderen als je koelkast minder materiaal nodig heeft om hetzelfde te koelen.”

Plan C: Om even over na te denken. Tot slot, waar staan de Kempen vandaag in de Europese rankings?

Wuyts: “Vooraan natuurlijk!” (lacht)
Verbruggen: “Wat natuurlijk een vorm van eenzaamheid geeft. It’s lonely at the top.” (lacht)
Wuyts: “Nee, de Kempen zijn een gemiddelde Vlaamse regio geworden. Weliswaar met een sterker uitgebouwde maakindustrie dan gemiddeld. En als we vandaag zien welke revival voorspeld wordt voor de maakindustrie, is dat een troef voor de toekomst.”

Meer info over de Business Meetup vind je hier.

Surf naar www.spk.be voor meer info.

Het bericht Duurzame economie in Vlaanderen: voortbouwen op het potentieel dat hier is verscheen eerst op Plan C.

“Laakdal? Zo onbereikbaar.” Die opmerking kregen we de laatste tijd vaak te horen over de locatiekeuze voor onze Community Day. Dat wisten we van te voren.  Maar het LITC is een prachtig en state of the art duurzaam gebouw. We grepen de kans met beide handen, maar namen ons ook voor te experimenteren met mobiliteitsoplossingen.

Het LITC ligt op de campus van Nike in Laakdal, een bedrijventerrein langs de E313, omzoomd met grote windmolens.  Het dichtstbijzijnde station is dat van Geel op 13 kilometer.  Niet meteen de beste eventlocatie voor een organisatie die duurzaam materialenbeheer promoot, zou je zeggen. En toch: het LITC is een knap gebouw met een knap verhaal. Hyperefficiënt, met natuurlijke koeling en verwarming dankzij de vijver rondom het gebouw, een groot isolerend groendak, energie recht van de windmolens, en… een streling voor het oog.

 Om onze gasten bij hun verplaatsing naar onze Community Day in het LITC te helpen, hebben we heel wat  opties verkend, vaak in overleg met bedrijven. Een greep uit de ideeën die het net niet haalden:

• receptie-bussen die vanaf de verschillende centrumsteden rondom Laakdal naar het event vertrekken. Volledig uitgerust met cava, fruitsap en bijhorende educatieve filmpjes;
• fietstaxi’s die we uit Gent en Antwerpen laten overbrengen;
• vrij beschikbare deelwagens van Cambio of Tapazz die klaarstaan aan het station van Geel;
• een pendelboot op het Albertkanaal dat aanmeert bij de dokken van Nike;
• …

Uiteindelijk kozen we voor drie haalbare en betaalbare oplossingen: Eventpooling, (e-)shuttles en carpool-matching.

Eventpool

Eventpool is een dienst van Taxistop die carpooling naar events makkelijker maakt. Je maakt een account aan en duidt dan aan of je met iemand wil meerijden of iemand wil meenemen en vanwaar. Op de (mobiele) website van Taxistop kan je op een kaart zien waar er autoplaatsen of passagiers beschikbaar zijn en kan je contact opnemen met je match. Eventpool-chauffeurs krijgen een fijne attentie op onze Community Day. Een Eventpool opzetten kost voor organisatoren eenmalig zo’n 150 euro.

E-shuttles

We voorzien ook drie shuttle-busjes die aan- en afrijden tussen het station van Geel en het LITC. Zowel bij de start als het einde van de Community Day. Dat betekent dat er minstens om de 20 minuten een busje vertrekt. Eén busje is de elektrische e-NV200 met 5 zitplaatsen, aangeboden door Nissan.

Eigen carpool-matching

Voor ons avondluik, de Business Meetup voor ondernemers, mikken we op een kleiner publiek en zijn de uren voor openbaar vervoer helaas minder evident. We voorzien daarom zelf een carpoolbemiddeling. Deelnemers duiden aan of ze willen meerijden of zelf rijden, en vanwaar. Wij brengen potentiële matches met elkaar in contact.

Je bent van harte welkom op onze Community Day en Business Meetup. Je vindt alle informatie op www.plan-c.eu/anderskijken.

Het bericht Laakdal?! De Community Day en mobiliteit verscheen eerst op Plan C.

Eind september organiseerde Stad Gent de internatonale conferentie Ecoprocura. De conferentie biedt een platform om informatie uit te wisselen tussen aankopers, leveranciers en beleidsmakers. Duurzaam materialenbeheer is één van de thema’s dat aan belang wint binnen een duurzaam aankoopbeleid. De presentaties van de sprekers zijn vrij te downloaden.

BLOGPOST DOOR WARD OOMS van Business & Society Belgium

Eind september stond de Stad Gent even in het brandpunt van duurzaam en innovatief aankopen. Samen met ICLEI Europe, een netwerk van meer dan 1.200 lokale overheden, organiseerde de stad Ecoprocura. Deze toonaangevende internationale conferentie biedt een platform om informatie uit te wisselen en dialogen op te starten met aankopers, leveranciers en beleidsmakers. In primeur organiseerde de stad Gent aansluitend ‘Meet Your Buyer’. Zoals de naam aangeeft, is dit de plaats waar overheid en markt elkaar ontmoeten en in dialoog gaan. Netwerken staat dan ook centraal in deze conferenties, dankzij ronde tafels, break-out sessies en speeddates.

Duurzaam materialenbeheer is één van de thema’s die aan belang winnen binnen een duurzaam aankoopbeleid. Gezien de huidige transitie van een lineaire naar een circulaire economie kreeg dit dan ook een prominente rol tijdens de conferentie.

Business and Society Belgium lanceert: Duurzaam Aankopen 2.0

Duurzaam Aankopen 2.0 is een online praktijkgids die publieke en private aankopers doorheen het aankoopproces begeleidt.

Aankopen binnen de circulaire economie is een thema waar Business and Society, overigens in samenwerking met Plan C, de afgelopen maanden aan heeft gewerkt. De conferentie in Gent bood de perfecte aanleiding om de resultaten van dit werk voor te stellen: Duurzaam Aankopen 2.0. Deze online praktijkgids begeleidt zowel publieke als private aankopers doorheen het aankoopproces. De tool neemt je stap voor stap mee in het aankoopproces. Hij verduidelijkt de doelstelling van elke stap en daagt je uit aan de hand van cruciale vragen en succesfactoren. Praktijkvoorbeelden tonen je tenslotte hoe je op een duurzame wijze producten en diensten kan aankopen.

Pitch Circulaire Economie

Het Cradle to Cradle Platform organiseerde een ‘pitch Circulaire Economie’. Onder een grote bamboe constructie van BeBamboo kwam je er alles te weten over deze economische werkwijze. Producten worden ontworpen om in eindeloze cycli te kunnen meegaan. Cradle to Cradle Certified is milieulabel type I, dit wil zeggen een label dat onafhankelijk beheerd en uitgereikt wordt. De transitie naar een circulaire economie is reeds ingezet: diverse producenten tonen met hun groeitraject de weg. Een kleine greep uit het aanbod was ook aanwezig op Ecoprocura: Ecover, Desso, Gyproc, Jalema, Jules Clarysse en Wienerberger.

Green Deal Circulair Inkopen

In Nederland spraken circa 20 publieke en private partijen met elkaar af de circulaire economie te ondersteunen door middel van hun aankoopbeleid.

De Nederlandse overheid tracht sinds 2011, met behulp van zogenaamde ‘Green Deals’, knelpunten weg te nemen bij duurzame projecten. Green Deals zijn afspraken tussen (lokale) overheden, bedrijven en maatschappelijke instellingen. In een Green Deal overleggen de bedrijven en betrokken organisaties waar het mis gaat, en trachten ze de knelpunten actiegericht aan te pakken. Sinds vorig jaar loopt er bij onze noorderburen ook een Green Deal Circulair Inkopen. De sleutel voor het stimuleren van een circulaire economie ligt volgens de initiatiefnemers bij de aankopers. Zij stimuleren de vraag naar circulair geproduceerde goederen. In deze Green Deal spraken circa 20 publieke en private partijen met elkaar af de circulaire economie te ondersteunen door middel van hun aankoopbeleid. Cuno van Geet, van Rijkswaterstaat Leefomgeving, legde aan een rondetafel graag uit hoe deze Green Deal concreet georganiseerd wordt. Binnenkort misschien een gelijkaardige actie in België en Vlaanderen?

WARD OOMS
Business & Society Belgium

TIP: op de website van Ecoprocura Gent vind je heel wat vrij te downloaden presentaties van sprekers.

Het bericht Overheidsaankopen als duwtje in de rug voor circulaire economie verscheen eerst op Plan C.

De onderwerpen van de longreads zijn de volgende:

1. Kiezen voor de wind van verandering (over de maatschappelijke kant van transities)
2. Kannibalen aan de bedrijfspoort (over de financiering van duurzaamheid)
3. ‘Je kan geen belastingen verschuiven zonder er te verhogen’ (over economisch beleid) (op komst)
4. Aan de slag gaan met de circulaire economie (over bedrijfseconomie) (op komst)

Deze reeks kadert in onze inspanningen om inzicht te verwerven en te delen over nieuwe manieren van zakendoen.

Aflevering 1: Kiezen voor de wind van verandering

We zijn niet alleen met steeds meer, we willen ook steeds meer. Alleen moet dat met steeds minder. De natuurlijke hulpbronnen geraken op, het klimaat heeft koorts. Rijdt de mensheid zichzelf de afgrond in, of vinden we op tijd een nieuwe manier van leven, denken en doen?
Lees verder >

Aflevering 2: Kannibalen aan de bedrijfspoort

Ondernemingen die zich inschrijven in de circulaire economie moeten hun bedrijfsmodel soms helemaal herdenken. En er dan ook nog eens financiering voor vinden.
Lees verder >

Het bericht Econotalks verscheen eerst op Plan C.

INTERVIEW MET MATTHIAS HUISKEN VAN IFIXIT

In aanloop naar onze Community Day, op 6 november, hadden we een interview met Matthias Huisken, de Managing Director van iFixit Europe. iFixit is een gratis online dienst voor open source handleidingen voor herstellingen. De missie van iFixit is mensen te ‘empoweren’ om hun spullen zelf te herstellen. Het bedrijf illustreert hoe een startup het neem-maak-dump-systeem kan ‘hacken’ en er nog geld mee kan verdienen ook.

Wat zette de oprichters ertoe aan om met iFixit te starten?

Matthias Huisken: ‘Het idee voor het project ontstond uit een behoefte om complexe elektronica als computers te herstellen in plaats van te dumpen. Zelfs als er niet voldoende informatie voor zo’n reparatie beschikbaar was. Daarom ontwikkelden we zelf online hersteldocumentatie en ‘offline’ herstelgereedschap.

E-waste is een van de snelst groeiende componenten van het wereldwijde afvalsysteem. Amerikanen alleen al gooien jaarlijks meer dan 300 miljoen elektronische apparaten weg. Tegelijkertijd willen de meeste mensen herstellen wat kapot is. Echter: ze hebben er niet de kennis of de middelen voor. Door gespecialiseerd gereedschap en gratis stapsgewijze handleidingen aan te bieden, minimaliseren wij de drempels naar herstel. Zelfs voor beginners.’

Voor welk type producten hebben jullie dergelijke herstel-handleidingen?

Huisken: ‘iFixit schrijft en host herstel-handleidingen voor alles gaande van computers tot auto’s. Historisch gezien ligt de nadruk op computers en mobiele digitale toestellen, maar met de hulp van onze online community van herstellers zijn we het spectrum van de handleidingen aan het verbreden. We hebben nu ook handleidingen in andere categorieën, zoals huishoudtoestellen of andere elektronica.’

Wie maakt die handleidingen? Kan iedereen eraan bijdragen?

Huisken: ‘Onze half miljoen geregistreerde gebruikers beantwoorden vragen over herstellingen, dragen bij tot de handleidingen en ondersteunen gelijkgezinde fixers. Iedereen kan meedoen en de bestaande informatie verbeteren of zelf een nieuwe handleiding starten. Daarbovenop haalt het iFixit-team regelmatig nieuwe populaire toestellen uit elkaar tijdens een ‘teardown’, waarna we relevante herstelinformatie online zetten.’

‘Elke maand gebruiken 3,5 miljoen mensen de handleidingen op ons platform. Vanuit België hadden we in 2013 400.000 bezoeken.’

Hoeveel mensen gebruiken iFixit? Heb je zicht op het aantal Belgische gebruikers?

Huisken: ‘Elke maand gebruiken 3,5 miljoen mensen de handleidingen op ons platform. Vanuit België hadden we in 2013 400.000 bezoeken.’

Hoe verdienen jullie het geld om de organisatie draaiende te houden?

Huisken: ‘We financieren iFixit voornamelijk door gereedschap en onderdelen te verkopen die herstelwerken makkelijker maken. Daarbovenop zoeken we naar bedrijven en organisaties die ‘repair-minded’ zijn (zoals Patagonia) en met ons willen samenwerken. We zijn bijvoorbeeld betrokken bij het ontwerp van digitale onderhoudsinformatie voor deze bedrijven.  We werken ook opleidingsinfo voor technici en fabrikanten uit via mobiele apps en via Dozuki, onze software voor technische documentatie.’

Is alles herstelbaar? Wat zijn de moeilijkste producten of onderdelen om te fixen?

Huisken: ‘Wat zou er gebeuren als iedereen in de wereld wist hoe hij alles kon herstellen? Dat willen we mogelijk maken. We gebruiken te veel grondstoffen om elektronische producten te maken met een te korte levensduur. We moeten ervoor zorgen dat ze langer meegaan. Dat houdt in dat we elektronica moeten optimaliseren door formeel en informeel hergebruik en herstel aan te moedigen. En dat niet enkel bij de eerste gebruiker, maar ook bij de tweede, derde, vierde of zelfs vijfde eigenaar van een toestel. De producten die het moeilijkst te herstellen zijn, zijn diegenen waarbij ‘herstelbaarheid’ geen enkel belang had in het ontwerpproces van de producenten.’

Moet je niet heel handig zijn om pakweg je eigen computer te herstellen? Zou ik dit niet beter overlaten aan mensen die er wat van kennen?

Huisken: ‘Het is onze ambitie om de drempel naar herstel en onderhoud van complexe technologie te verlagen. In het verleden moesten mensen die dingen wilden repareren heus onderwijs volgen, zich door dikke handleidingen worstelen of alles op hun eentje uitdokteren. Vandaag kan je dankzij de nieuwe sociale infrastructuur van het internet leren van de wereld. Op het iFixit platform beoordelen we de moeilijkheidsgraad van alle herstellingen. Gebruikers kunnen bovendien een kijkje nemen bij elke stap van het proces voor ze beslissen om zelf aan de slag te gaan. Er zullen altijd wel herstellingen zijn die individuele gebruikers te moeilijk of te riskant vinden. Onze ervaring is echter dat, eens je mensen zover krijgt om aan het herstellen te slaan, ze erdoor gebeten raken. Hun vaardigheden verbeteren zienderogen. Ze evolueren vaak van een initiële, eenvoudige, vervanging van een batterij naar veel uitdagender taken.’

‘Onze ervaring is dat, eens je mensen zover krijgt om aan het herstellen te slaan, ze erdoor gebeten raken.’

Is zelf herstellen veilig?

Huisken: ‘Over het algemeen wel. Er zijn gevallen waarbij het gevaarlijk is om zelf te gaan herstellen, zoals bij toestellen die een hoog voltage gebruiken (en in het bijzonder in combinatie met wateraansluitingen). Dat laat je beter over aan getrainde specialisten. Bij de meeste kleine elektronica echter, zijn de stroomsterkte en voltage niet gevaarlijk. De risico’s van knutselen met pakweg je elektrische tandenborstel zijn beheersbaar. Wel is het zo dat gebruikers af en toe de garantie zullen verbreken als ze ervoor kiezen hun toestel te openen. Maar in veel gevallen is de garantie toch al vervallen, bijvoorbeeld als je na enkele jaren de batterij van een toestel wil vervangen.’

iFixit is een online platform. Offline lokale grassroots initiatieven, zoals Repair Café’s krijgen ook veel belangstelling. Hoe zouden de verschillende initiatieven elkaar kunnen versterken?

Huisken: ‘Door samen te werken en te delen wat ons verbindt. Bijvoorbeeld: iFixit verspreidt gratis herstel-kennis en dat is net wat grassroots initiatieven als de Repair Café’s op hun eigen manier ook doen. We zouden graag zien dat de experten die een bijdrage leveren aan die initiatieven ook hun kennis zouden delen op ons open source online platform. Momenteel ondersteunen we veel organisatoren van events door ze tools en specifieke kennis op verzoek te verschaffen.’

Hoe reageren producenten (Apple) op jullie initiatief? Zien zij iFixit als een bedreiging?

Huisken: ‘Apple maakt er een punt van om klanten uit hun producten te houden. Dat doen ze bijvoorbeeld door gepatenteerde bevestigingen te gebruiken. Zo wordt het onmogelijk om de toestellen te openen zonder speciale schroevendraaiers of ander gereedschap onder controle van Apple. Maar Apple is niet alleen: er zijn tal van andere bedrijven met gelijkaardige praktijken. Het is vandaag een groot probleem dat veel toestellen zo ontworpen worden dat de vervanging van hun onderdelen – of er zelfs maar aan geraken voor onderhoud – echt moeilijk is. Voor elke fabrikant met een businessmodel dat gericht is op wegwerpproducten met een beperkte levensduur, kan herstel en onderhoud immers een bedreiging zijn.’

Zie je een evolutie in de attitude van producenten?

Huisken: ‘Zoals gezegd, doen wij regelmatig ‘teardowns’ van nieuwe gadgets en beoordelen we ze op hun ‘herstelbaarheid’. Daarbij houden we rekening met het gemak waarmee het toestel uit elkaar gehaald kan worden en onderdelen vervangen kunnen worden. Doorheen de jaren hebben we echt knappe dingen gezien, maar ook heel wat ondermaatse prestaties. Enerzijds heb je de onrustwekkende tendens om steeds vaker lijm te gaan gebruiken in mobiele toestellen om gebruikers buiten te houden. Anderzijds denken we dat er grote kansen te grijpen zijn in een evolutie naar makkelijk herstelbare producten. Nu sommige bedrijven de transitie maken naar een circulaire economie, zijn ze op zoek naar een aanpak als de onze, die ze kan helpen meer grondstof-efficiënt te worden.’

‘We denken dat er grote kansen te grijpen zijn in een evolutie naar makkelijk herstelbare producten.’

Wat zijn de toekomstplannen van iFixit?

Huisken: ‘iFixit verbindt vandaag al producenten, consumenten en herstellers. We maken herstel haalbaar door kennisbarrieres voor herstel en hergebruik weg te halen. Het is onze langetermijnmisse om één unieke bron van informatie te bieden aan consumenten, herstelcentra en recycleurs. We geloven erin dat de kennis en de tools om producten te herstellen en op te knappen zo breed en gratis mogelijk verspreid moeten worden. In tegenstelling tot de gecentraliseerde maakindustrie, moet hergebruik breed gespreid worden om maximaal te genieten van schaalvoordelen. Het aantal herstelgidsen op ons platform groeit gestaag. Eén van onze volgende projecten is om de inhoud van onze website in meerdere talen beschikbaar te maken. Zo willen we het bereik, de sociale relevantie en de milieu-impact van iFixit verder vergroten.’

Matthias Huisken levert tijdens de Plan C Community Day op 6 november 2014 een bijdrage over iFixit. Tijdens de daaropvolgende Business Meetup voor ondernemers, kan je met hem in gesprek gaan.

Meer info en inschrijven: www.plan-c.eu/anderskijken.

Meer over iFixit vind je op iFixit.com.

Het bericht ‘Wat als iedereen wist hoe hij alles kon herstellen? Dat willen we mogelijk maken.’ verscheen eerst op Plan C.

Op dinsdag 2 september nodigden we Herman Wijffels – bedrijfsleider, politicus, econoom – uit om zijn kijk te geven op het economisch bestel van de toekomst. Een sfeerbeeld in tweets en foto’s.

Wijffels maakte met cijfers en grafieken duidelijk dat business as usual op een dood spoor zit. Ons huidige economische bestel stapelt de financiële en ecologische schulden op. De circulaire economie biedt volgens hem een uitweg, weg van crises en overbelasting van onze hulpbronnen. De toon van Wijffels’ betoog was urgent, maar hoopvol.

In het panelgesprek dat daarop volgde, zetten experts de puntjes op de ‘i’ en deden ze een reality check. Wie speelt welke rol om een circulaire economie te doen werken?

Een uitgebreid verslag volgt, samen met een videomontage. Hieronder vind je alvast een sfeerbeeld in foto’s en tweets.

Je vindt de volledige fotoset op Flickr.

Er zal een win-win moeten zijn vóór de ondernemer in de circulaire economie zal stappen, anders lukt het niet, zegt @jansap #plancEVT #TINA?

— Annemie De Tremerie (@AnnemieDT) September 2, 2014

#PlanCevt uiteindelijk komt het panel uit bij jongeren en onderwijs

— BoHoHackers (@BohoHackers) September 2, 2014

#PlanCevt , circulaire economie, Herman Wijffels, de verandering zoekt nog even naar een crisis .

— Theo Vaes (@TVaes) September 2, 2014

Arbeid wordt belast alsof het toxisch goed is, dixit @IvanVandeCloot #plancEVT zoektocht juiste hefbomen voor circulaire economie @Plan_C_

— Annemie De Proft (@AnnemieDeProft) September 2, 2014

3 obstakels voor de circulaire markt volgens @IvanVandeCloot: Inertie van de markt, complexiteit van goederen en globalisering. #PlanCevt.

— Niel Staes (@NielStaes) September 2, 2014

Kip of ei: gebeuren transities van onderuit en volgt de politiek (Wijffels), of stuurt de politiek de transities (Erik Paredis)? #plancevt

— Plan C (@Plan_C_) September 2, 2014

@Herman_Wijffels op #PlanCevt : fundamentele veranderingen komen nooit van boven wel van onder – verwacht geen heil van politici

— Jiska Verhulst (@JiskaVerhulst) September 2, 2014

#Erikparedis op #plancEVT : voorlopers in circulaire economie zijn goed maar we hebben nood aan duidelijke beleidsinstrumenten

— Jiska Verhulst (@JiskaVerhulst) September 2, 2014

.@olivierbeys: "Bij jongeren is er een vruchtbare voedingsbodem voor sociaal ondernemerschap." #plancevt

— Plan C (@Plan_C_) September 2, 2014

#plancEVT circulaire economie vereist meer kleinschalige en lokale productie en dat zorgt voor gouden tijd voor #ondernemers

— stijn sysmans (@zilvertoon) September 2, 2014

#plancevt thx @IvanVandeCloot roekeloos gedrag financiele sector is parallel aan roekeloos met grondstoffen

— Isabel Bombeke (@IsabelBombeke) September 2, 2014

Laat de business case van #circulaireeconomie zien, boekhouders kunnen de wereld redden, zegt Erik van Acker van @KBC_BE @Plan_C_ #plancEVT

— Geanne / Interface (@GeanneVanArkel) September 2, 2014

.@IvanVandeCloot: "We hebben naast de overheid ook de bijen nodig in het systeem, dat zijn de ondernemers, de ondernemingszin." #plancevt

— Plan C (@Plan_C_) September 2, 2014

Herman Wijffels: Nederland doet studie om 30 miljard EUR belasting op arbeid te verschuiven naar belasting op grondstoffen #plancEVT

— Karel Van Acker (@KarelVA) September 2, 2014

Het bericht Economie van de toekomst: een sfeerbeeld verscheen eerst op Plan C.

Het industriële tijdperk dat zoveel welvaart heeft gebracht, is onze planeet kapot aan het knijpen. We moeten het snel over een andere boeg gooien, zegt duurzaamheidsspecialist Herman Wijffels. ‘Weg ook van de onvermijdelijke pervertering die opduikt aan het einde van een tijdperk.’

Onze vinger zweeft al over de stopknop van de bandopnemer als Herman Wijffels plots zegt dat hij het toch nog even wil hebben over een idee ‘dat langzaam begint rond te zingen’. ‘Een derde van het landoppervlak is woestijn. Waarom zouden we dat niet bevloeien met zeewater en halofyten telen? Die zoutminnende planten brengen bonen voort met aanzienlijke hoeveelheden olie en eiwitten.’

Dat out of the box denken is het logische uitvloeisel van zijn waarschuwing waarmee het gesprek is begonnen. ‘Voor de eerste keer in onze geschiedenis zitten we in de situatie dat we moeten nadenken over hoe we de basis van onze beschaving veilig kunnen stellen.’

“Voor de eerste keer in onze geschiedenis zitten we in de situatie dat we moeten nadenken over hoe we de basis van onze beschaving veilig kunnen stellen.”

Als hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ is Wijffels daarvoor uitstekend geplaatst. Meer dan een academische mooiprater is hij een pragmaticus die de oren doet spitsen. Je wordt immers niet zomaar ‘de beste premier die Nederland nooit heeft gehad’ genoemd. Die nom de plume heeft hij onder meer te danken aan zijn passage bij de Wereldbank als Nederlands bewindvoerder en zijn dertien jaar lange voorzitterschap van Rabobank. Het was pas na zijn vertrek in 1999 dat de bank zich vergaloppeerde aan financiële alchemie en fraude.

Onze planeet lijdt aan de groeipijnen van haar bewoners, stelt de 72-jarige econoom vast. ‘Van een bevolking van 1 miljard mensen in het begin van de 19^de eeuw ging het razendsnel naar 7 miljard zielen. Dat klimt tegen 2050 vermoedelijk naar 9 miljard. Daardoor botsen we op de fysieke grenzen van de planeet.’

Zijn stokpaardje daarbij is de ‘overshoot’, dat is het verschil tussen wat we aan ecologische middelen vragen van onze planeet, en wat die duurzaam kan voorzien. Uitgedrukt in een jaar, slaagde de aarde er midden jaren 80 nog in om tot 31 december duurzaam in de menselijke behoeften te voorzien. Vorig jaar was dat maar het geval meer tot 20 augustus.

We schrijven een wisselbrief op het ecosysteem uit die de volgende generaties moeten betalen. Is onze generatie egoïstischer dan de voorgaande?

Herman Wijffels: ’Nee, dat geloof ik niet. Mensen op deze planeet hebben tot nog toe geleefd in de verkeerde veronderstelling dat er zoveel natuurlijke rijkdom is dat we er zonder limieten uit konden putten. Dat is geen egocentrisme maar gewoon de context waarin we leefden.’

De volgende generaties zijn misschien iets minder vergevingsgezind dan u.

Wijffels: ‘Het valt niet uit te sluiten dat ze hoofdschuddend zullen terugkijken op het relatief primitieve, soms zelfs rücksichtloze karakter van hoe wij hebben geleefd. Er zal wel een tijd komen dat ze onze keuzes niet zullen begrijpen. Waarom we bijvoorbeeld een vervoerssysteem accepteerden dat jaarlijks voor duizenden gewonden en honderden doden zorgde omdat we allemaal zelf op het gaspedaal wilden duwen. Of waarom er zoveel mensen aan astmatische aandoeningen leden als gevolg van het fijn stof van fossiele brandstoffen.’

Verandering van tijdperk

“We zitten niet in een tijd van verandering maar in een verandering van tijdperk.”

Efficiënter met grondstoffen omgaan helpt om de aanslag op de natuur te verminderen, maar het is niet genoeg. ‘We zitten niet in een tijd van verandering maar in een verandering van tijdperk’, benadrukt Wijffels. ‘We zitten aan het einde van het industriële era. Dat is niet hetzelfde als het einde van de industrie, maar wel van de ideeën waarop die gebaseerd is. We hebben een nieuwe formule nodig.’

Wat is daarvan het belangrijkste ingrediënt?

Wijffels: ‘Minder putten uit eindige voorraden en steeds meer oogsten uit permanent beschikbare bronnen. Dat is de beruchte overgang van de lineaire naar de circulaire economie. In plaats van grondstoffen op te delven om er producten mee te maken die aan het eind van hun levenscyclus terug in het milieu belanden, moeten we denken aan duurzamere manieren om te leven, produceren en consumeren.’

‘Dankzij nieuwe technologie en wetenschappelijke inzichten hebben we ook de middelen om die omslag te maken. Kijk bijvoorbeeld naar de energietechnologie. Er zijn al tachtig landen in de wereld waar zonne-energie kan concurreren met fossiele brandstoffen. Als jonge technologie is er bovendien nog een enorm verbeteringspotentieel.’

“Minder putten uit eindige voorraden en steeds meer oogsten uit permanent beschikbare bronnen. Dat is de beruchte overgang van de lineaire naar de circulaire economie.”

Een pijler voor deze nieuwe wereld is de zogenaamde deeleconomie, dat het concept ‘bezitten’ inruilt voor dat van delen, lenen en uitwisselen.

Een andere pijler voor deze nieuwe wereld is de zogenaamde deeleconomie, dat het concept ‘bezitten’ inruilt voor dat van delen, lenen en uitwisselen. Time Magazine noemt het ‘een van de tien ideeën die de wereld zullen veranderen’, volgens The Economist heeft het ‘enorm potentieel’ en Forbes omschrijft het als een ‘ontwrichtende economische kracht’.

Een eenvoudig voorbeeld maakt veel duidelijk. In plaats van vloertapijt te verkopen aan de eigenaar van een kantoorgebouw, kan een tapijtenfabrikant er voor opteren om de dienst te leveren in plaats van enkel het product. Het kan bijvoorbeeld aanbieden om de vloerbedekking te leggen en vervolgens vijftien jaar lang te onderhouden in ruil voor een soort leasevergoeding. Na afloop kan de fabrikant als eigenaar het versleten tapijt recycleren of herwerken naar een ander product.

Die paradigmashift van lineair naar circulair is niet onnatuurlijk, merkt Wijffels op. ‘Mensen hebben zich onder meer door de ideeën van de Verlichting ontwikkeld als wezens die lineair denken en handelen in wat eigenlijk in alle opzichten een circulaire context is. Het hele leven is één groot samenspel van cyclische processen. De seizoenen bijvoorbeeld, of de omwenteling van de hemellichamen. Dat geldt ook voor onszelf. Niet alleen komen we uit het niets en gaan we terug naar het niets, we vernieuwen onszelf ook tijdens ons leven constant. Op een paar jaar tijd zijn bijna alle cellen in ons lichaam vervangen.’

Maar toch. We zijn nog geprogrammeerd om in termen van bezit te denken. Dat heeft ook met sociale status te maken, geeft Wijffels toe. ‘Het is een belangrijk onderdeel van de industriële tijd dat je bent wie je bent door wat je hebt. Het ego is vaak opgebouwd vanuit het eigendomsprincipe.’ Een Ferrari huren voor een middagje is bijvoorbeeld veel goedkoper dan er een aan te schaffen die de hele dag voor de deur staat te blinken, maar misschien is dat net de bedoeling?

“Het is een belangrijk onderdeel van de industriële tijd dat je bent wie je bent door wat je hebt.”

Wijffels ziet een groeiend besef dat het geluk niet in het hebben zit. ‘Bij veel jongen mensen leeft autobezit bijvoorbeeld niet. Voor hen dient een wagen voornamelijk om je te verplaatsen. Het is niet het statussymbool dat het voor eerdere generaties wel vaak is.’

Oud en nieuw

Om van de oude naar de nieuwe economie over te schakelen, zijn er wel enkele belangrijke aanpassingen nodig. In de oude benadering van economie staat competitie en het bezitten van eigen middelen centraal. De circulaire economie is veel meer gebaseerd op samenwerken en delen. ‘Mededingingsbeleid en intellectueel eigendomsrecht zijn twee belangrijke instituties van de oude economie die soms het circulaire denken in de weg staan’, oordeelt Wijffels.

“Mededingingsbeleid en intellectueel eigendomsrecht zijn twee belangrijke instituties van de oude economie die soms het circulaire denken in de weg staan.”

Hij geeft een voorbeeld van ‘oud’ mededingingsbeleid. ‘Een tijdje geleden hadden garnalenvissers op de Waddenzee onderling afspraken gemaakt om overbevissing te voorkomen. Dat is achteraf verboden door de concurrentieautoriteit omdat het de prijs van garnalen opdreef.’

Tesla heeft al zijn patenten vrijgegeven. Zo wil het tot een standaardsysteem komen voor oplaadsystemen en accu’s. Dat is een belangrijke shift naar de economie van de toekomst.

Wijffels moet niet lang nadenken over hoe ‘intellectuele eigendomsrecht 2.0’ er kan uitzien. ‘Het vrij delen van kennis kan ons leren om efficiënter met onze grondstoffen om te springen. Neem het voorbeeld van Tesla. Die producent van elektrische auto’s heeft al zijn patenten vrijgegeven. Zo wil het tot een standaardsysteem komen voor oplaadsystemen en accu’s en zo. Dat is een belangrijke shift naar de economie van de toekomst.’

Imago

Het hele duurzaamheidsverhaal heeft zijn imago niet mee, geeft Wijffels toe. ‘Voor veel mensen klinkt “duurzaamheid” als een linksige hobby en zijn “groenen” mensen die hun genoegens willen afpakken’, zucht hij. ‘Daar heeft de milieubeweging van de jaren 80 veel schuld aan. Hun eerste reactie op het te gulzige gebruik van middelen was dat we het dan maar met minder moesten doen. De thermostaat moest een graad lager, mensen moesten maar een extra trui en paar sokken aandoen.’

Dat ‘linksige consuminderen’ ging ook nog eens gepaard met duurdere producten, legt Wijffels uit. Het milieubeleid van de eerste generatie hield in dat de lucht- en watervervuiling die ontstonden bij productie niet in het milieu mochten terechtkomen. Dus kwamen er speciale schoorstenen en waterzuiveringsinstallaties om die troep op te vangen. De producten bleven hetzelfde, maar ze werden wel duurder. Dat speelt nog altijd mee in de software van mensen. Ze beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.’

“Mensen beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.”

Nochtans is het bewustzijn dat het anders moet wel behoorlijk gegroeid, meent Wijffels. ‘Op het Wereld Economisch Forum in Davos begin dit jaar is de circulaire economie aanvaard als de richting die we uit moeten.’

Dat grotere besef vertaalt zich wel nog niet in het beleid. Wijffels is opmerkelijk hard voor het politieke bedrijf. ‘Zowel België als Nederland zit met een particratie waarover kiezers zich eens om de zoveel jaar mogen uitspreken. Dat legt de machtsverhoudingen tijdelijk vast waarna het regeerakkoord alles dichttimmert. Het is geen goed concept om geëmancipeerde burgers te betrekken bij de ontwikkeling van de samenleving.’

Mensen beleven duurzaamheid nog te vaak via de eerste vier letters van dat woord.

Wijffels ziet van onderuit wel iets bewegen. ‘Er is in Nederland bijvoorbeeld een groeiend aantal energiecoöperaties. Als lokale besturen met hen in dialoog gaan, voegt dat elementen van directe democratie toe aan het besluitvormingsproces. Het belang daarvan zie ik de komende jaren enkel toenemen.’

De nooit-premier verwijt politici een gebrek aan visie, maar geeft ze toch ook wat clementie. ‘Ik heb nog nooit gezien dat grote fundamentele veranderingen van bovenaf komen. Het moet van onderuit groeien vooraleer politici de legitimiteit hebben om ermee aan de slag te gaan. Dat punt komt steeds dichterbij, maar het is nog niet bereikt.’

“Ik heb nog nooit gezien dat grote fundamentele veranderingen van bovenaf komen.”

Hoe ver zitten we er nog vandaan dan?

Wijffels: ‘Vooraleer er genoeg consensus is over de richting die we uit moeten, zijn we nog wel vijf of tien jaar verder. Er zijn nog te veel mensen die willen doorgaan op de lijn van het verleden, hoewel we daar zijn vastgelopen in te veel financiële en ecologische schuld. Een minderheid wil het roer omgooien naar een meer duurzame richting. Eens we die omslag gemaakt hebben, kan het snel gaan.’

Wie moet daarbij het voortouw nemen?

Wijffels: ‘Het bedrijfsleven. Er zijn individuele ondernemingen die al behoorlijke stappen gezet hebben. Consumentengroep Unilever heeft bijvoorbeeld een plan uitgewerkt om de ecologische voetafdruk van zijn producten tegen 2020 te halveren en enkel nog landbouwgrondstoffen te gebruiken die afkomstig zijn van duurzame bronnen. De Nederlandse Participatie Maatschappij houdt bij de keuze van zijn deelnemingen dan weer rekening met wat een bedrijf doet op het vlak van duurzaamheid. Sterker nog, het heeft zelf expertise in huis om die participaties te ondersteunen bij het uitwerken van hun duurzaamheidsbeleid.’

Met veel enthousiasme verwijst de hoogleraar naar de oproep van een groep multinationals, verenigd in de Sustainable Growth Coalition, om werk te maken van een strenger klimaatbeleid, en liever vandaag dan morgen. Onder hen Unilever, Shell, Philips, Heineken,… ‘Zij pleiten onder meer voor een hogere CO₂-prijs. Dat moet innovatie aanmoedigen zodat we de fossiele brandstoffeneconomie kunnen afbouwen.’

Volgens cynici doen die bedrijven dat enkel omdat ze vrezen dat de overheid hen anders zal belasten of meer gaat reguleren.

Wijffels: ‘Visionaire bedrijfsleiders gaan er van uit dat er vroeg of laat een zeer stevige CO₂-belasting komt of een handelssysteem dat de kostprijs van CO₂ fors zal opdrijven. Er is ook vaak een financieel belang. Heel wat Amerikaanse institutionele beleggers weigeren om geld te stoppen in bedrijven die groot zijn in de fossiele energie.’

Dat brengt het gesprek naadloos bij de opwarming van de aarde. Wijffels gaat volmondig akkoord met de stelling van de voormalige Amerikaanse minister van Financiën Hank Paulson dat het goedkoper is om nu op te treden tegen klimaatverandering dan het over ons heen te laten komen en later de schade te betalen.

Wijffels maakt de vergelijking met de bankencrisis. ‘We hebben gezien hoe de financiële sector zich ontwikkelde, en we wisten eigenlijk ook dat het vroeg of laat eens fout zou lopen, maar we hebben er niets aan gedaan. Ik geef Paulson gelijk dat we niet dezelfde fout mogen maken met het klimaat, want dat is nog zoveel desastreuzer als de hele financiële crisis.’

Een nobele doelstelling, dat zeker, maar hoe haalbaar is dat? Ambitieuze klimaatakkoorden blijven uit omdat er altijd landen zijn die de inspanning willen overlaten aan andere economieën. Wijffels houdt er de moed in. ‘Er zijn kleinschalige precedenten zoals het akkoord over schadelijke drijfgassen (CFK’s, verantwoordelijk voor het gat in de ozonlaag, nvdr.). Mondiale akkoorden kunnen dus wel. Waarom dan niet voor CO₂-uitstoot of wereldwijd visserijbeleid? Je zou vissersvrije zones kunnen afbakenen en ze in de gaten houden met satelliettechnologie. Het besef groeit dat er iets moet gebeuren. Ook de Chinezen vinden dat we moeten werken aan een herstel van de harmonie tussen mens en aarde.’

Is het niet hypocriet dat China oproept om samen te werken aan een ecologische beschaving terwijl het weigert om een toegift te doen bij de klimaatonderhandelingen? Wijffels: ‘Nee, dat vind ik niet. Er is geen land ter wereld dat meer investeert in duurzame technologie. Op langere termijn wil China de grondstoffenefficiëntie verhogen met factor twintig. Het is ook een voorloper in duurzame energie. Onlangs was ik nog in Shanghai. Daar mogen er geen scooters meer rijden op fossiele brandstoffen. Met al dat fijn stof is daar natuurlijk wel een reden voor.’

“Er is geen land ter wereld dat meer investeert in duurzame technologie dan China.”

U haalde zonet Hank Paulson aan, net als u een voormalige bankier. Hoe kijkt u terug naar de financiële crisis, ook al was u nog voor de eeuwwende Rabobank-voorzitter af.

Wijffels: ‘Ik zie het als de onvermijdelijke pervertering die optreedt aan het einde van een tijdperk, waarbij zich een elite vormt die zich meester maakt van de instituties en die voor eigen gewin zijn gaan gebruiken.’

Hoe moet het anders?

Wijffels: ‘We hebben een stabiele banksector nodig die dienstbaar is aan wat de reële economie nodig heeft. En bij dat laatste gaat het om de transitie naar de circulaire economie. We moeten duidelijk maken wat we van de banken verwachten.’

Vragen naar concrete maatregelen zijn een slag in het water. Wijffels is meer een man van de grote ideeën, waar hij gloedvol over vertelt. Centraal daarin staat zijn optimisme. Wanhopen is geen optie. ‘De mens is uitgegroeid tot de meest succesvolle diersoort op aarde omdat we bewezen hebben ons het best te kunnen aanpassen aan nieuwe omstandigheden. We kunnen nadenken over problemen en daar oplossingen voor bedenken. Waarom zou dat nu opeens niet meer lukken? Het is niet toevallig dat met de broeikasgassen en de klimaatverandering plots een nieuwe energietechnologie opduikt.’

Nee, als de mens op zijn best is, kan hij de mensheid redden. Wijffels is maar al te bereid om zijn grijze cellen mee in de strijd te gooien. ‘Zeg, heb ik je al verteld over een idee dat langzaam begint rond te zingen? Het heeft te maken met halofyten…’

Ga in debat met Herman Wijffels!

Op dinsdag 2 september nodigt Plan C Herman Wijffels uit om zijn kijk te geven op het economisch bestel van de toekomst. Na de lezing van Wijffels volgt een panelgesprek met experts. Hebben bevestigd: Olivier Beys (Vlaamse Jeugdraad), Ivan Van de Cloot (hoofdeconoom, Itinera instituut), Erik Paredis (onderzoeker transitiemanagement CDO universiteit Gent), Jan Sap (directeur-generaal UNIZO) en Erik van Acker (CSR manager KBC bank). Ine Renson (De Tijd) modereert.

Meer info en inschrijven op: http://planc.fikket.be/

Het bericht ‘We moeten dringend onze beschaving veilig stellen’ verscheen eerst op Plan C.

LCA voor milieu-impact

Als je een milieuprofiel wil maken van je product, dan laat je een LCA uitvoeren. Een LCA of levenscyclus analyse is een methodiek die de impact van een product, proces of systeem analyseert en evalueert over zijn gehele levenscyclus. Een traditionele Environmental-LCA (E-LCA) studie brengt de impact op grondstoffen, ecosysteem en mens van een product in kaart tijdens de ontginning, gebruiks- en afvalfase en tracht deze zoveel mogelijk te kwantificeren. Hierdoor kunnen gelijkaardige producten met elkaar vergeleken worden of wordt het duidelijk welke processen in de levenscyclus van een product de grootste impact hebben.

Ook LCA voor sociale impact

Minder gekend is dat je naast een milieuprofiel ook een sociaal profiel kan laten maken van een product. Hiervoor kan je een Social-LCA (S-LCA) uitvoeren. Naast een milieu-impact hebben producten, processen en systemen doorheen hun levenscyclus immers ook een socio-economische impact.

Bij duurzame ontwikkeling hoort een evaluatie over de drie dimensies (milieu, sociaal en economisch). Met een Social-LCA tracht je deze in kaart te brengen. Vragen waarop een Social-LCA een antwoord wil geven zijn bijvoorbeeld: wat zijn de werkomstandigheden van de mijnwerkers bij de ontginning van de grondstoffen? Wat zijn de socio-economische gevolgen van een productie-eenheid voor een regio? Worden intellectuele rechten gerespecteerd? Wordt de privacy van de consument gerespecteerd? Gaat er geen corruptie gepaard met het ondernemen?…

Moeilijk te kwantificeren

Bij het bepalen van het milieuprofiel van een product wordt vooral gebruik gemaakt van natuurwetenschappen: hoewel er vaak een betekenisvolle foutenmarge wordt vastgesteld bij de resultaten, kunnen milieu-impacten, zoals deze veroorzaakt door emissies, tegenwoordig relatief makkelijk worden gekwantificeerd. Het zoeken naar het sociale en socio-economische profiel van een product doet – net zoals bij bepaalde onderdelen van de milieuwetenschap (bijv. onderzoek naar consumentengedrag) – beroep op de gedragswetenschappen. Het kwantificeren van impacten voor sociale thema’s ligt dus niet voor de hand. Hoe meet je bijvoorbeeld transparantie of promoten van sociale verantwoordelijkheid binnen je waardeketen? Dit wordt door LCA-deskundigen met een natuurwetenschappelijke achtergrond en zonder ervaring in interdisciplinair onderzoek met experten uit de gedragswetenschappen als dan ook als één van de grote struikelstenen ervaren bij een Social LCA: het moeilijk kunnen uitwerken van kwantitatieve indicatoren.

Net als bij een E-LCA is het nog steeds lastig om voor al deze indicatoren correcte data te vinden en om de link te maken met specifieke productieketens. Meer nog dan bij milieu-performantie, is sociale impact afhankelijk van bedrijfsorganisatie en niet noodzakelijk van de technische eigenschappen van de productieketen zelf.

Categorieën van sociale impact

De UNEP SETAC LCI heeft richtlijnen (Nederlandse versie) uitgewerkt om Social-LCA’s van producten uit te voeren. Er wordt aangegeven dat de sociale en socio-economische impact van een product vanuit twee invalshoeken zou moeten worden bekeken: enerzijds vanuit het standpunt van de bezorgdheden van stakeholders, anderzijds door rekening te houden met de bijdrage van het product aan de sociale impact.

Net zoals bij het opnemen van maatschappelijke verantwoordelijkheid, wordt er voor de invulling van de eerste invalshoek (cf. de bezorgdheden van de stakeholders) dat deze “in overeenstemming is met het toepasselijke wetten en overeenkomt met internationale gedragsnormen” (cf. ISO 26000). Je zou deze kunnen gaan omschrijven als midpoint-categorieën. Natuurlijk moet het uiteindelijk de bedoeling zijn om de resultaten te vertalen naar endpoint-categorieën. In de sociale wetenschappen (als onderdeel van de gedragswetenschappen) is het echter geen sinecure om deze vertaalslag te maken op het niveau van een product. Het blijft momenteel een grijze zone. Toch werden in de richtlijnen zes endpoint-categorieën van sociale impact onderscheiden: mensenrechten, arbeidsomstandigheden, gezondheid en veiligheid, cultureel erfgoed, governance en het algemenere sociaal-economische gevolgen. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van hoe stakeholder categorieën en impact categorieën aan elkaar zouden kunnen worden gelinkt. Merk op dat ondertussen voor elk van de subcategorieën een methodologische fiche werd ontwikkeld die bruikbaar is voor monitoring en evaluatie.

Een methodologie in ontwikkeling

Net zoals bij een E-LCA waar sedert eind jaren ’80 binnen een internationale context voortschrijdend werd gewerkt aan een gedragen methodologie, werd op basis van onderzoek in verschillende universiteiten en instellingen vanaf 2004 in alle transparantie gewerkt aan de richtlijnen voor een S-LCA binnen de context van UNEP SETAC LCI. De publicatie in 2009 geeft een stand van zaken weer van waarover op dat ogenblik reeds consensus kon worden bereikt. Het is een grote verdienste van het rapport om in een van de laatste hoofdstukken aan te geven waar nog verder onderzoek en ontwikkeling van de methodologie nodig is.

Inmiddels zijn we enkele jaren verder. De richtlijnen werden toegepast in gevalstudies van Australië tot Mexico, van Brazilië tot Finland … voor verschillende productgroepen: laptop, marmer, bodemverbeteraar, waterzuiveringsinstallatie, drukwerk, enz. Via deze gevalstudies, in doctoraten, in artikelen, enz. wordt bijgedragen aan de wetenschappelijke discussie om de methodologie verder te ontwikkelen. Ook werd de S-LCA ondertussen gekaderd binnen de ‘life cycle sustainability assessment’ (LCSA), i.e. het combineren van de drie technieken E-LCA, S-LCA en LCC.

Vlaanderen stond mee aan de basis van deze internationale ontwikkelingen. Tussen 1995 en 2004 werd aan de Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen van de Universiteit Gent onder leiding van ir. Bernard Mazijn interdisciplinair onderzoek verricht naar de integratie van sociale criteria in E-LCA. Het Engelstalig rapport “Ecological, social and economical aspects of integrated product policy – Integrated Product Assessment and the development of the label ‘sustainable development’” dat in 2004 verscheen, lag aan de basis voor zijn aanstelling als voorzitter van de UNEP SETAC LCI Taskforce on the integration of social criteria into LCA. Het leidde in 2009 tot de publicatie van de richtlijnen in het Engels en het Frans. In 2011 verscheen de Nederlandstalige vertaling.

Dit blogartikel kwam tot stand na gesprekken met en met medewerking van Bernard Mazijn (Instituut vóór Duurzame Ontwikkeling), Steven De Meester (UGent) en Veronique Van Hoof (VITO).

Meer lezen?

Hieronder vind je alvast een paar referenties:

Het bericht Social LCA meet de sociale waarde van je product verscheen eerst op Plan C.